Soms komt de internationale politiek heel dichtbij, niet als een verre discussie tussen regeringen, maar als iets dat bedrijven, werknemers en hele regio’s rechtstreeks raakt. De recente verhoging van de Amerikaanse tarieven op Braziliaanse producten is zo’n moment. Het begon met een aankondiging van Donald Trump, een president die door veel landen al lang niet meer ernstig wordt genomen, maar die met één pennenstreek nog altijd genoeg macht heeft om economische schade te veroorzaken, zelfs in zijn eigen land. Wat volgde was een verhaal dat tegelijk economisch en politiek is, tegelijk ernstig en — soms — verrassend theatraal. En precies dat maakt het interessant: achter de cijfers en de diplomatie schuilt een typisch Braziliaanse manier van reageren, een reflex die al generaties meegaat en die een oude uitdrukking nieuw leven inblaast.

De verhoging van de Amerikaanse tarieven kwam niet uit het niets. Trump had al veel eerder aangekondigd dat hij een stevige tol zou heffen op een reeks Braziliaanse exportproducten. Dat was op zich geen verrassing: de man staat erom bekend dat hij graag met grote gebaren zwaait, zelfs wanneer de rest van de wereld hem al lang niet meer ernstig neemt. Maar dat maakt hem niet minder gevaarlijk. Zijn beslissingen kunnen van de ene dag op de andere hele sectoren ontwrichten, en dat geldt niet alleen voor andere landen. Zelfs binnen de Verenigde Staten zelf veroorzaakt hij regelmatig chaos, iets wat zijn eigen industrieën hem niet altijd in dank afnemen.

Voor Brazilië was de dreiging concreet. Niet omdat de hele economie zou instorten, maar omdat bepaalde sectoren — staal, aluminium, gespecialiseerde industriële producten — sterk afhankelijk zijn van de Amerikaanse markt. Voor die bedrijven is een tariefverhoging geen theoretisch probleem maar een directe bedreiging. Contracten verdwijnen niet elegant; ze vallen gewoon weg. En nieuwe klanten vinden is niet zo eenvoudig wanneer je producten precies zijn afgestemd op een bestaande keten die jaren heeft geduurd om op te bouwen.

In zo’n situatie verwacht je dat de Braziliaanse overheid alles doet om de schade te beperken. En er waren mogelijkheden. Dat blijkt duidelijk uit een opiniestuk in Estadão van deze week, waarin staat: “A ampliação das exceções não caiu do céu” (De uitbreiding van uitzonderingen is niet zomaar uit de lucht komen vallen). De uitzonderingen die Brazilië al kreeg, waren het resultaat van bedrijven, sectororganisaties en zelfs Amerikaanse afnemers die simpelweg aantoonden dat de tarieven de Verenigde Staten zelf zouden schaden. Honderden productlijnen verdwenen daardoor van de lijst. Dat toont aan dat onderhandelen werkt, zelfs met een president die graag impulsief handelt.

Maar in Brasília liep het anders. De verhoging van de tarieven werd niet alleen een economische kwestie, maar ook een politieke kans. Het Estadão-stuk zegt het zonder omwegen: “A ofensiva de Trump ofereceu a Luiz Inácio Lula da Silva uma bandeira patrioteira” (Het offensief van Trump bood Luiz Inácio Lula da Silva een patriottisch vaandel). De aanval van Trump bood Lula een ideaal moment om zich te tonen als de onverzettelijke verdediger van de Braziliaanse soevereiniteit, als het ware para o inglês ver*. De nadruk lag op nationale trots, op het beeld van een president die de Amerikanen eens flink de waarheid vertelt. Dat klinkt stoer, maar het lost weinig op. De Amerikanen reageren op kosten en belangen, niet op theatrale verontwaardiging. En elke dag dat het conflict blijft duren, betalen Braziliaanse bedrijven de rekening.

Het is precies hier dat de oude Braziliaanse uitdrukking para o inglês ver een onverwachte comeback maakt. Ooit betekende ze dat je een wet of maatregel vooral invoerde om indruk te maken op de buitenwereld, zonder de bedoeling ze echt uit te voeren. Vandaag krijgt ze een nieuwe betekenis: politieke dapperheid die vooral bedoeld is om gezien te worden, niet om iets op te lossen. In dit geval gaat het niet over een Engelsman, maar het principe blijft hetzelfde. De harde woorden richting Washington waren vooral voor het Braziliaanse publiek, niet voor de Amerikaanse onderhandelaar. En zo werd een economische uitdaging omgevormd tot een binnenlands spektakel, terwijl de echte oplossing — onderhandelen, uitzonderingen uitbreiden, schade beperken — gewoon beschikbaar was.

*Para o inglês ver

Een uitdrukking die in Brazilië zo vaak wordt gebruikt dat ze bijna vanzelfsprekend klinkt, maar die een verrassend verhaal met zich meedraagt. Ze ontstond lang geleden, in de tijd dat het Britse Rijk druk uitoefende op Brazilië om de slavenhandel te beëindigen. De Brazilianen schreven toen wetten die er keurig uitzagen, precies zoals de Engelsen het graag zagen, maar die in de praktijk nauwelijks werden uitgevoerd. Alles was netjes geregeld — op papier. De Engelsen konden tevreden naar huis, en Brazilië ging gewoon verder zoals altijd. Het was beleid voor de buitenwereld, niet voor de realiteit.

Door de jaren heen is de uitdrukking blijven hangen. Ze duikt op in gesprekken tussen vrienden, in krantenartikelen, in politieke debatten. En ze heeft haar betekenis verbreed. Para o inglês ver is vandaag alles wat vooral bedoeld is om gezien te worden, om indruk te maken, om een mooi plaatje te vormen, terwijl de echte bedoeling ergens anders ligt. Het gaat niet meer over een Engelsman, maar over het idee dat je iets doet voor de show, niet voor het resultaat.

In het geval van de tarieven past de uitdrukking bijna te goed. De harde woorden richting Washington, de stoere verklaringen over soevereiniteit, de publieke verontwaardiging — het was allemaal zichtbaar, luid en indrukwekkend. Maar het loste niets op. De Amerikanen reageren niet op de retoriek, maar op concrete belangen. En terwijl andere landen achter de schermen deals sloten, bleef Brazilië vooral praten voor het publiek. Het was een klassiek geval van para o inglês ver: een daad die er vooral is om gezien te worden, niet om het probleem op te lossen.

En zo krijgt een oude uitdrukking een nieuwe actualiteit. Ze herinnert eraan dat politiek soms meer theater is dan strategie, meer decor dan inhoud. En dat de echte oplossingen vaak ontstaan in stilte, ver weg van camera’s en applaus. Misschien is dat wel de ironie van para o inglês ver: dat het vandaag niet meer over Engelsen gaat, maar nog altijd over het verlangen om indruk te maken, zelfs wanneer niemand daar echt beter van wordt.

Maar para o inglês ver is ook meer dan een handige uitdrukking om politieke theaterstukjes te benoemen. Het zegt iets over een bredere manier van doen die in Brazilië, hoe charmant ook, soms hardnekkig aanwezig blijft. Het is de neiging om eerst het decor op te bouwen en pas daarna te kijken of het verhaal klopt. Om de façade te schilderen voordat de muur is hersteld. Om de indruk te wekken dat alles onder controle is, zelfs wanneer iedereen weet dat het achter de coulissen nog flink rommelt.

In het geval van de tarieven werd dat mechanisme bijna zichtbaar met het blote oog. Terwijl bedrijven en sectororganisaties achter de schermen probeerden te redden wat er te redden viel, speelde zich op het politieke toneel een heel ander stuk af. De regering sprak met luide stem over soevereiniteit, over nationale waardigheid, over het niet buigen voor buitenlandse druk. Dat klinkt indrukwekkend, zeker op televisie, maar het verandert niets aan het feit dat de Amerikanen vooral luisteren naar hun eigen belangen. Het opiniestuk in Estadão van deze week vat het mooi samen wanneer het waarschuwt dat “a conveniência eleitoral se sobreponha ao interesse nacional” (het electorale belang prevaleert boven het nationale belang). Met andere woorden: het risico bestaat dat de binnenlandse politieke winst belangrijker wordt dan de economische schade die bedrijven daadwerkelijk voelen.

En dat is precies waar para o inglês ver zijn ironische kracht toont. De uitdrukking herinnert eraan dat schijn soms belangrijker wordt dan inhoud, dat het beeld van daadkracht zwaarder kan wegen dan de daad zelf. Ze legt bloot hoe gemakkelijk een land kan vervallen in symboliek, zeker wanneer de camera’s draaien en de verkiezingen naderen. En ze toont tegelijk hoe kwetsbaar dat soort symboliek is: zodra de lichten doven, blijft alleen de realiteit over, en die is meestal minder spectaculair.

Misschien is dat wel de reden waarom de uitdrukking zo geliefd is. Ze is tegelijk mild en scherp, tegelijk humoristisch en pijnlijk. Ze laat toe om met een glimlach te erkennen dat niet alles is wat het lijkt, zonder meteen in cynisme te vervallen. En ze biedt een taal om te benoemen wat anders moeilijk te zeggen is: dat een daad soms meer bedoeld is om gezien te worden dan om iets te veranderen.

In het verhaal van de tarieven, van Trump en van de Braziliaanse reactie, past para o inglês ver als een sleutel in een slot. Het verklaart waarom een economische uitdaging werd omgevormd tot een politiek spektakel. Het toont waarom onderhandelingen, die al gedeeltelijk succes hadden opgeleverd, niet de hoofdrol kregen. En het maakt duidelijk dat de echte schade niet ontstaat door woorden, maar door het uitblijven van daden.

Zo wordt een oude uitdrukking opnieuw actueel. Ze verbindt het verleden met het heden, en ze laat zien dat sommige gewoontes hardnekkig blijven, zelfs wanneer de wereld om ons heen verandert. En misschien, heel misschien, helpt ze om te begrijpen waarom Brazilië soms schittert op het toneel, maar achter de schermen nog een paar stappen te zetten heeft.

Subscribe now

El Niño hoeft geen introductie meer. Wat me wél intrigeert, is hoe mensen het zich voorstellen — welke beelden in hun hoofd opduiken wanneer het ter sprake komt. Zelf zie ik een onschuldig zorgenkind voor me, hoog boven de oceaan, met een rugzak vol problemen die niet van hem zijn. Hij komt deze kant op — in dit geval Brazilië — en zodra hij hier aankomt, laat hij die last op ons neerdalen. Die zorgen zijn door onszelf veroorzaakt. Als er heibel van komt, is het dus eigenlijk onze eigen schuld, hoe graag we het ook op het kind zouden afschuiven.

Wat me telkens treft, is dat dit fenomeen hier nooit echt weg is geweest. Het komt en gaat, soms zacht, soms hard, maar altijd herkenbaar. En toch moest het hoogste gerechtshof onlangs nog eens tussenbeide komen, alsof het een ouder stamhoofd is die een groep volwassenen eraan herinnert dat voorbereiding geen luxe is maar een plicht. In de berichtgeving stond het bijna terloops: “De Braziliaanse overheid en verschillende meteorologische instituten hebben een officiële waarschuwing uitgegeven voor de komst van een uitzonderlijk sterke El Niño.” Waarschuwingen zijn echter niet hetzelfde als handelen, en handelen is precies wat het STF nu probeert af te dwingen.

Ik zeg dit niet als iemand die het land bezit of vertegenwoordigt. Ik ben hier te gast, al vijfentwintig jaar lang, maar wel een gast die genoeg heeft gezien om te weten dat dit land tegelijk brandt en verdrinkt. Die vijfentwintig jaar vormen een soort persoonlijke tijdlijn van natuurgeweld, een reeks beelden die zich niet meer netjes laten ordenen, maar wel blijven hangen. Het begint ergens in het begin van deze eeuw, toen Petrópolis werd getroffen door regen die niet gewoon viel maar neerkwam als een vloed die geen onderscheid maakte tussen straten, huizen en mensenlevens. Honderden slachtoffers, een stad die zichzelf niet meer herkende, en een land dat zei: dit mag nooit meer gebeuren.

Maar het gebeurde opnieuw. Niet op dezelfde plek, niet op dezelfde manier, maar wel met dezelfde verbijstering. In andere jaren waren het de heuvels van Minas Gerais die naar beneden kwamen, alsof de aarde zelf haar evenwicht verloor. Soms was het het zuiden dat onder water verdween, soms het noorden dat in rook opging. Er waren jaren waarin de Amazone brandde alsof het een gigantische waarschuwingsvlam was, en jaren waarin de rivieren zo laag stonden dat boten vastliepen in modder die ooit water was. En ergens tussendoor waren er periodes waarin de hitte zo intens werd dat zelfs de nachten geen verlichting brachten.

Het vreemde is dat al die gebeurtenissen samen een soort geheugen zouden moeten vormen. Een geheugen dat zegt: dit land kent zijn zwakke plekken. Dit land weet wat er gebeurt wanneer de regen te hard valt, wanneer de zon te fel brandt, wanneer de wind te agressief wordt. Maar dat geheugen lijkt telkens opnieuw te worden overschreven door iets anders: verkiezingen. Campagnes. Beloftes. Discussies die meer gaan over wie gelijk heeft dan over wat dringend moet gebeuren.

Terwijl het zuiden zich voorbereidt op regen die niet gewoon valt maar neerkomt als een test van de infrastructuur, brandt het noorden. De Amazone en de Pantanal staan op scherp, klaar om opnieuw in vuur te veranderen zodra de droogte zich vastbijt. Het noordoosten voelt de hitte als een oude vijand die terugkeert. Het centraal-westen ziet de landbouw kreunen onder een zon die geen genade kent. En het zuidoosten, met zijn heuvels en dichtbevolkte steden, leeft met de angst dat regen niet alleen water brengt maar ook aarde die in beweging komt.

Het is een land dat twee extremen tegelijk moet begrijpen, terwijl de politiek vaak maar één ding tegelijk lijkt te kunnen: campagne voeren. De kieswedloop heeft zijn eigen ritme, zijn eigen logica, zijn eigen prioriteiten. Maar de natuur wacht niet tot de verkiezingen voorbij zijn. Ze houdt geen rekening met debatten, coalities of televisiespots. Ze komt wanneer ze komt, en dit jaar komt ze hard.

Wat El Niño precies doet, is al lang bekend. Hij warmt het zeewater op, verstoort luchtstromen, verschuift patronen. Maar wat hij tegenwoordig veroorzaakt, is niet meer hetzelfde als vroeger. Klimaatverandering heeft de basistemperatuur verhoogd, waardoor elke afwijking extremer wordt. Regen verandert sneller in overstroming, droogte sneller in brand, hitte sneller in crisis. El Niño bepaalt waar de afwijking plaatsvindt, klimaatverandering bepaalt hoe hard de klap aankomt. Het is een samenwerking waar niemand om heeft gevraagd, maar waar iedereen mee te maken krijgt.

En dan is er nog de vraag waar je in dit land nog veilig bent. Volledige veiligheid bestaat niet meer, maar er zijn plekken waar de extremen minder extreem zijn. Hooggelegen gebieden in Minas Gerais en São Paulo, het binnenland rond Brasília en Goiás — regio’s waar water sneller weg kan, waar modderstromen geen kans krijgen, waar droogte wel voelbaar is maar zelden verwoestend. Maar zelfs daar is veiligheid een kwestie van gradatie, niet van garantie. In een land dat tegelijk brandt en verdrinkt, is geen enkele plek immuun.

Wat me het meest raakt, is dat dit alles niet nieuw is. Het land heeft zichzelf al vijfentwintig jaar gewaarschuwd. De wetenschap heeft gewaarschuwd. De meteorologen hebben gewaarschuwd. De bevolking heeft gewaarschuwd. En nu waarschuwt zelfs het STF, dat benadrukt dat de klimaatcrisis niet meer alleen een kwestie van beleid is, maar een juridisch en onontkoombaar plichtsbesef. Wanneer een rechter dat moet zeggen, weet je dat het menens is.

En toch blijft de vraag hangen wie er dit keer luistert. Wie de rugzak openmaakt voordat hij op ons hoofd valt. Wie de waarschuwing serieus neemt voordat de regen komt, voordat de hitte toeslaat, voordat de brand uitbreekt. El Niño komt sowieso. Dat is het enige dat vaststaat. Wat nog niet vaststaat, is hoe het land — en iedereen die hier woont, tijdelijk of permanent — deze keer zal reageren.

En wie denkt dat dit alles enkel hier gebeurt, hoeft maar even naar de rest van de wereld te kijken. De voorbije maanden en jaren hebben overal dezelfde taal gesproken: hittegolven die steden doen smelten, wateroverlast die hele regio’s verzwelgt, superstormen die grenzen negeren, bosbranden die levens eisen. Onder zulke omstandigheden je rug blijven keren naar het dreigende gevaar is niet alleen kortzichtig, het is ronduit onverantwoordelijk.

Subscribe now

Iedere samenleving kent grenzen van wat ze kan verdragen. In Brazilië wordt die grens vandaag bereikt door een digitale gokcultuur die families onder druk zet zoals nooit tevoren. De explosie van online sportweddenschappen — de beruchte Bets — is niet langer een economisch fenomeen of een morele discussie. Het is een volksgezondheidscrisis die zich razendsnel verspreidt onder jongeren, gezinnen en kwetsbare gemeenschappen. En het meest verontrustende is dat deze crisis niet uit het niets is ontstaan. Ze is het gevolg van een digitale realiteit die jarenlang genegeerd werd, terwijl iedereen wist dat de smartphone vastgroeide aan de handen van de Brazilianen.

Een land dat leeft via de smartphone

Om te begrijpen waarom Bets zo gevaarlijk zijn, moet je beginnen bij een simpele realiteit: bijna alle Brazilianen hebben een smartphone. Volgens recente cijfers ligt dat percentage boven de 90%, en onder jongeren zelfs rond de 97%. Kinderen van tien tot veertien jaar brengen gemiddeld vijf tot zeven uur per dag door op hun telefoon. De smartphone is geen apparaat meer, maar een verlengstuk van het dagelijks leven — een constante metgezel, een bron van entertainment, een toegangspoort tot sociale media.

Dat betekent dat Bets niet ergens in een hoekje van het internet bestaan. Ze zitten letterlijk in de broekzak van elke Braziliaan. Ze dringen binnen via TikTok, Instagram, YouTube en WhatsApp. Ze verschijnen als schijnbaar onschuldige advertenties, als memes, als grappige filmpjes, als influencers die doen alsof gokken een spelletje is. De verleiding is subtiel, constant en perfect afgestemd op de psychologie van jongeren. De overheid begint dit nu pas te beseffen, maar de schade is al aangericht.

Waarom Bets werken zoals drugs

De vergelijking tussen Bets en drugs is geen overdreven metafoor. Het is een neurologisch feit. Gokken activeert hetzelfde beloningssysteem in de hersenen als cocaïne: dopamine, in hoge pieken, onvoorspelbaar en extreem verslavend. Het verschil is dat Bets altijd beschikbaar zijn. Ze hebben geen geur, geen rook, geen fysieke sporen. Ze zijn sociaal aanvaard, want “iedereen doet het toch”. En ze zijn geoptimaliseerd door algoritmes die precies weten wanneer iemand zwak, impulsief of emotioneel kwetsbaar is.

Een gokverslaving is daarom minstens even erg als een drugsverslaving. In veel gevallen is het zelfs gevaarlijker, omdat het onzichtbaar is. Een drugsverslaafde vertoont signalen die de omgeving opvallen. Een gokverslaafde zit stil op de bank, met een telefoon in de hand, terwijl het gezinsbudget verdwijnt. De schade wordt pas zichtbaar wanneer de schulden zich opstapelen en de paniek toeslaat.

De nieuwe realiteit: dubbele verslaving

Wat nu gebeurt in Brazilië is nog verontrustender dan de verslaving zelf. Er ontstaat een dubbele verslaving, een cyclus waarin gokken en drugs elkaar versterken. Jongeren raken verslaafd aan Bets, verliezen geld, maken schulden en voelen een groeiende schaamte en angst. De stress wordt ondraaglijk, en om die te verdoven grijpen sommigen naar drugs. Maar drugs kosten geld, veel geld. En in hun wanhoop keren ze terug naar de gokapps, in de illusie dat één grote winst alles kan oplossen.

Het omgekeerde gebeurt ook: jongeren die al met drugs worstelen, zoeken manieren om hun gebruik te financieren. De gokapps beloven snelle winst, een uitweg, een kans om schulden af te betalen. Zo ontstaat een tweede verslaving bovenop de eerste. Dit is geen theoretisch scenario. Dit is wat nu gebeurt in de periferieën van São Paulo, Rio, Recife en Salvador. De cyclus sluit zich, en gezinnen worden meegesleurd in een spiraal van schulden, geheimen en gevaar.

De gevolgen voor families zijn verwoestend

Veel ouders willen het niet toegeven: jongeren verbergen hun gedrag en families zwijgen uit schaamte. Maar de realiteit is hard. Jongeren nemen informele leningen bij kredietverstrekkers die gelinkt zijn aan milícias, maar ook bij agiotas — illegale geldschieters die woekerrentes vragen en bekendstaan om hun gewelddadige methoden om schulden te innen. Wie eenmaal bij een agiota leent, komt terecht in een wereld waar intimidatie, bedreiging en fysieke agressie geen uitzonderingen zijn. Gezinnen verliezen geld dat bedoeld was voor huur, voedsel, medicijnen en school. Ouders ontdekken de verslaving pas wanneer schulden onbetaalbaar worden. Jongeren worden gechanteerd door schuldeisers, en families breken onder de druk van ruzies, angst en geheimen. Het nationale zelfuitsluitingsregister telt inmiddels honderdduizenden registraties — een stille getuigenis van een crisis die zich achter gesloten deuren afspeelt.

De overheid liet het gebeuren

Het is te eenvoudig om te zeggen dat Brazilië een monster heeft gecreëerd. Bets bestaan overal ter wereld, behalve in landen waar een absoluut verbod geldt. Maar Brazilië heeft wel een cruciale fout gemaakt: het heeft deze industrie toegelaten in een land waar de smartphone het belangrijkste object in het dagelijks leven is, en waar miljoenen mensen in kwetsbare omstandigheden leven. De overheid wist dat de celular vastgekleefd zat aan de handen van de Brazilianen. Ze wist dat jongeren uren per dag doorbrachten op sociale media. Ze wist dat de verleiding van snelle winst onweerstaanbaar zou zijn. En toch liet ze de markt groeien.

De nieuwe gokwetgeving van 2025 was geen daad van bescherming, maar een poging om de schatkist te vullen. De staat wilde miljarden innen uit een markt die al bestond, maar die al giftig was. Door haar te legaliseren, te reguleren en te belasten, heeft de overheid de industrie groter gemaakt, de apps zichtbaarder gemaakt, de marketing explosiever gemaakt en de toegang tot gokken eenvoudiger gemaakt. De Braziliaanse krant Folha de S.Paulo merkte gisteren op dat de overheid eindelijk begint in te grijpen, maar dat de maatregelen veel te laat komen en veel te zwak zijn. Het is een klassiek geval van de put vullen nadat het kalf verdronk — of begint te verdrinken.

Een subtiele link naar het verleden

Wie meer wil begrijpen over de historische hypocrisie rond het gokverbod, kan mijn eerdere stuk “Brazilië: land van de verboden casino’s” lezen. Daarin beschreef ik hoe de staat decennialang casino’s verbood “om de bevolking te beschermen”, terwijl ze zelf loterijen promoten. Vandaag zien we dezelfde hypocrisie — maar nu in digitale vorm, en veel gevaarlijker.

Een persoonlijke reflectie

Ik heb de jongste tijd enkele kritische artikelen gepubliceerd. Het is helemaal niet mijn bedoeling om Brazilië de les te lezen. Maar ik kan er niet naast kijken. Ik zie wat er gebeurt, ik zie hoe snel deze crisis groeit, en dat baart me zorgen. Dit is niet wat Brazilië nodig heeft. Je houdt de schatkist niet onder controle door belastingen op gokken. Dat doe je door verstandig te bezuinigen waar dat gepast is, door de eigen uitgaven te controleren, door zichtbaar en hard te strijden tegen misbruiken zoals corruptie, en door de immens grote ongelijkheden in dit land af te vlakken.

Het is een morele plicht om zowel gokken als drugsverslaving te bestrijden. Beide verslavingen maken de samenleving kapot. Beide verslavingen treffen vooral de kwetsbaren. Beide verslavingen creëren een cyclus van wanhoop die niemand kan wensen. En wanneer beide verslavingen elkaar beginnen te voeden, zoals dreigt te gebeuren, dan staat een land voor een uitdaging die veel groter is dan een economisch debat of een politieke discussie.

Conclusie: een crisis die niet vanzelf verdwijnt

De Bets-industrie is geen economisch fenomeen meer. Het is een digitale drug, een verslaving die zich vermomt als entertainment, een algoritmisch product dat jongeren aanvalt via hun smartphone, een industrie die families breekt en een markt die jarenlang genegeerd werd. De vraag is niet hoe we dit moeten reguleren. De vraag is hoe lang Brazilië dit nog kan dragen — en wanneer de samenleving eindelijk zal erkennen dat deze crisis niet vanzelf verdwijnt.

Subscribe now

Er zijn van die momenten waarop een nationale held plots menselijk wordt, en precies daardoor nog meer vragen oproept. Neymar, na de teleurstelling van het laatste WK, zei dat dit waarschijnlijk zijn laatste deelname was. Niet dramatisch, niet als een scène voor de camera, maar als een man die voor het eerst hardop erkent dat zijn pensioen dichterbij komt dan hij ooit had willen toegeven. Op zijn vierendertigste, een leeftijd waarop de meeste Brazilianen nog niet eens durven dromen van stoppen met werken, staat hij op het punt een leven af te sluiten dat hem alles heeft gegeven wat economisch mogelijk is. En dat is op zich geen verwijt. Hij heeft talent, hij heeft gewerkt, hij heeft risico’s genomen. Maar de manier waarop zijn leven zich nu ontvouwt, maakt iets duidelijk dat veel verder reikt dan één speler.

Want terwijl hij dat zegt, terwijl hij zichtbaar worstelt met het besef dat zijn lichaam niet meer doet wat het vroeger deed, verschijnen de berichten over zijn nieuwste aankopen. Een jacht dat meer kost dan een volledig appartementencomplex. Een verblijf dat meer weg heeft van een privé-resort dan van een huis. En dan dat detail dat bijna te absurd is om te geloven: volgens verschillende Braziliaanse media betaalde hij dat nieuwe verblijf via Pix. Pix, het systeem waarmee je een água de côco koopt aan het strand, waarmee je een broodje betaalt bij de padaria, waarmee je een vriend R$ 15 terugstuurt omdat je gisteren een biertje voor hem betaalde. Pix, het systeem van het volk, het systeem dat de informele economie draagt, het systeem dat kleine ondernemers helpt overleven. En dan zie je een sterspeler miljoenen reais overmaken via datzelfde systeem, alsof hij een pastel afrekent.

Het is een beeld dat blijft hangen. Niet omdat het grappig is, maar omdat het de absurditeit van de situatie blootlegt. De meeste Brazilianen gebruiken Pix om een rekening van R$ 40 te betalen. Neymar gebruikt het om een verblijf te kopen dat meer kost dan wat een gewone werknemer in achtduizend jaar zou verdienen. Het is alsof iemand een Boeing 747 koopt met dezelfde betaalmethode waarmee je een coxinha afrekent. En precies dat maakt het zo confronterend: de kloof is niet alleen economisch, maar symbolisch. Het is een parallel universum dat zichtbaar wordt via een smartphone-scherm.

Maar laat ons eerlijk zijn: het gaat niet over Neymar. Hij doet aan liefdadigheid, hij ondersteunt projecten, hij doneert, hij zet zich in voor sociale initiatieven. Dat is positief, en dat verdient erkenning. Maar zelfs dat verandert niets aan het bredere beeld. Neymar is een symptoom van een systeem dat wereldwijd ontspoord is. Cristiano Ronaldo koopt paleizen in Riyad en Lissabon alsof het vakantiehuisjes zijn. Messi bezit een vastgoedportefeuille die lijkt op die van een investeringsfonds. Mbappé, Haaland, Beckham, Ibrahimovic, het rijtje is eindeloos. Dit is geen Braziliaans fenomeen. Dit is een mondiale ontsporing.

En toch blijft het in Brazilië harder binnenkomen. Omdat de context anders is. Omdat de realiteit anders is. Omdat miljoenen mensen hier leven met een inkomen dat nauwelijks genoeg is om de maand door te komen. Omdat een pensioen op vierendertigjarige leeftijd niet alleen ondenkbaar is, maar bijna beledigend. Omdat de echte problemen geen prioriteit krijgen. Omdat de aandacht verschuift naar brood en spelen, naar spektakel, naar illusies van nationale trots, terwijl de fundamenten van de samenleving kraken.

De Romeinen begrepen het al: geef het volk brood en spelen, en het blijft rustig. Vandaag is het brood precair, maar de spelen zijn spectaculairder dan ooit. Voetbal is geen sport meer, het is een religie, een consumptiemachine, een geopolitiek instrument. En in die machine worden supersterren niet alleen betaald voor hun prestaties, maar voor hun symbolische waarde. Ze zijn merken, producten, valuta. Maar de balans is zoek. Volledig zoek. Wanneer een speler honderden miljoenen verdient terwijl verpleegkundigen, leerkrachten, brandweerlieden en onderzoekers nauwelijks rondkomen, voel je hoe scheef de verhoudingen zijn. Wanneer een speler een jacht koopt dat meer kost dan een ziekenhuisbudget, dan begrijp je dat het systeem niet meer in verhouding staat tot de werkelijkheid.

Het vreemde is dat Neymar op zijn vierendertigste over pensioen spreekt alsof het een logische stap is, en in zijn wereld ís dat ook zo. Niet omdat hij het wil, maar omdat zijn lichaam hem geen keuze laat. Atleten leven in een tijdschema dat niets te maken heeft met dat van gewone mensen. Hun spieren, hun gewrichten, hun explosiviteit, hun reflexen — alles heeft een houdbaarheidsdatum die veel korter is dan de economische levensduur van een doorsnee werknemer. Wanneer het talent begint te slijten, wanneer de snelheid een fractie afneemt, wanneer de blessures zich opstapelen, dan is het spel voorbij. Niet uit luxe, maar uit noodzaak.

Maar precies daar ontstaat de paradox die zoveel mensen niet begrijpen: ze moeten stoppen omdat het lichaam hen dwingt, maar ze hoeven nooit meer te werken omdat de industrie hen rijker heeft gemaakt dan de meeste mensen zich kunnen voorstellen. Het is een dubbele realiteit die voor de absolute meerderheid van de Brazilianen bijna absurd klinkt. Terwijl miljoenen mensen tot hun zeventigste moeten werken om een bescheiden pensioen bij elkaar te schrapen, sluit een voetballer zijn carrière af op een leeftijd waarop anderen nog maar net beginnen te vechten voor stabiliteit. Niet omdat hij lui is, niet omdat hij het zo wil, maar omdat het systeem hem eerst tot het uiterste drijft en hem daarna met een fortuin naar huis stuurt.

Het probleem is niet dat een atleet op zijn vierendertigste moet stoppen — dat is eigen aan het lichaam. Het probleem is dat wij het normaal zijn gaan vinden dat iemand op die leeftijd al zo’n fortuin bezit dat werken nooit meer nodig is. Dát is het moment waarop je voelt dat de balans zoek is.

Neymar is een spiegel. Ronaldo is een spiegel. Messi is een spiegel. De hele voetbalwereld is een spiegel. Ze tonen ons wat we bewonderen, wat we belonen, wat we belangrijk vinden. En misschien is het tijd om te erkennen dat die spiegel een vertekend beeld geeft. Dat we verward zijn geraakt tussen talent en verering, tussen prestaties en vergoedingen, tussen sport en spektakel. Dat we brood en spelen hebben verward met vooruitgang. Misschien is het tijd om opnieuw te kijken naar wat echt telt. Naar de mensen die de samenleving dragen. Naar de problemen die geen prioriteit krijgen. Naar de ongelijkheid die groeit. Naar de absurditeit van een wereld waarin een jacht belangrijker lijkt dan een school.

Er is nog iets dat me al jaren stoort, en dat steeds moeilijker te negeren valt: het enthousiasme van supporters. Niet het gewone enthousiasme, niet de vreugde van een doelpunt of de spanning van een finale, maar dat andere soort, dat donkere, dat fanatisme dat zich vermomt als passie. Je ziet het overal, niet alleen in Brazilië. Mensen die hun club of hun land verdedigen alsof het hun familie is, alsof het hun religie is, alsof het hun identiteit is. Soms is dat ontroerend, soms zelfs mooi. Maar vaak is het overdreven, en soms is het ronduit gevaarlijk.

Ik blijf terugdenken aan dat incident in São Paulo, dat bijna niemand buiten Brazilië kent: een vrouw die het leven verloor omdat ze voor Noorwegen supporterde. Noorwegen. Geen aartsrivaal, geen historische vijand, geen club die iemand hier iets misdaan heeft. Ze supporterde gewoon voor een ander team, en dat was genoeg om iemand woedend te maken, genoeg om een grens te overschrijden, genoeg om een leven te beëindigen. Hoe kan dat? Hoe kan een sport, een spel, een wedstrijd, een bal die over het gras rolt, zulke emoties oproepen dat iemand sterft omdat ze de verkeerde vlag draagt?

Vanwaar komt dat fanatisme? Waarom vooral bij voetbal? Waarom niet bij volleybal, tennis, atletiek, zwemmen? Waarom is het altijd voetbal dat mensen verandert in stammen, in legers, in groepen die elkaar bestrijden alsof er iets op het spel staat dat groter is dan sport? Misschien omdat voetbal nooit alleen sport is geweest. Het is identiteit, het is geschiedenis, het is klasse, het is politiek, het is religie. In Brazilië is het zelfs een vorm van sociale zuurstof: iets dat mensen laat ademen wanneer de rest van het leven hen verstikt. Maar precies daardoor wordt het gevaarlijk. Want wanneer een spel de functie krijgt van een uitlaatklep voor frustratie, woede, teleurstelling, armoede, ongelijkheid, dan wordt het meer dan een spel. Dan wordt het een arena waar emoties zich ophopen tot ze ontploffen.

En dat zie je in de gezichten van supporters wanneer hun team verliest. In de agressie die plots opduikt wanneer iemand een andere club verdedigt. In de hooligans die stadions veranderen in slagvelden. In de rivaliteit die niet meer gaat over sport, maar over eer, over trots, over iets dat irrationeel is en toch levensgevaarlijk. Het is alsof voetbal een soort collectieve trance veroorzaakt, een staat waarin mensen vergeten dat het maar een spel is, dat niemand sterft als een doelpunt gemist wordt, dat niemand honger lijdt omdat een club degradeert, dat niemand rijker wordt omdat een team kampioen wordt. En toch gedragen ze zich alsof alles ervan afhangt.

Misschien is dat de kern van het probleem: voetbal vult een leegte die eigenlijk door iets anders gevuld zou moeten worden. Door sociale zekerheid, door kansen, door onderwijs, door cultuur, door een toekomst die niet afhankelijk is van de volgende wedstrijd. Maar omdat die dingen ontbreken, wordt voetbal een substituut. Een emotionele schijnwereld waarin mensen zich verliezen omdat de echte wereld te hard is. En wanneer een samenleving dat normaal begint te vinden, wanneer geweld wordt gezien als een logisch gevolg van passie, wanneer fanatisme wordt verward met liefde voor het spel, dan voel je dat er iets misloopt.

Het is niet het spel dat gevaarlijk is. Het is wat het spel geworden is. Een arena waarin frustraties worden uitgevochten, waarin identiteit wordt verdedigd alsof het een territorium is, waarin mensen elkaar aanvallen omdat ze een andere kleur dragen. En dat is het moment waarop je beseft dat de ontsporing van de voetbalindustrie niet alleen economisch is, maar ook emotioneel. Dat de rijkdom van supersterren en de hysterie van supporters twee kanten zijn van dezelfde medaille. Dat brood en spelen niet alleen de aandacht afleiden van echte problemen, maar ook nieuwe problemen creëren.

En laten we niet vergeten dat die absurde vergoedingen niet alleen voortkomen uit wat ze op het veld doen. Rond elke crack cirkelt een heel legertje dat uitbundig bijdraagt aan die rijkdom, en er zelf dik aan verdient: managers die miljoenencontracten onderhandelen, advocaten die elk detail juridisch dichttimmeren, sponsors die hen tot wandelende reclamezuilen maken, bedrijven die hen in reclamespots duwen, en vooral de bets — die online gokplatformen die supporters verleiden om geld te zetten op wedstrijden, doelpunten, kaarten, statistieken. Veel mensen herkennen die term niet meteen, maar bets zijn uitgegroeid tot een gigantische industrie die niet alleen de spelers rijker maakt, maar vooral de supporters doet betalen. Soms letterlijk. Soms pijnlijk. Het is een wereld waar ik weldra een apart artikel aan wil wijden, omdat het tijd wordt om te tonen hoeveel geld daar rondgaat, en wie er uiteindelijk voor opdraait.

En dan wordt het tragische verhaal van die vrouw in São Paulo geen uitzondering meer, maar een waarschuwing. Een signaal dat we allang hadden moeten zien. Een bewijs dat fanatisme geen passie is, maar een symptoom. En dat het tijd wordt om dat hardop te zeggen.

En terwijl dat fanatisme groeit, terwijl mensen elkaar aanvallen om kleuren, vlaggen en clubs, blijft iets anders op de achtergrond sluimeren, iets dat veel belangrijker is dan welke wedstrijd ook. De echte problemen. De problemen die geen prioriteit krijgen omdat de aandacht voortdurend wordt opgeslokt door spektakel, door illusies, door de emotionele schijnwereld van het voetbal. Je hoeft maar even buiten de stadions te kijken om te zien hoe scheef de verhoudingen zijn. Ziekenhuizen die overvol zijn, scholen die nauwelijks middelen hebben, buurten waar geweld een dagelijkse realiteit is, gezinnen die leven met een inkomen dat niet genoeg is om de maand door te komen. Mensen die elke dag vechten om te overleven, terwijl de nationale discussie zich verplaatst naar transfers, blessures, scheidsrechters en de volgende grote wedstrijd.

Het is bijna tragisch hoe zichtbaar die tegenstelling is. Terwijl miljoenen Brazilianen wachten op degelijke gezondheidszorg, wordt er gedebatteerd over de vraag of een sterspeler wel of niet fit zal zijn voor de volgende wedstrijd. Terwijl kinderen in het binnenland les krijgen in gebouwen die eerder op ruïnes lijken dan op scholen, worden miljoenen uitgegeven aan stadions die na een toernooi leegstaan. Terwijl de infrastructuur kraakt onder achterstallig onderhoud, worden de headlines gevuld met de nieuwste luxe-aankopen van spelers die in een parallel universum leven. Het is alsof het land twee realiteiten heeft die naast elkaar bestaan, maar nooit met elkaar in gesprek gaan.

En misschien is dat wel het meest pijnlijke: dat de echte problemen niet worden genegeerd uit kwaadwilligheid, maar uit gewoonte. Dat mensen zo gewend zijn geraakt aan het idee dat voetbal belangrijker is dan alles, dat ze niet meer zien hoe absurd dat eigenlijk is. Dat een sport die ooit bedoeld was om te verbinden, nu gebruikt wordt om af te leiden. Dat brood en spelen niet alleen de aandacht wegtrekken van wat echt telt, maar ook een soort nationale verdoving zijn geworden. Een manier om niet te hoeven kijken naar wat er misloopt, naar wat er moet veranderen, naar wat dringend aandacht nodig heeft.

En dan besef je dat de ontsporing van de voetbalwereld niet alleen zichtbaar is in de rijkdom van supersterren of het fanatisme van supporters, maar vooral in de stilte rond de problemen die ertoe doen. De stilte rond ongelijkheid, rond geweld, rond onderwijs, rond gezondheid, rond kansen. De stilte die ontstaat wanneer een samenleving liever juicht dan nadenkt, liever vlucht dan hervormt, liever droomt dan wakker wordt.

En precies daarom is dit geen verhaal over Neymar, of Ronaldo, of welke speler dan ook. Het is een verhaal over een cultuur die haar kompas kwijt is, een samenleving die haar prioriteiten heeft laten verschuiven naar een arena die nooit bedoeld was om het leven te vervangen. Het is een verhaal over een land dat meer verdient dan illusies, meer verdient dan spektakel, meer verdient dan brood en spelen.

Misschien is het genoeg om ons af te vragen of we nog wel zien wat er buiten het stadion gebeurt, en of het niet tijd is om die vraag eindelijk serieus te nemen.

Er zijn verhalen waarvan je hoopt dat ze tot het verleden behoren. Verhalen die thuishoren in geschiedenisboeken, niet in kranten van deze week. Maar soms duikt er een verhaal op dat je dwingt om opnieuw te kijken naar een land dat je liefhebt, een land dat je bewondert, een land dat je probeert te begrijpen. Brazilië is zo’n land: warm, kleurrijk, gastvrij, maar ook getekend door een geschiedenis die nog steeds schaduwen werpt over het heden.

Het recente geval van de vrouw die 55 jaar lang zonder loon werkte, is zo’n schaduw. Een schaduw die lang en donker is, en die ons confronteert met een realiteit die we liever niet zien. Ze was zeven jaar oud toen ze in 1971 bij de familie kwam. Een kind dat, zoals de huidige “werkgever” het zelf zei, “foi dada pela mãe” (“werd door haar moeder gegeven”). Een zin die je twee keer moet lezen om te geloven dat iemand dat in 2026 nog steeds zo kan formuleren. Ze groeide op in het huis van de familie, maar nooit als deel van de familie. Ze werkte, ze zorgde, ze poetste, ze kookte. En dat bleef ze doen, vijf decennia lang, door drie generaties heen.

In het officiële rapport staat: “A trabalhadora permaneceu durante mais de 50 anos submetida a uma relação marcada pela ausência de remuneração, pela dependência econômica, pela privação de oportunidades educacionais…” (“De werkneemster bleef meer dan 50 jaar onderworpen aan een relatie gekenmerkt door het ontbreken van loon, economische afhankelijkheid en het onthouden van educatieve kansen.”) Het is een zin die alles zegt. Maar het is ook een zin die ons terugvoert naar een veel ouder verhaal.

De lange schaduw van de geschiedenis

Slavernij in Brazilië begon niet met deze vrouw, en eindigde ook niet met haar bevrijding. Het begon meer dan vijf eeuwen geleden, toen Portugese schepen aanmeerden aan de Braziliaanse kust. Wat volgde was een van de grootste en meest langdurige slavernijsystemen ter wereld. Meer dan 4,8 miljoen Afrikanen werden naar Brazilië gebracht — meer dan naar welk ander land dan ook. Ze werkten op suikerplantages, later op koffieplantages, in mijnen, in huishoudens. Ze waren geen mensen in de ogen van de wet, maar bezit.

Slavernij was geen voetnoot in de Braziliaanse geschiedenis. Ze was het fundament van de economie, de sociale structuur, de hiërarchie. Ze bepaalde wie macht had en wie niet, wie mocht leren en wie niet, wie een toekomst had en wie niet. En toen de slavernij in 1888 werd afgeschaft, als laatste land in het Westen, kregen de voormalige slaven geen land, geen onderwijs, geen compensatie, geen bescherming. Ze kregen vrijheid, maar zonder middelen om die vrijheid te dragen.

En zo ontstond een nieuwe vorm van afhankelijkheid: informele arbeid, huiselijke dienstbaarheid, “criadagem”, een systeem waarin arme kinderen in rijke huishoudens werden opgenomen, niet als familie, maar als goedkope arbeidskracht. Het was een systeem dat nooit echt werd benoemd, nooit echt werd gereguleerd, nooit echt werd doorbroken. Het werd gezien als “normaal”, als “traditie”, als “hulp aan de armen”.

Het is precies in dat systeem dat het recente geval past. Een kind dat “gegeven” wordt. Een leven dat zich afspeelt binnen één familie, maar nooit als gelijke. Een bestaan zonder loon, zonder school, zonder toekomst.

Waarom dit nog steeds gebeurt

Slavernij is nooit volledig verdwenen uit Brazilië. Ze veranderde van vorm. Ze werd subtieler, stiller, minder zichtbaar. Geen kettingen meer, maar afhankelijkheid. Geen plantages meer, maar huishoudens. Geen slaveneigenaars meer, maar families die nooit hebben geleerd dat zorg en arbeid niet hetzelfde zijn.

Het gebeurt omdat bepaalde structuren nooit zijn doorbroken. Omdat ongelijkheid zo diep in de samenleving zit dat ze soms niet eens meer wordt opgemerkt. Omdat sommige families geloven dat ze iemand “helpen” door haar in huis te nemen, terwijl ze haar in werkelijkheid haar hele leven ontnemen. Omdat armoede en kwetsbaarheid nog steeds deuren openen naar misbruik. En omdat niemand ooit heeft gezegd: “Dit klopt niet.” Drie generaties lang.

Maar er is nog iets anders. Slavernij verdwijnt niet vanzelf. Ze verdwijnt alleen wanneer een samenleving haar eigen geschiedenis onder ogen durft te zien. En dat is iets wat in Brazilië nooit echt is gebeurd. Slavernij werd afgeschaft, maar niet verwerkt. Niet besproken. Niet onderwezen. Niet erkend als een nationale trauma. Daardoor blijft ze bestaan in nieuwe vormen, soms verpakt als zorg, soms als traditie, soms als familieband.

Vergelijkingen met andere landen

Slavernij was een schandelijke geschiedenis in vele landen: de Verenigde Staten, de Cariben, delen van Europa. Maar in veel van die landen werd na de afschaffing een proces van bewustwording ingezet. Niet perfect, niet volledig, maar wel aanwezig. Er kwamen burgerrechtenbewegingen, onderwijsprogramma’s, publieke debatten, monumenten, excuses, wetgeving.

In Brazilië gebeurde dat veel minder. De slavernij werd afgeschaft, maar de mentaliteit bleef bestaan. De hiërarchie bleef bestaan. De ongelijkheid bleef bestaan. En daardoor zie je in andere landen minder gevallen zoals dit. Racisme bestaat overal, ongelijkheid ook, maar het fenomeen van huiselijke slavernij — een kind dat wordt “gegeven”, een vrouw die 55 jaar zonder loon werkt — is iets dat in Brazilië veel vaker voorkomt dan elders. Niet omdat Brazilianen slechter zijn, maar omdat de historische structuren hier dieper verankerd zijn.

Andere recente gevallen

En dit geval staat niet alleen. In de afgelopen jaren waren er tientallen, honderden gevallen die het nieuws haalden.

Er was Madalena Gordiano, die 38 jaar als slaaf werd gehouden in Minas Gerais, opgesloten, zonder loon, afhankelijk van de familie die haar “adopteerde”.

Er waren de arbeiders in Rio Grande do Sul, die onder dwang in wijnproductie werkten, zonder loon, onder bedreiging, in omstandigheden die door inspecteurs werden omschreven als “middeleeuws”.

Er waren Bolivianen en Venezolanen in São Paulo, die in clandestiene ateliers 14 tot 16 uur per dag werkten, soms met kinderen erbij, zonder contract, zonder rechten.

Er waren arbeiders op koffieplantages in Minas Gerais, op veehouderijen in Mato Grosso, op bouwplaatsen in Goiás, die onder dwang, misleiding of schuldslavernij werkten.

Er waren huishoudelijke werksters in Rio de Janeiro, Bahia, Pernambuco, die jarenlang zonder loon werkten, soms opgesloten, soms bedreigd, soms volledig afhankelijk van de familie die hen “in huis had genomen”.

En nu is er deze vrouw uit Eusébio, die drie generaties lang zorgde voor een familie die haar nooit als mens met rechten heeft gezien.

Wat dit geval zo symbolisch maakt

Wat dit geval zo bijzonder — en zo pijnlijk — maakt, is dat het laat zien hoe slavernij zich kan verbergen achter het masker van “familie”. De vrouw woonde in een luxecondominium. Ze zorgde voor kinderen die haar vertrouwden. Ze stond elke dag om 4u30 op om ontbijt te maken, de kinderen klaar te maken voor school, het huis te poetsen, te koken. Zelfs toen ze hypertensie had en regelmatig onwel werd, bleef ze doorgaan. Niemand vroeg zich af waarom ze nooit naar school was geweest. Niemand vroeg zich af waarom ze geen loon kreeg. Niemand vroeg zich af waarom ze geen eigen leven had.

En het meest onthutsende: de familie had alle middelen om haar een goed leven te geven. Het afgesloten akkoord bewijst het. Ze kunnen zonder moeite een woning voor haar kopen, R$ 50.000 betalen, alle achterstallige bijdragen regelen. Ze hadden dat altijd al kunnen doen. Maar ze deden het niet.

Het akkoord dat alles blootlegt

Het akkoord dat deze week werd gesloten, is geen detail. Het is een spiegel. Een spiegel die laat zien wat deze familie altijd had kunnen doen — maar nooit heeft gedaan.

De huidige werkgever heeft een Termo de Ajuste de Conduta (TAC) ondertekend, waarin ze verplicht wordt:

– een woning voor haar te kopen ter waarde van minstens R$ 150.000, volledig ingericht met essentiële meubels en huishoudtoestellen;

– R$ 50.000 aan ontslagvergoedingen te betalen, gespreid over tien maanden;

– alle achterstallige sociale bijdragen te regulariseren zodat de vrouw eindelijk recht heeft op een pensioen;

– haar financieel te ondersteunen tot ze 64 jaar is, mocht het pensioen dan nog niet zijn toegekend.

En dat is nog niet alles. De inspectie berekende dat de totale achterstallige arbeidsrechten — loon, vakantiegeld, dertiende maand, FGTS, overuren, rustdagen — meer dan R$ 1,5 miljoen bedragen.

Dat bedrag vertelt een verhaal. Het vertelt dat deze vrouw een leven heeft gewerkt zonder ooit erkend te worden als werkneemster. Het vertelt dat haar arbeid waarde had — enorme waarde — maar dat die waarde nooit aan haar werd gegeven. Het vertelt dat deze familie altijd de middelen had om haar een menswaardig leven te geven, maar dat ze dat nooit heeft gedaan.

Het akkoord is geen straf. Het is een minimum. Een begin. Een poging om een leven dat nooit van haar was, eindelijk een beetje terug te geven.

Wat dit zegt over het hedendaagse Brazilië

Dit verhaal is geen aanval op Brazilië. Het is een spiegel. Een spiegel die laat zien dat slavernij niet alleen een historisch hoofdstuk is, maar een sociale structuur die nog steeds doorwerkt. Een structuur die zich soms verstopt achter liefde, achter traditie, achter familiebanden. Een structuur die pas zichtbaar wordt wanneer iemand eindelijk zegt: “Dit is geen zorg. Dit is uitbuiting.”

Misschien begint verandering met verhalen zoals deze. Met het benoemen van wat er misgaat. Met het erkennen dat dit geen uitzondering is, maar een symptoom. En met het besef dat echte vooruitgang pas mogelijk is wanneer een samenleving haar eigen schaduwen durft te zien.

Subscribe now

In de afgelopen jaren heeft het Braziliaanse toerisme een sterke groei doorgemaakt, vooral dankzij het internationale segment. In 2025 ontving Brazilië 9,29 miljoen buitenlandse bezoekers, het hoogste aantal ooit en een stijging van ruim 37% ten opzichte van 2024. De buurlanden blijven de belangrijkste herkomstmarkten: Argentinië leverde 3,39 miljoen bezoekers, gevolgd door Chili met 802.000. Vanuit de Verenigde Staten kwamen 759.000 reizigers, terwijl het herstel van luchtverbindingen met Europa zorgde voor 1,27 miljoen Europese bezoekers.

Volgens het Ministerie van Toerisme gaven internationale reizigers in 2024 7,2 miljard dollar uit in Brazilië; door de sterke groei in 2025 ligt dit bedrag aantoonbaar hoger, al is het officiële totaal nog niet gepubliceerd. Voor het binnenlandse toerisme bestaan geen recente officiële cijfers in dollars, maar beschikbare statistieken tonen dat binnenlandse bestedingen substantieel zijn, zij het aanzienlijk lager dan de eerder genoemde tientallen miljarden.

Belangrijkste toeristische bestemmingen blijven onder meer Rio de Janeiro, Foz do Iguaçu en Salvador, die zowel binnenlandse als internationale reizigers trekken. Daarnaast winnen natuurgebieden zoals de Amazone, de Pantanal en de Chapada Diamantina aan populariteit, terwijl strandbestemmingen in het noordoosten — van Jericoacoara tot Porto de Galinhas — een constante stroom van leisure-toeristen ontvangen. Florianópolis en São Paulo versterken hun positie met respectievelijk outdoor-toerisme en gastronomie en stedelijke cultuur.

De belangrijkste massatoerismebestemmingen blijven Rio de Janeiro, Foz do Iguaçu, Salvador en de grote strandhubs van het noordoosten zoals Fortaleza, Recife/Porto de Galinhas en Natal, aangevuld met Florianópolis en het stedelijke toerisme in São Paulo.

Naast die traditionele massatoerismebestemmingen groeit een tweede cluster snel richting dezelfde categorie. Bestemmingen zoals Jericoacoara, Pipa, Maragogi, Bonito en de regio Gramado–Canela kennen de afgelopen tien jaar een sterke toename in bezoekersaantallen, infrastructuur en nationale zichtbaarheid, waardoor ze stilaan evolueren naar volwaardige massatoerismehubs.

Uiteraard mikken reisagentschappen veelal op dergelijke populaire en reeds meer bekende oorden. Voor velen is het al een avontuur om bovenop de Corcovado-berg voor het Cristo Redentor-beeld de armen te spreiden en een kiekje te maken, ofwel uitkijkend op de Guanabara-baai vanop de Suikerbrood-rots. Dat alleen al kost een pak geld, maar goed: “We waren in Brazilië!”. In de voorbije jaren kwamen daar ook uitstapjes naar een favela bij: “Kijk eens hoe moedig ik was, het is daar gevaarlijk hoor.” Niks gevaarlijk, er wordt gewoon een akkoord afgesloten met de lokale bendes die je met rust laten. Voor hen is het louter een kleine bijverdienste. Per slot van rekening, favelas zouden niet eens mogen bestaan. De mensen die daar gingen wonen deden dat omdat er geen alternatief voor hen bestond. Ik moet nog de eerste politicus zien die stappen doet om deze schandvlek voor goed op te lossen. Maar goed, terug naar het toerisme.

Mijn vriend en landgenoot Ivan Bahia, een ervaren reisgids, zegt soms: “Wijk eens af van de platgetreden paden!”. Hij doet dat ook, en brengt zijn klanten naar plekjes waar je met het echte leven, de werkelijkheid, kan kennismaken. En die werkelijkheid is soms net anders dan wat er in de boekjes en vakantiefolders staat. Een van zijn bestemmingen is het stadje Lençóis, in het binnenland van Bahia. De Chapada Diamantina is uiteraard wel al bekend bij velen, maar er is nog veel meer. Laat het nou zo zijn dat het Braziliaanse Ministerie van Toerisme het piepkleine stadje opnam in een lijst van zeven bestemmingen die meedingen om de stempel van “De beste toeristische dorpjes van de wereld” opgekleefd te krijgen, een initiatief van de Wereldorganisatie voor Toerisme (UNWTO), een gespecialiseerde organisatie van de Verenigde Naties. Naast Lençóis gaat het ook nog om Araçá (SC), Delfinópolis (MG), Holambra (SP), São José do Barreiro (SP), Vila Flores (RS) en Conceição de Ibitipoca (MG). Het resultaat wordt bekendgemaakt in december, ter gelegenheid van een evenement in Buenos Aires, Argentinië. De zeven Braziliaanse bestemmingen nemen het op tegen 261 andere dorpen in de rest van de wereld.

Je zou bijna vergeten dat dit land, ondanks alles, nog altijd momenten heeft die je doen stilstaan. Momenten die het cynisme even wegduwen, alsof Brazilië zachtjes zegt: kijk nog eens goed, ik ben meer dan mijn schaduwen. Ik heb dat soms nodig, zo’n herinnering. Want wie hier woont, wie dit land niet alleen bezoekt maar probeert te begrijpen, weet dat het geen paradijs is. Het is een land dat je soms murw slaat, dat je test, dat je uitdaagt om niet weg te kijken. En toch, tussen al die rafelranden, bestaan plekken die bijna onwaarschijnlijk zijn. Plekken die je niet moet zoeken op de platgetreden paden, omdat ze daar eenvoudigweg niet liggen.

Ibitipoca is zo’n plek.

Het is niet het soort paradijs dat men in folders drukt, met cocktails en slogans. Het is een ander soort paradijs, een dat zich niet opdringt. Een dat je moet verdienen door erheen te gaan, door de moeite te nemen om af te wijken van wat iedereen doet. Terwijl miljoenen mensen zich verdringen onder het Christusbeeld of op de stranden van Bahia, ligt Ibitipoca daar, stil, alsof het zich niets aantrekt van de rest van de wereld. En misschien is dat precies wat het zo bijzonder maakt: het weigert om deel te worden van het massatoerisme, zelfs nu het een kans maakt om door de VN gezien te worden als een van de beste toeristische dorpjes ter wereld.

De afstand naar Ibitipoca schrikt sommige mensen af, en dat is misschien maar goed ook. Vanuit Belo Horizonte ben je een paar uur onderweg, en het laatste stuk — vanaf Lima Duarte — is precies het soort weg dat duidelijk maakt dat je niet naar een massabestemming rijdt. Geen snelweg, geen strak asfalt, maar een kronkelende route door heuvels en bos. Het dorp zelf is niet geasfalteerd: de straten liggen vol paralelepípedo, die ouderwetse “kinderkopjes” die je dwingen om langzaam te rijden en nog langzamer te kijken. Het is een weg voor mensen die begrijpen dat schoonheid soms moeite kost.

Eenmaal aangekomen merk je dat Ibitipoca niet leeft van luxe. De prijzen zijn verrassend redelijk, zeker voor een plek die door de VN mogelijk wordt gezien als een van de beste toeristische dorpjes ter wereld. Je betaalt hier niet voor glitter, maar voor eenvoud. Een maaltijd kost wat een maaltijd hoort te kosten. Een kamer is een kamer, geen lifestyle-concept. En het beroemde brood met kaneel kost nog steeds wat brood met kaneel zou moeten kosten: bijna niets, maar het maakt je dag beter dan welke dure amuse ook.

Het dorp zelf is klein, maar het leeft. Niet van exclusiviteit, maar van mensen die elkaar kennen. Een kerk, een paar straten, een handvol cafés en bakkerijen, een sfeer die nergens naar marketing ruikt. ’s Avonds hoor je muziek uit een bar, geen DJ-set maar iemand met een gitaar. Overdag zie je mensen op een stoep zitten, niet om toeristen te lokken maar omdat dat nu eenmaal is wat men hier doet. Het ritme is traag, maar nooit doods. Het is een dorp dat niet probeert te overtuigen. Het bestaat gewoon.

Het natuurpark ligt vlakbij, maar het dringt zich niet op. De toegang is beperkt, maar niet om exclusiviteit te creëren — om het park te beschermen. Er mogen maar een paar honderd mensen per dag naar binnen, en dat is precies genoeg. Het ticket kost weinig, zeker vergeleken met wat je ervoor terugkrijgt. Geen commerciële poespas, geen verplichte gidsen, geen opgeklopte “experience packages”. Je koopt een kaartje, je gaat naar binnen, en de rest is aan jou.

De paden zijn duidelijk, maar ze zijn niet aangelegd om je te pamperen. Je moet stappen, soms flink. Je moet water meenemen. Je moet accepteren dat je moe wordt. Maar dat is juist de bedoeling: het park is geen decor, het is een landschap dat je moet verdienen. En dat landschap is eerlijk. Het geeft je niets dat je niet zelf komt halen.

De uitzichten zijn niet gemaakt voor foto’s (uitzichten die uiteraard gefotografeerd worden door bezoekers onder de indruk), maar voor mensen die bereid zijn om stil te staan. De rotsen, de rivieren, de mist — ze doen niets om je te imponeren. Ze zijn gewoon wat ze zijn. Soms kom je bij een plek die bijna mythisch klinkt, zoals de Janela do Céu, een natuurlijke richel waar het water de afgrond in glijdt alsof het de hemel zelf raakt. Of je loopt langs het Lago dos Espelhos, waar het water zo stil ligt dat het landschap zichzelf lijkt te verdubbelen. Maar zelfs deze plekken gedragen zich niet als attracties. Ze zijn er gewoon, en jij mag kijken.

Wie hier rondloopt, begrijpt snel dat dit geen bestemming is voor mensen die hun vakantie willen vullen met comfort dat hen niets vraagt. Dit is voor trekkers, voor wandelaars, voor mensen die liever een lange tocht maken dan een cocktail bestellen. Voor mensen die gastronomie niet verwarren met exclusiviteit, maar met eerlijkheid. Voor mensen die liever brood met kaneel eten dan een gerecht waarvan de naam langer is dan de smaak blijft hangen.

De video hieronder geeft een zeer goede indruk, de werkelijkheid is nog veel mooier. Tip: wissel bij het kijken de ondertiteling naar de gewenste taal (via instellingen).

Ibitipoca is geen luxe. Ibitipoca is geen marketing. Ibitipoca is geen product. Ibitipoca is een plek, een plek die je niet bezoekt omdat ze beroemd is, maar omdat ze bestaat. Een plek die je eraan herinnert dat Brazilië, ondanks alles, nog steeds paradijzen heeft — niet de paradijzen van folders, maar de paradijzen van werkelijkheid.

Foto’s: Luizhenrique180789/Glauco Umbelino/Eduardo P/Pedro Augusto Marazzo de Sousa/Antonio Carlos De Freitas/Gabrielrvallim/Ulysses Rj - Wikimedia Commons

Subscribe now

Niet alles is rozegeur en maneschijn in Brazilië. Dat wist ik natuurlijk al, maar het land heeft me dat op een bijzonder creatieve manier leren begrijpen. Op de pagina Brazilitis was de boodschap al duidelijk: dit land is prachtig, maar er zit een stevige “maar…” achter. Ik was nog maar net gearriveerd toen een Braziliaan me een grapje vertelde dat me meteen in lachen deed uitbarsten:

“Op de zevende dag, nadat de Heer Brazilië schiep, kwam een engel vol bewondering naar Hem toe: ‘Heer, uw schepping is fantastisch, maar Brazilië spant de kroon! Het is het allermooiste van alles wat ik zag!’

De Heer antwoordde droogjes: ‘Dank je wel, maar wacht maar tot je ziet welk volk ik er ga plaatsen.’”

Ik lachte, maar ergens voelde ik dat dit grapje een laagje had dat ik nog moest ontdekken. En jawel, het ging geleidelijk, heel geleidelijk zelfs, maar het bekende gezegde “Niet alles wat blinkt is goud” kwam tot leven. Gelukkig bestaat er een ander gezegde dat me hielp om het allemaal te aanvaarden: Mens erger je niet.

Als inwoner met een definitieve verblijfsvergunning heb je hier bijna dezelfde rechten en plichten als de Brazilianen. Kritiek uiten mag, maar er zijn grenzen. De Braziliaanse grondwet garandeert vrijheid van meningsuiting, ook voor buitenlanders. Je mag dus gerust je mening geven over het dagelijks leven, de bureaucratie, de economie of de veiligheid. Maar politiek? Dat is een ander verhaal. Actieve politiek is verboden voor buitenlanders, en laster of smaad kan je hier sneller een rechtszaak opleveren dan een regenbui in São Paulo. En sociale media? Wat je in een persoonlijk gesprek zegt, kan online plots klinken alsof je een revolutie wil ontketenen.

Maar goed, ik mag dus kritiek uiten — en ik weet dat mijn Braziliaanse lezers (jawel, die zijn er, en ze vertalen sneller dan ik koffie kan zetten) het meteen zullen lezen. Soms met een glimlach, soms met een zucht, maar vaak denkend: “Hij heeft gelijk.”

Wat ik niet leuk vind

TV bijvoorbeeld. Je raakt nooit helemaal gewend aan de uitbundigheid van bepaalde programma’s op de open kanalen. Pure pulp, geschreeuw, mensen die zich gedragen alsof ze net ontsnapt zijn uit een circus dat geen veiligheidsvoorschriften hanteert. De echt interessante programma’s worden uitgezonden op tijdstippen waarop de gemiddelde Braziliaan al lang onder de lakens ligt. En dan die eindeloze novelas, spelletjes, voetbal en would-be zangers die soms meer volume dan talent hebben.

Nieuwsprogramma’s zijn een verhaal apart. Na elk ernstig onderwerp volgt een reclameboodschap, alsof de producenten denken dat je na een tragisch verkeersongeval dringend moet weten dat je een nieuwe auto kan kopen “met een klein voorschot en pas beginnen af te betalen over enkele maanden”. En ja, auto’s zijn hier duur. Een middenklasser die in België of Nederland €30.000–€35.000 kost, komt hier vrolijk uit tussen €45.000–€60.000. Slik.

De politionele programma’s zijn nog erger. Presentatoren die de longen uit hun lijf schreeuwen, bandieten uitschelden alsof ze persoonlijk beledigd zijn, en soms zelfs een pop erbij halen die mee staat te brullen. Ik verzin dit niet.

En dan de zondagnamiddagprogramma’s. Luciano Huck, Eliana, Ratinho, Rodrigo Faro… allemaal omringd door een dolgedraaide plateia die wordt opgehitst door iemand in de coulissen die waarschijnlijk een carrière in de samba heeft gemist. Het is het ideale moment om een wandeling te maken en na te denken over mijn volgende Link2Brazil-bijdrage.

Corruptie — het deel dat nooit kort kan zijn

Corruptie is hier geen verrassing, maar een dagelijkse realiteit. Mijn spambox staat vol met berichten waarin men me probeert wijs te maken dat ik een boete moet betalen. Ik trap er nooit in, maar duizenden anderen wel. En dat is precies het probleem: de banaliteit van de oplichterij. De kleine fraudeur voelt zich gelegitimeerd door de grote fraudeur. Als de machtigen het mogen, dan mogen wij het ook — zo lijkt het. “Wij zijn slimmer,” zeggen ze dan, alsof het een sport is. Het is een mentaliteit die me na meer dan twee decennia nog steeds verontwaardigt, en die ik nooit zal kunnen aanvaarden.

Na vijf jaar in Brazilië dacht ik dat ik het land begon te begrijpen. Tot het Mensalão-schandaal uitbarstte. Plots bleek dat parlementsleden maandelijks werden betaald om te stemmen zoals de regering dat wilde. Wat tot dan toe vooral geruchten waren, stond ineens overal: kranten, televisie, gesprekken op straat. Het was het moment waarop ik besefte hoe diep verweven macht en geld hier kunnen zijn.

Daarna volgden Lava Jato, Petrolão, het INSS-schandaal en nu de Banco Master-puinhoop. Had de Heer dan toch gelijk?

En alsof dat nog niet genoeg is, duikt er bijna dagelijks een nieuw schandaal op. Zoals deze week, toen de federale politie huiszoekingen uitvoerde bij Marco Antônio Cabral, zoon van de voormalige gouverneur Sérgio Cabral — een man die zo corrupt was dat zelfs de duivel hem waarschijnlijk te duur vond in onderhoud. De zaak draait om witwassen en banden met de sigarettenmaffia. Ook een dominee, Márcio Poncio, werd opgepakt. Het klinkt als een slechte telenovela, maar het is gewoon het nieuws van donderdag.

De politieke vermoeidheid van een natie

Wat me nog het meest treft, is hoe de dagelijkse corruptie — van de grote tot de kleine — een soort morele erosie veroorzaakt. De oplichter die mij een valse boete probeert aan te smeren, denkt niet dat hij iets verkeerd doet. Hij denkt dat hij deelneemt aan een nationale hobby. “Als zij het mogen, dan mogen wij het ook.” Het is een logica die je niet kan ontleden zonder een aspirientje.

En dan lees je dat opiniestuk van Estadão, waarin men zich afvraagt hoe het Congres de band met de samenleving kan herstellen. Een mooie vraag, maar het klinkt een beetje alsof men een huwelijk wil redden waarin beide partners al jaren in aparte kamers slapen en enkel nog communiceren via Post-its op de koelkast. De cijfers zijn hallucinant: 68% van de kiezers kan geen enkele afgevaardigde noemen, 75% geen enkele senator, en bijna 70% weet niet meer op wie ze hebben gestemd in 2022. Dat is geen democratische vermoeidheid meer, dat is een collectieve amnesie.

Maar: wie kan hen dat kwalijk nemen? De federale machine in Brasília is een van de duurste ter wereld. Elke staat krijgt acht afgevaardigden en drie senatoren, ongeacht de bevolkingsgrootte. Dat betekent dat een staat met minder inwoners dan een middelgrote Braziliaanse wijk dezelfde politieke slagkracht heeft als São Paulo. En dan heb ik het nog niet over de kosten: een afgevaardigde kost de belastingbetaler gemiddeld R$ 2,5 miljoen per jaar. De Senaat is nog duurder. Het is alsof je een luxehotel financiert waar je zelf nooit mag binnenkomen, of dat het geld gewoon in rook opgaat.

Daarbovenop zijn er meer dan dertig politieke partijen. Dertig! Alsof er dertig verschillende ideologieën bestaan. In werkelijkheid bestaan er vooral dertig manieren om een zetel te bemachtigen. De Brazilianen betalen dit alles, inclusief de nuttelozen, inclusief de inefficiënten, inclusief de privileges waarvan niemand precies weet waarom ze bestaan. En ja, ook ik betaal mee. Het is een dure club, en het lidmaatschap is verplicht.

Het resultaat is een land dat gepolariseerd raakt, niet omdat de mensen dat willen, maar omdat het systeem hen ertoe dwingt. Verkiezingen worden niet gewonnen, ze worden gekocht — niet letterlijk, maar via een campagne-industrie die draait op geld, veel geld. De strijd gaat meestal tussen twee grote blokken die elkaar zo fel bestrijden dat je zou denken dat ze strijden om de laatste brigadeiro op een kinderfeestje.

De Brazilianen zijn moe. Doodmoe. Niet alleen van de corruptie, maar van het gevoel dat ze verplicht moeten deelnemen aan een spel waarvan de regels niet voor hen zijn geschreven. Ze moeten verplicht naar de stembus, maar als het niet verplicht was, zou een groot deel gewoon thuisblijven. Niet uit luiheid, maar uit wanhoop.

En dan, in dat moment van reflectie, denk ik terug aan dat grapje dat ik hoorde toen ik hier aankwam. Dat grapje dat me toen deed lachen, maar dat nu een bijna pijnlijke scherpte heeft gekregen. “Wacht maar tot je ziet welk volk ik er ga plaatsen,” zei de Heer. En ik moet toegeven: na meer dan twee decennia begrijp ik het eindelijk. Niet omdat de Brazilianen slecht zijn — integendeel, ze zijn warm, creatief, veerkrachtig — maar omdat ze gevangen zitten in een systeem dat hen al generaties lang uitput. Het grapje was nooit een belediging voor het volk, maar een waarschuwing voor de omstandigheden waarin dat volk moest zien te overleven.

Slot

Uiteraard is dit een van de dingen die je gewoon niet leuk kán vinden. Samengevoegd met de andere, meer banale ergernissen, maakt het dat grapje in het begin van deze tekst behoorlijk cynisch. Maar ondanks alles blijft het positieve saldo voor mij overeind. Meer dan 250 bijdragen sinds januari bewijzen dat ik dit land nog steeds met liefde ontleed, zonder met mijn vinger te wijzen, maar wel met open ogen.

Stel je voor dat men corruptie, misdaad, opvoeding, geweld en armoede onder controle krijgt. Dan leef ik in een paradijs.

Subscribe now

De titel en ondertitel hierboven zal voor de meeste lezers niet echt verhelderend zijn, maar ik leg het uit. De titel verwijst naar 1 van die typisch Braziliaanse gezegdes die in de vorige bijdrage opgesomd werden: “Ajoelhou, tem que rezar” ofwel: als je ergens aan begint of een verantwoordelijkheid accepteert, moet je het ook afmaken. Halverwege terugkrabbelen is geen optie. Je herinnert iemand aan de consequenties van zijn eigen keuze. Aan het einde van het stukje staat te lezen: “Ik sluit niet uit dat ik nog een tweede artikel wijd aan dit onderwerp. Er bestaan meer dan genoeg van die heerlijk dubbelzinnige uitspraken”. M.a.w. ik stimuleerde de leeshonger, maar gaf niets te eten.

De ondertitel “Met mij is het brood brood, kaas kaas”, in het Portugees “Comigo é pão pão, queijo queijo” heeft een andere betekenis, met name dat iemand heel direct, recht door zee en duidelijk is. Er worden geen spelletjes gespeeld en er is geen ruimte voor twijfel. Ofwel: totale transparantie en eerlijkheid in de omgang.

Samengevat: “Schrijf je aanvullingen en publiceer ze in een nieuwe bijdrage, nu, niet over enkele weken of maanden”.

Pronto, hier gaan we dan:

“Arrebentar a boca do balão”

Dit betekent letterlijk ‘de mond van de ballon laten barsten’. De werkelijke betekenis is dat iets een gigantisch succes is geworden, of dat iemand een buitengewone prestatie heeft geleverd die alle verwachtingen overtreft.

Je gebruikt deze uitdrukking wanneer een project of feest helemaal de pan uit rijst qua succes, of wanneer iemand de hoofdprijs binnensleept. Het staat voor de ultieme overwinning waarbij het dak eraf gaat en iedereen diep onder de indruk is.

“Tirar o cavalinho da chuva”

Dit betekent letterlijk ‘je paardje uit de regen halen’. De werkelijke betekenis is dat je een bepaalde hoop, verwachting of een mooi plan moet opgeven omdat het simpelweg niet gaat gebeuren.

De uitdrukking dient vaak als een waarschuwing of een nuchtere vaststelling richting iemand anders: “Vergeet het maar, dat kun je wel op je buik schrijven.” Vroeger stalde een bezoeker zijn paard buiten; als het begon te regenen en het bezoek bleek lang te gaan duren, werd het paard binnengezet. Nu betekent het juist dat je de illusie moet loslaten dat iets feestelijks doorgaat.

“Rodar a baiana”

Letterlijk vertaald: ‘de baiana laten ronddraaien’, een verwijzing naar de traditionele vrouwen uit Bahia met hun wijde rokken die wild in het rond tollen tijdens het dansen. De werkelijke betekenis is dat iemand vreselijk uit zijn sloof schiet, een enorme scène schopt of een grote ruzie begint om zijn recht te halen.

Je gebruikt dit wanneer iemand de kalmte volledig verliest na een belediging of onrecht, en met veel kabaal en grote gebaren de confrontatie aangaat. Als iemand ‘de baiana laat draaien’, dan weet de hele omgeving meteen dat er niet met die persoon te spotten valt en dat de maat vol is.

“Quando ele veio com aquele papo de levar algum por fora pra soltar o bagulho, respondi que só me meto com mandachuvas, nunca com paus-mandados”

Dit is niet echt een gezegde maar een situatie waarin de taalrijkdom van de Brazilianen bekrachtigd wordt.

De zin zit boordevol typisch Braziliaans jargon rondom corruptie en hiërarchie. Het laat zich niet zomaar letterlijk vertalen. Hier is de werkelijke betekenis van de sleutelwoorden en de context van deze zin:

Levar algum por fora

Dit betekent letterlijk ‘buitenom iets meenemen’, oftewel steekpenningen aannemen of zwart geld incasseren. Het is het klassieke smeergeld om een ambtenaar of beveiliger om te kopen zodat een proces sneller verloopt of een oogje wordt toegeknepen.

Soltar o bagulho

‘Bagulho’ is een heel breed straatwoord voor ‘spul’, ‘rommel’ of ‘de handel’. In deze context betekent de uitdrukking het vrijgeven, lossen of overhandigen van goederen, papieren of vracht die ergens worden vastgehouden, bijvoorbeeld bij de douane of een controlepost.

Mandachuva

Dit is de grote baas, de speelmeester, degene die werkelijk de lakens uitdeelt. Letterlijk ‘degene die de regen beveelt’. Als je met een mandachuva praat, praat je met de man met de echte macht die knopen doorhakt.

Pau-mandado

Dit is het tegenovergestelde van de baas: een loopjongen, een stroman of een slaafs hulpje dat alleen maar uitvoert wat hem door anderen is opgedragen. Hij heeft zelf geen enkele beslissingsbevoegdheid en volgt blind de orders op.

De werkelijke betekenis van de hele zin:

“Toen hij aankwam met dat praatje over smeergeld om de spullen vrij te krijgen, antwoordde ik dat ik alleen zaken doe met de grote bazen die echt iets te zeggen hebben, en nooit met van die onbelangrijke loopjongens.”

Een dolle combinatiezin

Om het nog wat doller te maken, hierbij een zin waarin 2 uitdrukkingen (die ik hierboven in dit artikel reeds verduidelijkte) samen gebruikt worden:

“Ela pintou lá em casa, numa boa, mas quando eu dei em cime dela, ela perdeu a esportiva, rodou a baiana e me disse pra tirar o cavalinho da chuva”

Het gaat hier om een fantastisch voorbeeld van een zinsnede waarin verschillende typisch Braziliaanse uitdrukkingen achter elkaar worden geplakt. De letterlijke vertaling slaat nergens op, maar de straattaal schetst een heel duidelijk beeld van een mislukte versierpoging. De werkelijke betekenis:

Pintou lá em casa, numa boa: Pintar betekent hier ‘plotseling opduiken’ of ‘langskomen’. Numa boa betekent dat het in een ontspannen, vriendschappelijke en relaxte sfeer gebeurde. Ze kwam dus gewoon gezellig langs.

Dei em cima dela: Dar em cima betekent dat je iemand probeert te versieren, met iemand flirt of heel duidelijke avances maakt. Hij deed dus een openingszet omdat hij meer wilde dan vriendschap.

Perdeu a esportiva: Dit betekent dat iemand zijn goede humeur verliest, boos wordt en ergens de grap of de luchtigheid niet meer van inzoekt. Ze vatte zijn versierpoging dus totaal verkeerd op.

Rodou a baiana: Zoals we eerder al zagen: ze schoot vreselijk uit haar sloof, maakte een enorme scène en begon flink tegen hem tekeer te gaan.

Me disse pra tirar o cavalinho da chuva: Ze maakte hem heel direct duidelijk dat hij die versierpoging onmiddellijk op zijn buik kon schrijven. Dat ging absoluut niet gebeuren en die hoop moest hij meteen laten varen.

De werkelijke betekenis van de hele situatie:

“Ze kwam gezellig en ongedwongen bij mij thuis langs, maar toen ik haar probeerde te versieren, schoot dat bij haar totaal in het verkeerde keelgat. Ze werd woedend, schopte een enorme scène en maakte me heel duidelijk dat ik het wel kon vergeten.”

“Um puta bate-coxa”

Dit is een hele informele en typisch Braziliaanse manier om een fantastisch, druk en wild dansfeest te omschrijven. Afzonderlijke uitleg:

Puta: Hoewel het van oorsprong een scheldwoord is, wordt het in de Braziliaanse straattaal heel vaak gebruikt als versterker, net zoals wij ‘super’, ‘mega’ of ‘enorm’ gebruiken. Um puta festa is dus simpelweg een megagoed feest.

Bate-coxa: Dit betekent letterlijk ‘dijenkletser’ of ‘dijenschurer’. Het verwijst naar feesten waar traditionele, intieme partnerdansen zoals de forró worden gedanst. Omdat de danspartners heel dicht op elkaar staan en de passen snel en ritmisch zijn, raken de bovenbenen en dijen elkaar voortdurend.

De werkelijke betekenis:

Als men spreekt over um puta bate-coxa, dan heeft men het over een geweldig, energiek dansfeest waar de sfeer er goed in zat, de muziek luid was en iedereen heel dicht op elkaar stond te swingen.

“Uma Maria vai com as outras”

Dit betekent letterlijk ‘een Maria die met de andere Maria’s meegaat’. De werkelijke betekenis is een meeloper: iemand zonder een eigen mening die blindelings doet wat de massa of de rest van de groep doet. Je gebruikt deze uitdrukking voor personen die geen ruggengraat tonen, niet zelfstandig nadenken en simpelweg de trends of de adviezen van anderen volgen om er maar bij te horen. Als iedereen linksaf slaat, gaat de ‘Maria vai com as outras’ ook linksaf, zelfs als dat nergens op slaat. Het is een licht spottende kwalificatie voor iemand die met alle winden meewaait.

“Tu vai ver o sol nascer quadrado”

Letterlijke betekenis: ‘je zal de zon vierkant zien opkomen’. De werkelijke betekenis is dat iemand achter de tralies verdwijnt of de gevangenis in gaat. Je gebruikt deze uitdrukking als een hele directe waarschuwing of dreigement wanneer iemand criminele feiten pleegt of zware overtredingen begaat. Het vierkante beeld slaat natuurlijk op het uitzicht vanuit de cel: door het traliewerk voor het raam lijkt de ronde zon die buiten opkomt ineens een vierkante vorm te hebben. Als iemand dit tegen je zegt, is het dus foute boel en hangt er een celstraf boven je hoofd.

“Tirou o cu da reta”

Dit is een erg platte en informele, maar zeer veelgebruikte uitdrukking. Letterlijk vertaald betekent het ‘je achterste uit de vuurlinie halen’. De werkelijke betekenis is dat iemand zich heel snel uit een gevaarlijke of riskante situatie terugtrekt om de eigen huid te redden, vaak net op het moment dat het mis dreigt te gaan.

Je gebruikt dit wanneer er problemen ontstaan — bijvoorbeeld op het werk of in een juridische kwestie — en iemand heel behendig zijn eigen verantwoordelijkheid ontwijkt of de schuld op anderen afschuift. Diegene zorgt er simpelweg voor dat hij zelf buiten schot blijft en geen klappen opvangt.

“Só falam abobrinhas”

Letterlijke betekenis: ‘ze praten alleen maar over kleine courgettes’. De echte betekenis is dat men louter onzin, wartaal of volstrekt onbelangrijke dingen uitkraamt. Je gebruikt deze uitdrukking wanneer een gesprek nergens over gaat, of wanneer mensen popiejopie-praatjes houden zonder enige inhoud. Als iemand abobrinhas verkoopt, verspilt hij je tijd met triviale zaken of dom geklets waar je helemaal niets aan hebt. Het is de Braziliaanse manier om te zeggen: “Ze kletsen maar wat uit hun nek.”

“Rir a bandeiras despregadas”

Dit betekent letterlijk ‘lachen met losgekoppelde of wapperende vlaggen’. De werkelijke betekenis is onbedaarlijk hard lachen, oftewel lachen gieren brullen of in een deuk liggen. Je gebruikt deze uitdrukking wanneer iets zo ongelooflijk grappig is dat je je lach absoluut niet meer kunt inhouden. De beeldspraak komt uit de scheepvaart: wanneer een schip na een grote overwinning de haven binnenvoer, werden alle vlaggen volledig losgegooid zodat ze maximaal in de wind wapperden om de feestvreugde te tonen. Als je dus lacht a bandeiras despregadas, dan geef je je helemaal over aan de vrolijkheid.

“Quebra-galho”

Dit betekent letterlijk ‘takkenbreker’. De werkelijke betekenis is een snelle, tijdelijke noodoplossing voor een probleem, of een handige klusjesman die zo’n probleem vlot voor je fixt.

Je gebruikt deze uitdrukking wanneer er iets kapotgaat of misloopt en je niet meteen de officiële, dure weg kunt bewandelen. Je verzint dan een slimme list om de situatie te redden — een typisch voorbeeld van het Braziliaanse improvisatietalent. Het hulpmiddel of de noodoplossing zelf noem je een quebra-galho, maar je kunt het ook gebruiken voor de persoon die je uit de brand helpt met een gunst of een snelle reparatie.

“Pimenta no cu dos outros é refresco”

Dit is een erg platte, maar ontzettend populaire en rake Braziliaanse uitdrukking. Letterlijk betekent het ‘peper in het achterste van een ander is als een verfrissing’. De werkelijke betekenis is dat het heel gemakkelijk is om laconiek te doen over de problemen of de pijn van iemand anders, zolang je er zelf maar geen last van hebt.

Je gebruikt deze uitdrukking wanneer iemand heel nuchter of ongevoelig reageert op de ellende, het harde werk of de tegenslag van een ander, of wanneer iemand heel makkelijk advies geeft vanaf de zijlijn. Het is de Braziliaanse variant van ‘leedvermaak’ of ‘gemakkelijk praten hebben’. Het herinnert de luisteraar er fijntjes aan dat een probleem pas echt pijn doet als het je eigen hachje raakt.

“Pagou pela própria língua”

Letterlijk vertaald: ‘hij betaalde met zijn eigen tong’. De werkelijke betekenis is dat iemand de nadelige gevolgen ondervindt van zijn eigen praatjes, of dat de werkelijkheid hem hardhandig ongelijk heeft gegeven. Het is de Braziliaanse variant van ‘je eigen woorden moeten opeten’.

Je gebruikt deze uitdrukking wanneer iemand eerst heel hoog van de toren blies, een ander belachelijk maakte of heel hard beweerde dat iets hem nóóit zou overkomen, om vervolgens precies in diezelfde situatie te belanden. Wie zijn tong te veel de vrije loop laat, krijgt de rekening later dus vanzelf gepresenteerd.

Met deze reeks uitdrukkingen sluit ik de reeks voor nu af, al moet ik tegelijkertijd denken aan die bekende James Bond-film: Never Say Never Again. Je weet immers maar nooit wanneer er weer nieuwe inspiratie oppopt. In het Portugees: “Nunca diga: desta água não beberei”. Ik laat het aan de lezers over om dit gezegde te interpreteren.

Subscribe now

Brazilianen houden van lachen — met hier en daar een uitzondering, maar die moet je zoeken met een vergrootglas. Humor zit er zo diep ingebakken dat ze soms grappig zijn zonder dat ze het zelf doorhebben. En wie al die kleurrijke gezegden ooit heeft bedacht, weet niemand, maar ze maken deel uit van de dagelijkse omgang. Voor een niet-Braziliaan vormen ze een soort taalkundige jungle: prachtig, maar je hebt soms jaren nodig om te begrijpen wat er precies door de bladeren ritselt. Dat leidt geregeld tot misverstanden, maar vaker tot gefronste wenkbrauwen.

Omgekeerd vormt die beeldspraak een stevige hindernis voor Brazilianen die Engels willen leren. Ze willen iets zeggen dat elke Braziliaan meteen begrijpt, maar zodra ze het letterlijk vertalen, valt het hele bouwwerk in elkaar. Neem nu iemand die tegen een Engelstalige bezoeker zegt: “Conversa mole pra boi dormir.” De buitenlander kijkt al vreemd op. De Braziliaan probeert het snel te redden met een letterlijke vertaling: “Soft talk to put the ox asleep.” De bezoeker is nu nog meer in de war.

De echte betekenis: slap geklets om de os in slaap te wiegen — oftewel een ongeloofwaardig verhaal, een doorzichtig excuus, pure onzin. Je zegt het wanneer iemand je een fabeltje probeert te verkopen. Kort gezegd: “Mij hou je niet voor de gek.”

Bovenaan dit artikel zie je een gaúcho die dat soort Braziliaanse logica perfect belichaamt. Iemand vraagt hem waarom hij nog zo’n bombacha draagt — “dat is toch allang uit de mode?” De gaúcho kijkt hem aan alsof hij een buitenaards wezen is en antwoordt: “Jouw moderne mode met die nauwe broekjes geeft me de kriebels. Ik lijd aan claustrofobie en heb veel meer ruimte nodig voor mijn persoonlijke behoeftes.”

En eerlijk: sommige Braziliaanse uitdrukkingen ademen dezelfde vrijheid als die broek.

Substack-collega Justine Strand schrijft graag over dit soort taalparels. Aan het einde van een van haar stukken vroeg ze: “Dear readers, what are your favorite Brazilian phrases?” Lees haar artikel en mijn aanvullingen in de rest van deze bijdrage.

The Spirit Moves

Fun phrases in Brazilian Portuguese

Portugal and Brazil are, as they say about the US and the UK, “two countries separated by a common language.” I had to, in a sense, relearn Portuguese when we moved to Portugal—after being fluent in brasileiro falado for decades. I posted about this challenge in March, you can read it…

Read more

a month ago · 14 likes · 16 comments · Justine Strand de Oliveira

Ze vraagt dus of we er nog andere “Fun phrases” in Braziliaanse Portugees kunnen aan toevoegen. Wel, ik heb er wel wat — eigenlijk te veel — maar goed, laten we beginnen voordat de slang begint te roken.

“A vaca foi pro brejo”

Letterlijk: de koe ging naar het moeras.

Betekenis: het is volledig misgelopen, onherstelbaar verloren, geëscaleerd tot het punt waarop zelfs de koe geen zin meer heeft om terug te komen. Een plan valt in het water, een bedrijf gaat failliet — er is geen weg terug.

“A cobra está fumando”

Als de slang rookt, dan zwaait er wat. Deze uitdrukking stamt uit de Tweede Wereldoorlog en betekent dat de situatie ernstig, zwaar of gevaarlijk wordt. Een grote ruzie op komst, een extreem moeilijke klus — het is menens.

“A leite de pato”

Werken ‘voor eendenmelk’ betekent dat je iets volledig gratis doet, of voor een vergoeding die zo belachelijk laag is dat zelfs een eend er geen melk van zou geven. De opbrengst is nul. Je voelt je uitgebuit of je levert een vriendendienst zonder tegenprestatie.

“Ajoelhou, tem que rezar”

Wie geknield is, moet bidden. Als je ergens aan begint of een verantwoordelijkheid accepteert, moet je het afmaken. Halverwege terugkrabbelen is geen optie. Je herinnert iemand aan de consequenties van zijn eigen keuze.

“Ali tem caveira de burro”

Als er ergens een ezelschedel begraven ligt, rust er een vloek op die plek of dat project. Hoe hard je ook probeert, het mislukt structureel. Alsof een onzichtbare kracht succes onmogelijk maakt.

“São carne e unha”

Twee mensen die ‘vlees en nagel’ zijn, zijn onafscheidelijk. Een hechte vriendschap of relatie waarbij men elkaar door dik en dun steunt en perfect op elkaar is ingespeeld.

“Anda meio escabreado”

Iemand die ‘escabreado’ is, is wantrouwig, achterdochtig, op zijn hoede. Hij vertrouwt de situatie niet en verwacht dat er elk moment iets mis kan gaan.

“Deu no que deu”

Het is gelopen zoals het gelopen is. Berusting na een reeks fouten of waarschuwingen. Je wist dat het mis kon gaan — en dat is precies wat er gebeurd is.

“É do cacete”

Een krachtige uitdrukking die twee kanten op kan gaan: iets is geweldig, fantastisch, indrukwekkend — of extreem moeilijk, irritant of zwaar. De emotie wordt stevig versterkt.

“Falei só da boca pra fora”

Je zei iets wat je eigenlijk niet meende. Het kwam wel uit je mond, maar niet uit je hart. Vaak gebruikt als excuus na een opwelling of boze uitspraak.

“Ficou chupando barata”

‘Op een kakkerlak blijven zuigen’ betekent dat iemand met de mond vol tanden staat. Zo verbaasd, geschrokken of teleurgesteld dat hij verstijft en niet meer weet wat te zeggen.

“Jogo de cintura”

Letterlijk heupflexibiliteit, figuurlijk het vermogen om flexibel met problemen om te gaan, te improviseren en je soepel aan te passen aan onverwachte situaties of bureaucratie. Een essentiële Braziliaanse eigenschap.

“Levou uma ameixa na cuca e apagou”

Een ‘ameixa’ is een pruim, maar hier staat het voor een klap tegen het hoofd. Iemand krijgt een flinke tik en gaat direct buiten westen of valt flauw.

“Mais folgado do que peido em bombachas”

Letterlijk: ruimer zitten dan een scheet in een bombacha. De traditionele wijde broek van de gaúcho biedt zoveel bewegingsvrijheid dat zelfs een wind er alle ruimte heeft. Figuurlijk: iemand die extreem lui is, schaamteloos profiteert van anderen of zich veel te comfortabel nestelt in een situatie waarin dat niet past.

“Não entendeu porra nenhuma”

Informeel en plat: iemand heeft er werkelijk niets van begrepen. De Braziliaanse variant van ‘er geen snars van snappen’, maar dan met een krachtterm.

“Partir pro pau”

Overgaan tot actie — in de vorm van een fysieke vechtpartij of harde confrontatie. De diplomatieke weg wordt losgelaten; men zoekt de ruzie op. Je ziet het soms op de televisie waar de zogenaamde “vertegenwoordigers van het volk” op elkaar beginnen in te hakken.

“A conversa ainda não chegou na privada”

Een platte maar glasheldere manier om iemand te vertellen dat hij zich met zijn eigen zaken moet bemoeien. Privada betekent namelijk ook gewoon WC-pot. Je zegt dit tegen een buitenstaander die ongevraagd inbreekt in een gesprek tussen anderen. Het betekent: dit gaat niet over jou — en we zijn nog lang niet op het punt in het gesprek waar jouw aanwezigheid nodig is.

“Tá lascado”

Heel vaak gehoord. Iemand zit diep in de problemen — financieel, relationeel, gezondheid, maakt niet uit. Je staat er gloeiend bij.

“Apanhou como boi ladrão”

Een ‘boi ladrão’ is een rund dat door de omheining breekt en op het land van de buren gaat grazen, en daarvoor hardhandig wordt weggejaagd. Betekenis: iemand heeft een enorm pak slaag gekregen, fysiek of figuurlijk.

“Uns gatos pingados”

Letterlijk: een paar gedruppelde katten. Je gebruikt het wanneer ergens bijna niemand was. Een feestje met drie aanwezigen? Slechts ‘uns gatos pingados’.

“A bolsa ou a vida”

De klassieke uitspraak van een overvaller: je geld of je leven. Dreigend, maar soms schertsend gebruikt wanneer iemand je om veel geld vraagt of wanneer een situatie voelt alsof je portemonnee wordt leeggeroofd.

Toen ik net in Brazilië was, ving ik een woord op dat duidelijk gelinkt was aan een bepaalde beoordeling. Ik trok mijn conclusies en begon het zelf te gebruiken. Een slimme huisgenoot hoorde het en zei lachend: “Dat heb je blijkbaar goed begrepen.”

Het woord: mixuruca.
Betekenis:

Mixuruca betekent dat iets onbeduidend, schraal, waardeloos of van slechte kwaliteit is. Zo klein of armzalig dat het eigenlijk de moeite niet waard is.

Een heel laag loon: salário mixuruca.

Een gammel voorwerp dat uit elkaar valt: mixuruca.

Een feestje met nauwelijks eten of mensen: mixuruca.

Een karig maaltje: mixuruca.

Het is een informeel woord waarmee je subtiel spottend laat weten dat iets zwaar ondermaats is.

En eerlijk: het is het soort woord dat je één keer hoort en meteen begrijpt — of denkt te begrijpen, tot iemand in een lach schiet.

Ik sluit niet uit dat ik nog een tweede artikel wijd aan dit onderwerp. Er bestaan meer dan genoeg van die heerlijk dubbelzinnige uitspraken. Leren blijft de boodschap. Een goede verstaander heeft maar een half woord nodig — en Brazilianen waarderen het enorm wanneer je laat merken dat je het begrijpt. Omgekeerd blijft het voor hen een uitdaging om hetzelfde in het Engels te zeggen. Letterlijk vertalen kan, maar de echte betekenis moet je erbij leveren. Geen kleine klus — niet voor hen, en zeker niet voor ons.

Subscribe now

Ik volg de Braziliaanse actualiteit al jaren, soms met fascinatie, steeds vaker met een zekere vermoeidheid. Wie de kranten leest, de analyses volgt en zich door de sociale media worstelt, ziet een land dat niet alleen politiek verdeeld is, maar emotioneel uitgeput. De polarisatie is geen abstract begrip meer, het is een dagelijkse realiteit, zichtbaar in elk debat, elke video, elke reactie. En soms gebeurt er iets dat die verdeeldheid bijna tastbaar maakt. De video van Michelle Bolsonaro was zo’n moment.

Het was geen toevallige opname, geen gelekte audio, maar een bewuste boodschap. Michelle, jarenlang het zachte gezicht van het bolsonarisme, de religieuze, glimlachende, verbindende first lady, richtte zich rechtstreeks tot haar volgers om haar beklag te doen over haar eigen stiefzoon, Flávio Bolsonaro. Ze zei dat hij haar negeerde, dat hij haar niet respecteerde, dat hij haar buitensloot. Het was een familieruzie, maar tegelijk een politieke daad. Want Flávio is niet zomaar een zoon; hij is door zijn vader, die onder huisarrest staat, naar voren geschoven als presidentskandidaat. Hij is de erfgenaam van een beweging die zichzelf ziet als een morele kruistocht.

De timing kon nauwelijks slechter. Flávio stond al onder druk door het Banco Master-verhaal, waarin hij volgens berichtgeving om geld zou hebben gevraagd voor een film over zijn vader. Zijn imago van sterke, betrouwbare opvolger begon te rafelen. En dan komt Michelle, de vrouw die na de nederlaag van Jair Bolsonaro een nieuwe rol vond als leidster van de vrouwen binnen de PL, en zet nog eens extra druk op de ketel. Ze moet geweten hebben dat dit hem zou schaden. Ze moet geweten hebben dat rechts Brazilië dit niet zou waarderen. En toch deed ze het.

Wat daarna volgde, was bijna voorspelbaar: sussende verklaringen, zowel uit het kamp van Flávio als uit de omgeving van Michelle. Misverstanden, interne communicatieproblemen, alles wat men gewoonlijk bovenhaalt om een publieke breuk te lijmen. Maar het feit dat er überhaupt twee kampen zijn binnen één familie zegt genoeg. Het bolsonarisme is geen homogeen blok, maar een verzameling persoonlijke ambities, religieuze overtuigingen en strategische berekeningen. Michelle staat daar middenin, zonder verkozen mandaat, maar met een enorme achterban. Dat maakt haar invloed tegelijk begrijpelijk en problematisch.

En precies daar begint mijn persoonlijke ongemak. Ik vind het ontmoedigend om te zien hoe first ladies — vrouwen die niet verkozen zijn, die geen formele functie hebben — zich in het hart van de politieke strijd begeven. Niet omdat ze geen capaciteiten zouden hebben, niet omdat ze geen recht zouden hebben op een politieke stem, maar omdat de rol die ze op dat moment vervullen niet bedoeld is voor politieke macht. Ze staan naast de president, niet in zijn plaats. Ze zijn deel van zijn leven, niet van zijn mandaat. En toch worden ze door hun nabijheid tot het centrum van de macht bijna vanzelf een actor in dat machtsspel.

Bij Janja, Rosângela Lula da Silva, zie je dat op een heel andere manier. Zij is niet bezig met interne familiepolitiek, maar met zichtbaarheid, aanwezigheid, invloed. Ze zit bij internationale ontmoetingen, ze spreekt zich uit over beleid, ze neemt ruimte in die traditioneel niet voor een first lady bedoeld is. Ze was aanwezig bij ontmoetingen met wereldleiders, ze mengde zich in discussies over digitale regulering, ze werd gezien als iemand die Lula niet alleen ondersteunt, maar ook begeleidt, stuurt, soms zelfs corrigeert. Voor haar verdedigers is dat een teken van modernisering: een first lady die niet alleen lintjes doorknipt, maar mee nadenkt, mee praat, mee beslist. Voor haar critici is het een overschrijding van grenzen: iemand zonder verkozen mandaat die zich gedraagt als lid van de regering.

De aanvallen op haar op sociale media zijn bijzonder heftig. Ze worden vaak verpakt in misogynie, klassisme en een afkeer van alles wat met Lula te maken heeft. Maar onder die laag ligt een reële discussie over legitimiteit. Is het normaal dat een first lady een stoel inneemt bij internationale ontmoetingen en handelt als een soort informele minister? Waar eindigt de rol van partner en begint die van politieke actor? En wie heeft haar die ruimte gegeven: Lula, de partij, de traditie, of zijzelf?

In Brazilië bestaat geen formele functieomschrijving voor de first lady. Er is geen wet die zegt wat ze wel of niet mag doen, geen institutioneel kader dat haar taken vastlegt. Alles gebeurt op basis van gewoonte, van wat eerdere first ladies deden, van wat de president toelaat. Dat maakt de rol elastisch, maar ook kwetsbaar. Wanneer iemand als Janja die ruimte maximaal benut, ontstaat er frictie. Wanneer iemand als Michelle die ruimte gebruikt om een eigen politieke carrière uit te bouwen, ontstaat er competitie. In beide gevallen wordt zichtbaar hoe groot de informele macht van een first lady kan zijn.

En dat brengt me bij mijn eigen overtuiging, gevormd door jaren van observeren, lezen, luisteren en soms met tegenzin scrollen door de digitale modderpoel. Ik denk dat first ladies beter af zijn met een zachte rol. Niet onzichtbaar, niet stil, maar discreet. Een rol die niet draait om macht, maar om aanwezigheid. Een rol die niet probeert een politieke agenda te sturen, maar die ruimte laat voor de president en zijn team om dat te doen. Want zodra een first lady zich gedraagt als een politieke actor, wordt ze beoordeeld als een politieke actor, en dat is een strijd die ze nooit kan winnen zolang ze geen mandaat heeft.

Dat betekent niet dat ze geen politieke ambities mogen hebben. Integendeel: als Michelle zich kandidaat wil stellen, moet ze dat doen. Als Janja op een dag een eigen politieke rol wil opnemen, moet ze dat kunnen. Maar dan wel op het juiste moment, op de juiste manier, met de juiste legitimiteit. Niet tijdens de ambtstermijn van hun partner, wanneer hun invloed automatisch vermengd raakt met zijn macht. Niet in de schaduw van het presidentschap, maar in het licht van een eigen campagne, een eigen programma, een eigen stem.

Misschien zie ik dat verkeerd. Misschien is de rol van first lady juist bedoeld om flexibel te zijn, om te evolueren, om ruimte te bieden aan vrouwen die anders geen toegang zouden hebben tot het centrum van de macht. Maar wanneer ik kijk naar de polarisatie, naar de aanvallen, naar de verwarring, naar de schade die ontstaat wanneer first ladies zich in het politieke strijdperk begeven, dan denk ik dat die flexibiliteit meer kwaad dan goed doet.

Wat ik vooral zie, is dat Brazilië twee first ladies heeft die elk op hun manier laten zien hoe macht werkt wanneer ze niet formeel is. Macht die niet benoemd is, maar wel gevoeld. Macht die niet gekozen is, maar wel gebruikt. Macht die niet vastgelegd is, maar wel betwist. En dat maakt hun rol niet alleen interessant, maar ook gevaarlijk.

Het zou Brazilië misschien goed doen om die rol opnieuw te definiëren. Niet om vrouwen te beperken, maar om duidelijkheid te scheppen. Om te voorkomen dat persoonlijke ambities, familiedynamieken en politieke strategieën zich vermengen op een manier die de samenleving nog verder verdeelt. Om te zorgen dat wie politiek wil bedrijven dat doet met een mandaat, en wie naast de president staat dat doet met waardigheid, discretie en een gevoel voor de verantwoordelijkheid die die positie met zich meebrengt.

Dat is hoe ik het zie, vanuit mijn stoel, tussen de kranten, de sociale media, de analyses en de chaos. Misschien is het naïef, misschien is het ouderwets, maar het is in elk geval een poging om orde te zien in een landschap dat steeds meer door elkaar loopt.

Foto’s: Marcelo Camargo - Fabio Rodrigues-Pozzebom/Agência Brasil

Subscribe now

De zware aardbeving in Venezuela van gisteren zette me aan het denken. Niet omdat ik verwacht dat Caracas straks in de Atlantische Oceaan drijft, maar omdat ik opnieuw naar de kaart van Zuid-Amerika keek. En dan valt iets op: hoe dicht Fernando de Noronha eigenlijk bij het Braziliaanse vasteland lijkt te liggen. Een klein stipje voor de kust, een eiland dat je bijna zou kunnen aanwijzen vanaf de stranden van Pernambuco. Maar dat is de illusie van de kaartprojectie. De werkelijkheid is minder vriendelijk.

Noronha ligt niet “voor de kust”. Het ligt 545 kilometer van Recife en 360 kilometer van Natal, en zelfs van het dichtstbijzijnde punt van het continent nog altijd meer dan 340 kilometer. Dat is oceaan, echte oceaan. Een snelle boot zou er minstens twaalf uur over doen, een vrachtschip een etmaal, een zeilboot twee tot vier dagen. Het is een eiland dat je niet toevallig bereikt. Je moet het willen.

En dan komt de vraag die door die aardbeving in Venezuela werd getriggerd: wat als zo’n beving dichter bij Brazilië zou plaatsvinden? Wat zou er gebeuren met Noronha? Kan zo’n eiland verdwijnen? Instorten? Overspoeld worden?

Het korte antwoord is: nee. Het lange antwoord is interessanter.

Noronha is een fossiel vulkanisch complex, gevormd door een hotspot die al miljoenen jaren geleden is uitgedoofd. Het eiland is opgebouwd uit hard basalt, geen brokkelige kalksteen of los sediment. Er loopt geen actieve breuklijn onderdoor, geen tektonische spanning die zich opbouwt. Een aardbeving zoals die in Venezuela kan het eiland niet doen zinken, breken of in tweeën scheuren. Het ergste wat je zou kunnen zien zijn rotsverschuivingen, instortende lavatunnels of stukken klif die afbrokkelen. Maar het eiland zelf blijft waar het is.

En een tsunami? Ook daar is de realiteit minder dramatisch dan de verbeelding. De aardbevingen in Venezuela zijn horizontale schuifbewegingen — die verplaatsen geen zeebodem, dus geen tsunami. De Mid-Atlantische Rug ligt ver weg en produceert meestal zwakke bevingen. Het enige echte risico is een onderzeese aardverschuiving, maar dat is zeldzaam. Noronha is dus niet tsunami-vrij, maar het is zeker geen Hawaï of Indonesië.

Met andere woorden: het eiland is geologisch stabieler dan zijn reputatie. Maar dat betekent niet dat het een zorgeloze bestemming is. Integendeel.

De prijs van een tropische droom

Laten we het eens hebben over de realiteit waar de meeste reizigers pas achter komen wanneer ze al geboekt hebben. Een week Noronha is geen strandvakantie. Het is een logistiek project.

Een retourvlucht Recife–Noronha kost, afhankelijk van seizoen en geluk, ergens tussen de R$ 1.800 en R$ 3.500 (ongeveer € 300 tot € 580). Vanuit Natal is het vergelijkbaar. Dan komt de milieubelasting die elke bezoeker betaalt, plus de toegang tot het nationaal park. Samen ben je al snel R$ 600 tot R$ 1.000 kwijt (€ 100 tot € 165) nog voor je één teen in het zand hebt gezet.

Accommodatie is een ander verhaal. Een eenvoudige pousada kost R$ 600 tot R$ 900 per nacht (€ 100 tot € 150). Iets degelijker zit tussen R$ 1.200 en R$ 2.000 (€ 200 tot € 330). Luxe begint bij R$ 3.000 (€ 500) en eindigt waar je bankrekening stopt.

Eten is duur omdat alles wordt ingevlogen. Een simpele lunch kost R$ 80 tot R$ 120 (€ 13 tot € 20), een diner makkelijk R$ 150 tot R$ 250 (€ 25 tot € 40) per persoon. Een week op Noronha kost een gemiddeld koppel dus ergens tussen de R$ 10.000 en R$ 18.000 (€ 1.650 tot € 3.000), zonder extravagantie.

En dan moet je nog beginnen aan wat je eigenlijk kwam doen.

Duiken op Noronha: wat mag, wat kan, en wat je beter niet verwacht

Duikers zien Noronha als een soort heilige graal. Warm water, zichtbaarheid tot veertig meter, vulkanische rotsformaties, schildpadden, roggen, haaien. En ja, dat klopt. Maar ook hier is de realiteit genuanceerder.

Duiken is streng gereguleerd. Je mag niet overal duiken, niet op elk moment, en niet zonder gecertificeerde lokale operator. Dat is goed voor de natuur, maar minder romantisch voor wie denkt dat je hier vrij als een vis door de oceaan kunt zwerven.

De prijzen zijn stevig: R$ 600 tot R$ 900 (€ 100 tot € 150) voor twee duiken per dag. Materiaal huren kost extra. En als er iets misgaat? Er is een kleine medische post op het eiland, maar geen decompressiekamer. Bij een ernstig duikongeval moet je worden geëvacueerd naar Recife — en dat kan alleen als het weer meewerkt. Dat is geen detail.

Duiken op Noronha is prachtig, maar het is geen plek waar je risico’s moet nemen. De oceaan is diep, de stromingen zijn sterk, en de hulp is ver weg. En als je geen duiker bent? Dan hangt alles af van je verwachtingen.

Wie rust zoekt, natuur, stilte, een landschap dat soms buitenaards aanvoelt — die komt aan zijn trekken. Maar wie denkt dat Noronha een soort Caribisch resort is, met strandbedjes, cocktails en wifi die werkt, die komt bedrogen uit.

Het eiland is mooi, maar het is ook ruw. De stranden zijn spectaculair, maar vaak moeilijk bereikbaar. De infrastructuur is beperkt. Het internet is traag. De prijzen zijn hoog. En de regels zijn streng. Veel mensen komen terug met het gevoel: “Het was prachtig, maar ik had me er iets anders bij voorgesteld.”

Zijn er betere alternatieven binnen Brazilië?

Dat hangt af van wat je zoekt, maar ja — er zijn plekken die goedkoper, comfortabeler en toegankelijker zijn, zonder dat je inboet aan schoonheid.

Voor duiken zijn Arraial do Cabo, Ilha Grande, Abrolhos en Maragogi uitstekende opties. Ze zijn goedkoper, hebben betere infrastructuur en bieden meer flexibiliteit.

Voor stranden zijn Jericoacoara, São Miguel do Gostoso, Itacaré, Morro de São Paulo, Pipa en Porto de Galinhas vaak aangenamer, zeker voor wie comfort zoekt.

Voor natuur zijn Ilha Grande, Chapada Diamantina, Lençóis Maranhenses en Alter do Chão indrukwekkender en veelzijdiger.

Noronha is uniek, maar het is niet voor iedereen de beste keuze.

De essentie

Fernando de Noronha is geen paradijs dat op instorten staat. Het is een stabiel eiland in een onrustige oceaan. Maar het is ook geen paradijs dat je zomaar betreedt. Het is duur, beperkt, gereguleerd, kwetsbaar en soms frustrerend. Maar het is ook prachtig, rauw, indrukwekkend en onvergetelijk — als je weet wat je kunt verwachten.

Het is een plek die je niet bezoekt om te ontsnappen aan de werkelijkheid, maar om een andere werkelijkheid te zien: een eiland dat leeft op de rand van zijn draagkracht, een archipel dat niet bang hoeft te zijn voor aardbevingen, maar wel voor de menselijke druk. En misschien is dat de echte les van Noronha: dat schoonheid niet altijd gemakkelijk is, en dat een paradijs soms meer kost dan geld — het kost begrip.

Afbeeldingen: Wikimedia Commons

Subscribe now

Het barst in Brazilië van de kerken. In elke wijk, in elke straat, in elke favela vind je ze: van indrukwekkende kathedralen tot eenvoudige zaaltjes met plastic stoelen en een luidsprekerset. Brazilianen zijn over het algemeen diep gelovig, en ze hebben keuze genoeg om dat geloof vorm te geven. Daar is niets mis mee — integendeel, wie in Brazilië verblijft, merkt al snel hoe sterk geloof verweven is met het dagelijks leven. Zelfs wie zichzelf als atheïst beschouwt, kan niet om de taal van het geloof heen. Uitspraken als “Meu Deus do céu!”, “Deus sabe todas as coisas”, “Se Deus quiser” en “Meu Deus!” klinken overal, als vanzelfsprekend onderdeel van de omgang tussen mensen.

Maar achter deze warme, menselijke religieuze cultuur schuilt een snelle en ingrijpende verandering. De traditionele katholieke meerderheid krimpt, terwijl de evangelisch-protestantse kerken explosief groeien. Volgens officiële cijfers van het Braziliaanse Instituut voor Geografie en Statistiek (IBGE) daalde het aandeel katholieken tussen 2010 en 2022 van 65,1% naar 56,7%. In diezelfde periode steeg het aantal evangelische gelovigen van 21,6% naar 26,9% — ruim 47 miljoen mensen. Recente onafhankelijke peilingen schatten dat dit aandeel inmiddels richting de 31% tot 33% gaat.

De opkomst van deze kerken, vooral de pinkster- en neopentecostale stromingen, is het sterkst in de grote steden en in de sloppenwijken. Daar bieden ze niet alleen religieuze diensten, maar ook sociale steun, praktische hulp en een gevoel van gemeenschap. Ze weten bovendien veel jongeren aan te spreken, terwijl de katholieke kerk een ouder wordende achterban heeft. Regionaal blijft het katholicisme het sterkst in het Noordoosten en Zuiden, terwijl de evangelische groei vooral plaatsvindt in het Noorden en Centraal-Westen.

Volgens sociologen zal deze verschuiving zich de komende jaren voortzetten. Rond 2030 zouden evangelische christenen zelfs in aantal kunnen gelijkkomen met de katholieken. Deze groei heeft ook politieke gevolgen. De evangelische fractie in het parlement is inmiddels een machtige speler die als één blok stemt over morele en maatschappelijke thema’s. Politici hebben hun steun nodig om wetten aangenomen te krijgen. Bovendien beschikken veel grote kerken over eigen media — radio, televisie, internet — waardoor ze een miljoenenpubliek rechtstreeks kunnen beïnvloeden. Voor elke politicus is de evangelische achterban daarom een strategische sleutelgroep.

Maar deze groei heeft ook een schaduwzijde. Het valt niet te ontkennen dat veel zelfbenoemde bisschoppen, dominees en apostelen misbruik maken van het vertrouwen van hun gelovigen. Ze presenteren zich als tussenpersonen tussen mens en God, maar functioneren in de praktijk vaak als een “pedágio” op de “Stairway to Heaven”. Wie wil dat God zijn leven zegent, moet betalen — en niet weinig.

De dízimo: een heilige plicht of een systeem van druk?

De dízimo, de verplichte afdracht van tien procent van het maandinkomen, speelt een centrale rol in veel evangelische kerken, vooral in de neopentecostale beweging. Predikanten baseren zich op teksten uit het Oude Testament, zoals het boek Maleachi, waarin gelovigen worden opgeroepen een tiende deel van hun opbrengst naar de tempel te brengen. In hun theologie is de dízimo geen vrijwillige gift, maar een goddelijke opdracht en een bewijs van trouw.

In de praktijk leidt dit tot een systeem van sociale en psychologische druk. De dízimo wordt gekoppeld aan de zogenaamde welvaartstheologie: wie geeft, zal door God beloond worden met geld, gezondheid en succes. Wie niet geeft, houdt de zegen tegen — of riskeert zelfs ongeluk. Tijdens diensten wordt dit vaak theatraal gebracht, met getuigenissen van mensen die “wonderen” zouden hebben ervaren nadat ze geld gaven. Voor mensen met een krap inkomen creëert dit een pijnlijke situatie: ze voelen zich schuldig als ze niet kunnen bijdragen, bang om buiten de gemeenschap te vallen of Gods gunst te verliezen.

Hoewel de dízimo officieel vrijwillig is, functioneert hij door deze intense prediking en sociale controle in de praktijk als een morele verplichting. En precies hierdoor konden figuren als Valdemiro Santiago, R.R. Soares, het echtpaar Estevam en Sônia Hernandes, Silas Malafaia en Edir Macedo enorme fortuinen opbouwen. Ze leven in huizen die meer op kastelen lijken, bezitten privévliegtuigen, fazendas en miljoenen op bankrekeningen — niet alleen in Brazilië, maar ook in het buitenland. Tegelijkertijd staan hun kerken als monumentale gebouwen in de grote steden, terwijl hun gelovigen vaak in krottenwijken wonen.

Edir Macedo is vandaag een van de machtigste religieuze figuren van Brazilië, maar zijn verhaal begon heel eenvoudig. Hij werd in 1945 geboren in een klein stadje in de staat Rio de Janeiro en groeide op in een katholiek gezin. Als jonge man maakte hij een scherpe wending: hij verliet de katholieke kerk en sloot zich aan bij het evangelische protestantisme. Hij werkte jarenlang als gewone ambtenaar, achter bureaus van staatsinstellingen, tot hij besloot dat zijn toekomst in de religie lag.

In 1977 richtte hij, samen met zijn zwager, een kleine kerk op in een gehuurde ruimte die ooit een funerarium was geweest. Die kerk kreeg de naam Igreja Universal do Reino de Deus, kortweg IURD. Wat begon met een paar plastic stoelen en een handvol mensen, groeide in razend tempo uit tot een religieuze onderneming die zich over heel Brazilië verspreidde. De diensten waren luid, emotioneel en gericht op mensen die het moeilijk hadden: armen, zieken, werklozen, mensen die hoop zochten. De boodschap was eenvoudig en krachtig: wie gelooft, wie gehoorzaamt en wie geld geeft, zal gezegend worden.

Het geven van geld — de dízimo, tien procent van het inkomen — werd voorgesteld als een heilige verplichting. Voor veel mensen betekende dat dat ze een deel van hun toch al schamele loon afstonden. Terwijl de gelovigen in armoede bleven, groeide de kerk uit tot een enorm rijk bedrijf. En aan het hoofd daarvan stond Edir Macedo.

Zijn macht nam nog verder toe toen hij in 1989 een bijna failliete televisiezender kocht: Record TV. Onder zijn leiding werd die zender een van de grootste mediabedrijven van het land. Vanaf dat moment had Macedo niet alleen een kerk, maar ook een stem die dagelijks miljoenen Brazilianen bereikte. Hij gebruikte die macht om zijn kerk te promoten, zijn ideeën te verspreiden en zijn invloed in de politiek te versterken.

Maar achter dat succes schuilde altijd controverse. Macedo werd in de loop der jaren beschuldigd van oplichting, misbruik van vertrouwen, illegale genezingspraktijken en het manipuleren van gelovigen om steeds meer geld te geven. Hij werd gearresteerd, al werden sommige zaken later geseponeerd. Toch bleef hij groeien, rijker en machtiger worden.

In 2014 opende hij het Templo de Salomão (foto boven), een gigantisch religieus complex in São Paulo dat eruitziet als een moderne replica van de Bijbelse Tempel van Salomo. Het gebouw straalt rijkdom en macht uit — een scherp contrast met de armoede van veel van zijn volgelingen.

De stap naar de financiële wereld

In 2020 zette Macedo een nieuwe stap: hij kocht een bank. Het ging om het oude Banco Renner, dat hij omdoopte tot Banco Digimais. De bank verhuisde van het zuiden van Brazilië naar São Paulo en kreeg een nieuwe missie. Volgens mensen die dicht bij hem staan, wilde Macedo via deze bank de financiële stromen van zijn kerk en zijn bedrijven centraliseren.

Maar vanaf het begin ging het mis. De bank kampte met financiële problemen, moest voortdurend geld bijgestort krijgen en probeerde zich overeind te houden door risicovolle investeringen en hoge rentes op spaarproducten. Terwijl de problemen zich opstapelden, probeerde Macedo de bank te verkopen. Eerst aan een zakenman die later zelf in opspraak kwam, daarna aan BTG Pactual, een grote investeringsbank. Maar de verkoop bleef hangen, omdat Digimais niet voldeed aan de voorwaarden en omdat er steeds meer vragen rezen over de werkelijke staat van de bank.

Het nieuws van gisteren: Operatie Miragem

Op 23 juni 2026 viel de Braziliaanse federale politie binnen bij Digimais. Negen huiszoekingen werden uitgevoerd en de rechter gaf toestemming om 670 miljoen reais aan bezittingen te blokkeren. Volgens de politie hadden betrokkenen de financiële rapporten van de bank gemanipuleerd om de werkelijke situatie te verbergen. Ze zouden cijfers hebben aangepast om de indruk te wekken dat de bank gezond was, terwijl dat niet zo was.

Uit het onderzoek blijkt dat Digimais miljarden investeerde in fondsen waarvan de financiële documenten niet eens gecontroleerd konden worden. Sommige van die fondsen stegen op papier met 178% in een paar maanden, zonder dat iemand kon uitleggen hoe dat mogelijk was. De bank boekte daardoor kunstmatige winsten, terwijl ze in werkelijkheid steeds dieper wegzakte.

De situatie werd zo ernstig dat kredietbeoordelaar Fitch de bank niet langer wilde beoordelen — simpelweg omdat er te weinig betrouwbare informatie was. De toekomst van Digimais ligt nu volledig in handen van de Braziliaanse Centrale Bank. Een verkoop lijkt steeds onwaarschijnlijker, en een gedwongen sluiting is niet uitgesloten.

Een terugkerend patroon

Het verhaal van Digimais past in een bredere lijn in het leven van Edir Macedo: een voortdurende combinatie van religieuze macht, financiële ambities en juridische problemen. Terwijl miljoenen Brazilianen hun geld aan zijn kerk geven in de hoop op een beter leven, bouwt hij een imperium dat steeds opnieuw in opspraak komt.

Voor zijn volgelingen blijft hij een geestelijk leider. Voor critici is hij het symbool van hoe religie misbruikt kan worden om macht en rijkdom te vergaren. Maar één ding is duidelijk: het verhaal van Edir Macedo is nog lang niet voorbij, en de gevolgen van de crisis rond Digimais zullen nog jaren voelbaar zijn.

Foto: Wikimedia Commons

Subscribe now

Brazil is overflowing with churches. In every neighborhood, every street, every favela, you find them: from impressive cathedrals to simple rooms with plastic chairs and a loudspeaker. Brazilians are generally deeply religious, and they have no shortage of options to practice their faith. There is nothing wrong with that — on the contrary, anyone who spends time in Brazil quickly notices how strongly faith is woven into daily life. Even those who consider themselves atheists cannot escape the language of belief. Expressions like “Meu Deus do céu!”, “Deus sabe todas as coisas”, “Se Deus quiser” and “Meu Deus!” are heard everywhere, naturally embedded in everyday conversation.

But behind this warm, human religious culture lies a rapid and profound shift. The traditional Catholic majority is shrinking, while evangelical-Protestant churches are growing explosively. According to official data from the Brazilian Institute of Geography and Statistics (IBGE), the share of Catholics fell from 65.1% in 2010 to 56.7% in 2022. In the same period, the number of evangelical believers rose from 21.6% to 26.9% — more than 47 million people. Recent independent polls estimate that this share is now approaching 31% to 33%.

The rise of these churches, especially Pentecostal and neo-Pentecostal movements, is most visible in large cities and in the slums. There they offer not only religious services but also social support, practical help and a sense of community. They also manage to attract many young people, while the Catholic Church has an aging membership. Regionally, Catholicism remains strongest in the Northeast and South, while evangelical growth is concentrated in the North and Central-West.

Sociologists expect this shift to continue in the coming years. By around 2030, the number of evangelical Christians may even equal the number of Catholics. This growth also has political consequences. The evangelical caucus in parliament has become a powerful force that votes as a single bloc on moral and social issues. Politicians need their support to get laws passed. Moreover, many large churches own their own media — radio, television, internet — allowing them to influence millions directly. For any politician, the evangelical electorate is therefore a strategic key group.

But this growth also has a darker side. It cannot be denied that many self-appointed bishops, pastors and apostles abuse the trust of their followers. They present themselves as intermediaries between people and God, but in practice often function as a kind of toll gate on the “Stairway to Heaven.” Anyone who wants God to bless their life must pay — and not a little.

The dízimo: a sacred duty or a system of pressure?

The dízimo, the required payment of ten percent of one’s monthly income, plays a central role in many evangelical churches, especially in the neo-Pentecostal movement. Preachers base this on Old Testament texts, such as the book of Malachi, which calls on believers to bring a tenth of their harvest to the temple. In their theology, the dízimo is not a voluntary donation but a divine command and a sign of loyalty.

In practice, this creates a system of social and psychological pressure. The dízimo is tied to the so-called prosperity gospel: those who give will be rewarded by God with money, health and success. Those who do not give block God’s blessing — or even risk misfortune. During services, this is often presented theatrically, with testimonies from people who supposedly experienced “miracles” after giving money. For people with very limited income, this creates a painful situation: they feel guilty if they cannot contribute, afraid of being excluded from the community or losing God’s favor.

Although the dízimo is officially voluntary, the intense preaching and social control make it function in practice as a moral obligation. And it is precisely through this mechanism that figures like Valdemiro Santiago, R.R. Soares, the couple Estevam and Sônia Hernandes, Silas Malafaia and Edir Macedo have amassed enormous fortunes. They live in homes that resemble castles, own private jets, ranches and millions in bank accounts — not only in Brazil but also abroad. Meanwhile, their churches rise as monumental buildings in major cities, while many of their followers live in slums.

Edir Macedo is today one of the most powerful religious figures in Brazil, but his story began very simply. He was born in 1945 in a small town in the state of Rio de Janeiro and grew up in a Catholic family. As a young man, he made a sharp turn: he left the Catholic Church and joined evangelical Protestantism. He worked for years as an ordinary civil servant, behind desks in state institutions, until he decided that his future lay in religion.

In 1977, together with his brother-in-law, he founded a small church in a rented space that had once been a funeral home. The church was named Igreja Universal do Reino de Deus, or IURD. What began with a few plastic chairs and a handful of people quickly grew into a religious enterprise that spread across Brazil. The services were loud, emotional and aimed at people who were struggling: the poor, the sick, the unemployed, those seeking hope. The message was simple and powerful: those who believe, obey and give money will be blessed.

Giving money — the dízimo, ten percent of one’s income — was presented as a sacred obligation. For many people, this meant giving up part of their already meager wages. While the believers remained in poverty, the church grew into an enormous and wealthy organization. And at its head stood Edir Macedo.

His power increased even further in 1989 when he bought a nearly bankrupt television station: Record TV. Under his leadership, the station became one of the largest media companies in the country. From that moment on, Macedo not only had a church but also a voice that reached millions of Brazilians every day. He used that power to promote his church, spread his ideas and strengthen his political influence.

But behind that success, controversy was always present. Over the years, Macedo was accused of fraud, abuse of trust, illegal healing practices and manipulating believers to give more money. He was arrested, although some cases were later dismissed. Still, he continued to grow, becoming richer and more powerful.

In 2014, he opened the Templo de Salomão, a gigantic religious complex in São Paulo designed as a modern replica of the Biblical Temple of Solomon. The building radiates wealth and power — a stark contrast to the poverty of many of his followers.

The step into the financial world

In 2020, Macedo took a new step: he bought a bank. It was the old Banco Renner, which he renamed Banco Digimais. The bank moved from southern Brazil to São Paulo and received a new mission. According to people close to him, Macedo wanted to use the bank to centralize the financial flows of his church and businesses.

But things went wrong from the start. The bank struggled financially, constantly needed cash injections and tried to stay afloat through risky investments and high interest rates on savings products. As problems mounted, Macedo tried to sell the bank. First to a businessman who later became embroiled in scandals himself, then to BTG Pactual, a major investment bank. But the sale stalled because Digimais failed to meet the conditions and because more and more questions arose about the bank’s true financial state.

Yesterday’s news: Operation Miragem

On June 23, 2026, the Brazilian federal police raided Digimais. Nine search warrants were executed, and a judge authorized the freezing of 670 million reais in assets. According to the police, those involved had manipulated the bank’s financial reports to hide its real situation. They allegedly altered figures to create the impression that the bank was healthy, when it was not.

The investigation shows that Digimais invested billions in funds whose financial documents could not even be audited. Some of these funds increased on paper by 178% in just a few months, without anyone being able to explain how. As a result, the bank recorded artificial profits while in reality sinking deeper into trouble.

The situation became so serious that credit rating agency Fitch refused to continue rating the bank — simply because there was too little reliable information. The future of Digimais now lies entirely in the hands of the Brazilian Central Bank. A sale seems increasingly unlikely, and a forced closure is not out of the question.

A recurring pattern

The story of Digimais fits into a broader pattern in Edir Macedo’s life: a constant combination of religious power, financial ambition and legal problems. While millions of Brazilians give money to his church in the hope of a better life, he builds an empire that repeatedly ends up in scandal.

For his followers, he remains a spiritual leader. For critics, he is the symbol of how religion can be exploited to accumulate power and wealth. But one thing is clear: the story of Edir Macedo is far from over, and the consequences of the Digimais crisis will be felt for years to come.

Subscribe now

In Brazilië speelt zich op dit moment een complexe en gevoelige zaak af die politici uit verschillende partijen raakt en opnieuw vragen oproept over macht, vertrouwen en de werking van de democratie. Wat begon als een onderzoek naar financiële onregelmatigheden bij Banco Master, heeft zich ontwikkeld tot een dossier dat de federale politie, het Hooggerechtshof, de regering en de oppositie in beweging heeft gezet.

Centraal staat senator Jaques Wagner (foto boven), een van de oudste vertrouwelingen van president Lula. Maar dit verhaal gaat niet alleen over hem. Het gaat over een rechter die onverwacht een hoofdrol speelt, over een bankier die een netwerk van invloed opbouwde, en over een land dat opnieuw geconfronteerd wordt met de vraag wie het nog kan vertrouwen. Wat volgt is een rustige, feitelijke weergave van wat er vandaag bekend is.

Een politicus in het middelpunt van een onderzoek

Er zijn in Brazilië maar weinig politici die zo lang en zo dicht bij het centrum van de macht hebben gestaan als Jaques Wagner. Voor wie hem niet kent, lijkt hij misschien een discrete figuur in de Senaat. Maar binnen de Arbeiderspartij (PT) is hij al decennia een van de belangrijkste vertrouwelingen van president Lula. De recente politieoperatie die hem viseerde, kwam daarom hard aan.

Vroeg in de ochtend van vorige donderdag 18 juni, voerde de federale politie huiszoekingen uit op verschillende adressen. Het was de negende fase van een onderzoek dat al maanden de financiële sector bezighoudt. Dit keer stond de naam van Wagner bovenaan de lijst.

In twee adressen die aan hem gelinkt zijn, vonden agenten US$ 55.000 en € 33.500 in contanten, ongeveer € 85.000. In de gerechtelijke beslissing stond dat Wagner werd gezien als een “suposto beneficiário central das vantagens econômicas investigadas”. Het nieuws verspreidde zich snel. De oppositie reageerde onmiddellijk. En Lula belde zijn oude vriend.

Een vriendschap van bijna vijftig jaar

Wagner vertelde later dat Lula hem belde om steun te betuigen. “A gente se conhece há 48 anos,” zei hij. Bijna een halve eeuw.

Ze leerden elkaar kennen als jonge vakbondsleiders. Ze bouwden samen de PT op. Wagner werd een van de architecten van de machtsbasis van de partij in Bahia, een staat die later een van de belangrijkste electorale steunpilaren van Lula zou worden. Hij werd gouverneur, minister, senator. En altijd bleef hij dicht bij Lula.

Toen de politieoperatie plaatsvond, zei Lula hem dat hij “firme” moest blijven. Maar iedereen in Brasília weet dat deze situatie zwaar weegt, ook voor de president.

Het geld dat werd gevonden

Wagner ontkent dat hij geld heeft ontvangen van Banco Master. Hij zegt dat hij nauwelijks contact had met Daniel Vorcaro, de bankier die nu vastzit. Slechts twee ontmoetingen, zegt hij: één via een zakenman uit Bahia, en één keer toen hij werd gevraagd een jurist aan te bevelen — waarop hij de naam gaf van Ricardo Lewandowski, de pas gepensioneerde minister van het Hooggerechtshof.

Het geld dat de politie vond, zegt hij, zijn dagvergoedingen van het Senaat voor internationale reizen. Hij legt uit dat hij in het buitenland meestal met zijn kredietkaart betaalt en dat de contanten daarom in de kluis bleven liggen.

“Esse dinheiro está guardado no cofre,” zei hij. De enveloppen droegen het logo van het Senaat.

Maar in de publieke opinie zijn beelden van contant geld altijd moeilijk uit te leggen. De oppositie weet dat.

Het appartement in Salvador

Daarnaast onderzoekt de politie de aankoop van een appartement in Salvador, met een waarde van ongeveer R$ 2,5 miljoen. Volgens de politie is het een voordeel dat Wagner ontving. Volgens Wagner is het een investering van een vriend, bedoeld om later door zijn dochter te worden overgenomen.Het gebouw is nog in aanbouw. Er is geen overdracht, geen sleutel, geen contract op zijn naam. Maar in de politiek speelt perceptie vaak een grotere rol dan feiten die nog onderzocht worden.

De oppositie reageert fel

Voor de oppositie kwam deze zaak op een ideaal moment. Ze gebruikt het om te zeggen dat de PT niet veranderd is, dat oude problemen terugkeren, en dat Lula zijn bondgenoten beschermt.

De beelden van geld, de verhalen over vliegtuigen, concerttickets en een appartement in aanbouw worden breed uitgespeeld. In talkshows, op sociale media en in interviews klinkt dezelfde boodschap: dit is geen geïsoleerd geval. Voor de PT is dit een moeilijke situatie. Voor Lula nog meer.

Lula’s moeilijke positie

Lula heeft Wagner nodig. Niet alleen als vertrouweling, maar ook als leider van de regering in de Senaat en als belangrijke figuur binnen de PT in Bahia. Maar hij weet ook dat de publieke opinie hard is. Elke dag dat Wagner in functie blijft, wordt door de oppositie gebruikt als bewijs dat Lula niet optreedt.

Iedereen in Brasília voelt dat dit een moment is dat nog kan kantelen. Niet omdat er al conclusies zijn — het onderzoek loopt nog — maar omdat politiek soms sneller beweegt dan justitie.

Een nieuwe wending: de telefoon die iedereen ongerust maakt

In de dagen na de huiszoekingen werd duidelijk dat het onderzoek niet alleen draait om Jaques Wagner zelf, maar ook om mensen in zijn directe omgeving. Een van de namen die plots centraal kwam te staan, is die van Guilherme “Guiga” Sodré, de vader van Wagners stiefzoon.

Guiga is geen onbekende in Bahia. Hij werkte jarenlang als publicist, bewoog zich gemakkelijk in politieke kringen en bouwde relaties op binnen het gerechtshof van de staat. Hij is bovendien getrouwd met een desembargadora van het Tribunal de Justiça da Bahia, wat hem toegang gaf tot een wereld waar politiek en justitie elkaar vaak raken.

Tijdens de recente fase van Operação Compliance Zero nam de federale politie ook Guiga’s mobiele telefoon in beslag. Volgens verschillende bronnen die door de Braziliaanse pers worden geciteerd, veroorzaakt precies dat toestel nu grote ongerustheid — niet alleen binnen de PT, maar ook binnen het gerechtshof van Bahia en bij ondernemers die de afgelopen jaren met hem samenwerkten.

De reden is eenvoudig: Guiga stond bekend als iemand die bemiddelde, introduceerde, deuren opende en contacten legde. Hij kende politici, rechters, zakenmensen en adviseurs. Hij was aanwezig op momenten waarop deals werden besproken, projecten werden voorgesteld en netwerken werden gesmeed.

Wat er precies op zijn telefoon staat, is niet bekend. Maar de angst dat er berichten, afspraken, namen of transacties aan het licht kunnen komen die verder reiken dan het politieke domein, is groot.

Voor het onderzoek betekent dit een nieuwe laag. Het gaat niet langer alleen om mogelijke voordelen voor een senator of om de rol van een bankier. Het raakt nu ook aan persoonlijke relaties, familiebanden en mogelijke beïnvloeding binnen het gerechtshof van Bahia.

Voor de PT is dit bijzonder pijnlijk. Voor het gerechtshof is het ongemakkelijk. En voor het onderzoek is het een aanwijzing dat het netwerk rond Banco Master misschien groter en ouder is dan tot nu toe werd aangenomen.

De rol van rechter André Mendonça

Het onderzoek naar Banco Master kreeg een onverwachte wending door de rol van STF-rechter André Mendonça, die het dossier leidt.

Hij werd ooit benoemd door Jair Bolsonaro en werd lange tijd gezien als een conservatieve rechter die dicht bij de voormalige president stond. Maar de laatste maanden is zijn positie veranderd.

Terwijl andere rechters van het Hooggerechtshof worden bekritiseerd, bedreigd of aangevallen, is Mendonça uitgegroeid tot een van de weinige figuren die brede steun krijgen. Hij spreekt openlijk over de risico’s van het onderzoek. Hij zegt dat hij niet bang is om te sterven. En hij vergelijkt Banco Master met een maffia.

Voor veel Brazilianen komt dat onverwacht. Voor de politieke klasse is het een signaal dat dit onderzoek niet zal worden afgezwakt.

Hoe het allemaal begon

De zaak begon niet met Wagner. Ze begon met een bankier: Daniel Vorcaro.

Hij bouwde zijn rijkdom op door relaties te onderhouden met politici uit verschillende partijen. Niet vanuit ideologie, maar vanuit strategie. Hij wist dat politieke invloed waardevol was, en hij wist hoe hij die kon verkrijgen. De federale politie ontdekte dat Banco Master betrokken was bij complexe financiële constructies en mogelijke frauduleuze transacties. In eerdere fases van het onderzoek kwamen al namen naar voren uit de PP, de PL en de PT.

Ciro Nogueira werd genoemd. Flávio Bolsonaro kwam in beeld. En nu Wagner. Het netwerk lijkt breed. En niemand weet waar het stopt.

Een land dat opnieuw twijfelt aan zijn politici

De zaak-Wagner raakt niet alleen de PT. Ze raakt het vertrouwen in de politiek als geheel.

Steeds vaker klinkt dezelfde zin: “São todos iguais.” Ze zijn allemaal hetzelfde.

Het is een gedachte die gevaarlijk is voor elke democratie. Niet omdat ze waar of onwaar is — dat is aan justitie — maar omdat ze de basis van vertrouwen aantast. Wanneer mensen geloven dat niemand eerlijk is, kiezen ze niet meer voor de beste kandidaat, maar voor degene die het minst slecht lijkt. Of voor degene die zich het hardst afzet tegen het systeem. Brazilië heeft dat eerder meegemaakt. En veel mensen vrezen dat het opnieuw gebeurt.

Een vergelijking die rondwaart

Sommigen vergelijken de zaak-Vorcaro met de zaak-Epstein. Niet omdat de feiten dezelfde zijn — dat zijn ze niet — maar omdat beide dossiers draaien rond een man die een netwerk van invloedrijke mensen om zich heen verzamelde. Wanneer zo’n netwerk instort, komen er vaak meer namen naar boven dan verwacht.

In Brazilië fluistert men dat dit nog maar het begin is.

De wereld van Daniel Vorcaro

Daniel Vorcaro is een centrale figuur in dit verhaal. Hij bouwde zijn invloed niet op via ideologie, maar via relaties. Hij wist dat politici middelen nodig hebben, en hij wist hoe hij die kon leveren. Banco Master werd een knooppunt van belangen. Niet de grootste bank, maar wel een bank die bereid was risico’s te nemen waar anderen terugdeinsden. In ruil daarvoor kreeg Vorcaro toegang tot mensen die wetten konden beïnvloeden, regels konden aanpassen en beslissingen konden nemen. Het was geen politiek netwerk. Het was een ecosysteem.

Nu dat ecosysteem onder druk staat, komen de namen naar boven. Eén voor één. Wagner is er één van. Ciro Nogueira een andere. Flávio Bolsonaro nog een. En niemand weet waar het stopt.

Slotnoot

Dit verhaal is nog in volle ontwikkeling. Het onderzoek loopt, nieuwe feiten kunnen opduiken, en de politieke gevolgen zijn nog niet te overzien. Wat hierboven staat, is een momentopname van wat er vandaag bekend is.

In een tijd waarin wantrouwen snel groeit, blijft het belangrijk om informatie te blijven volgen via betrouwbare bronnen en te wachten op wat justitie uiteindelijk zal vaststellen.

Wat vaststaat, is dat deze zaak veel verder reikt dan één politicus of één partij. Ze raakt aan het vertrouwen in de Braziliaanse democratie.

En precies daarom volgt het land dit verhaal met grote aandacht.

Foto’s: Valter Campanato/Agência Brasil - Luiz Silveira/STF - Fotos Públicas - Facebook

Subscribe now

Het zou een gewone nachtrust worden, niets bijzonders. Dat dacht ik vrijdagavond toen ik onder de lakens dook. Anderzijds is Brazilië een land vol verrassingen; je weet eigenlijk nooit vooraf wat er op je afkomt. Maar goed, Kuifje wist dat ook nooit en hij overleefde het toch.

Brazilië beschikt sinds enkele jaren over een waarschuwingssysteem dat beheerd wordt door de Burgerbescherming (Defesa Civil). Het dient vooral om burgers tijdig te alarmeren voor mogelijke natuurrampen, zoals hevige regenval. Sinds ik hier woon, heb ik met eigen ogen gezien welke verwoestingen subtropische regenbuien kunnen aanrichten — vooral in heuvelachtige gebieden waar zonder toezicht huizen worden neergezet, vaak krotwoningen, op instabiele gronden waar de natuurlijke begroeiing verdwenen is. Bij zware regen verandert zo’n helling al snel in een modderstroom, met alle nare gevolgen van dien, inclusief verlies van mensenlevens.

Op veel van die risicoterreinen werden sirenes geplaatst om de bevolking te waarschuwen. Enkele jaren geleden kwam daar een nieuw alarmsysteem bij, ditmaal niet beperkt tot risicogebieden maar bedoeld voor alle burgers, dankzij de alomtegenwoordigheid van smartphones. Iedere Braziliaan bezit er minstens één, sommigen zelfs twee. De Burgerbescherming kan nu op elk moment een noodsignaal uitsturen naar iedereen.

Dat is behoorlijk schrikwekkend, iets wat ik zelf ondervond toen het systeem in mijn deelstaat werd getest — ondanks dat we vooraf gewaarschuwd waren. Vergelijk het maar met een loeiende sirene in een oorlogsgebied waar iedereen plots een schuilkelder opzoekt. Het klinkt niet als een klassieke sirene, maar wel als een onmiskenbaar noodsignaal, gevolgd door een korte boodschap op het scherm, bijvoorbeeld een waarschuwing voor gevaarlijk stormweer of een andere dreiging. Uiteraard kan dat regionaal worden beperkt. Maar dat was vannacht niet het geval. Miljoenen Brazilianen schrokken rond 1u30 wakker door het angstaanjagende geluid.

Een waarschuwing die niemand begreep

Wat de situatie nog vreemder maakte, was één woord dat in sommige meldingen opdook: misantropia. Een term die de gemiddelde Braziliaan niet dagelijks gebruikt — en dat is zacht uitgedrukt. Misantropie betekent zoiets als haat of afkeer van de mensheid. Niet meteen het soort boodschap dat je om 1u30 ’s nachts op je scherm verwacht, tenzij je een filosofiestudent bent of een heel slechte dag hebt.

Op de foto die ik zelf nam van mijn scherm is de verwarring bijna tastbaar: een officieel noodsignaal, maar met een woord dat eerder thuishoort in een existentialistische roman dan in een alarmeringssysteem.

Het internet had er natuurlijk meteen een feest mee. Binnen het uur circuleerden er memes waarin de Defesa Civil werd afgeschilderd als een depressieve filosoof die de bevolking wilde waarschuwen voor “de mensheid zelf”. Een van de populairste memes toont twee aliens in een ruimteschip: de ene kijkt naar een scherm met de Braziliaanse waarschuwing erop, terwijl de andere — duidelijk de chef — zegt: “Verstuur de boodschap nu, daarna vallen we hen aan.”

Het vat de sfeer perfect samen: paniek, absurditeit en humor in één beeld.

Van paniek naar creativiteit

Zoals altijd duurde het niet lang voor de paniek omsloeg in pure creativiteit. X (voorheen Twitter) explodeerde met berichten van mensen die dachten dat het einde der tijden was aangebroken. Sommigen sprongen recht uit bed, anderen doken eronder, en weer anderen begonnen meteen te bidden. In Brazilië weet je het tenslotte nooit: het kan een overstroming zijn, een aardverschuiving, een staatsgreep, of gewoon een storing bij de overheid — allemaal even waarschijnlijk.

De memes werden met de minuut beter. Een kat met opengesperde ogen: “Eu às 1h30 tentando entender se é o apocalipse ou só mais um bug do governo.” (Ik die om 1:30 ‘s nachts probeer uit te zoeken of het de apocalyps is of gewoon weer een storing bij de overheid). Een man in pyjama, slippers aan, paraplu in de hand, klaar om naar buiten te rennen “voor het geval dat”. En natuurlijk de onvermijdelijke remix waarin het alarmsignaal werd gemonteerd op het ritme van een funk-nummer. Maar achter de humor zat iets anders: een groeiend ongemak.

Was het een hack?

Want hoe kwam zo’n woord als misantropia überhaupt in een officieel waarschuwingssysteem terecht? En waarom werden er tien verschillende meldingen verstuurd, sommige met halve zinnen, andere met vreemde tekens, en één zelfs volledig blanco?

Al snel ontstond een nieuwe theorie: het systeem was gehackt.

Veel Brazilianen vonden dat aannemelijker dan een “technische fout”. Het land heeft een lange geschiedenis van digitale incidenten waarbij overheidsplatformen werden binnengedrongen — soms door georganiseerde groepen, soms door een tiener met te veel vrije tijd.

Op sociale media werd het debat hevig:

“Als een hacker dit kan, wat houdt hem dan tegen om een vals tsunami-alarm te sturen?”

“Hoe kan een land dat orkanen, overstromingen en aardverschuivingen kent, vertrouwen op een systeem dat midden in de nacht filosofische termen rondstuurt?”

“Wie controleert dit eigenlijk? En wie controleert de controleurs?”

De overheid probeerde de gemoederen te bedaren met een verklaring die meer vragen opriep dan antwoorden gaf. Er was “geen aanwijzing voor een cyberaanval”, zo klonk het, maar ook “het incident wordt onderzocht”. Dat is een beetje zoals zeggen dat er geen brand is, maar dat de brandweer toch even komt kijken.

Een land dat lacht om zijn eigen ellende

Ondertussen ging het internet vrolijk verder. In WhatsApp-groepen stuurden tantes spraakberichten van drie minuten waarin ze uitlegden dat het “een teken was”, terwijl jongeren elkaar uitlachten omdat ze in paniek hun ex hadden gebeld. Iemand beweerde zelfs dat hij zijn hond had wakker gemaakt om samen te vluchten.

Maar onder al die humor bleef één vraag hangen: hoe veilig zijn we eigenlijk? Niet tegen regen of modderstromen, maar tegen het systeem dat ons moet waarschuwen voor regen en modderstromen. Want als een fout — of een hacker — in staat is om een heel land midden in de nacht te laten opschrikken, dan is het vertrouwen broos. En vertrouwen is precies wat je nodig hebt wanneer je afhankelijk bent van een alarm dat je moet wekken wanneer het écht menens is.

De nacht van het misantropie-alarm zal nog lang blijven nazinderen. Niet alleen omwille van de paniek, maar vooral omwille van de memes, de absurditeit en de vragen die onbeantwoord blijven. Misschien is dat wel typisch Braziliaans: zelfs wanneer het systeem faalt, slaagt het land erin om er een collectieve grap van te maken.

Maar achter die lach schuilt een serieuze boodschap: een waarschuwingssysteem moet betrouwbaar zijn. Want de volgende keer dat het alarm afgaat, kan het wel eens geen grap zijn.

Hoe werkt het noodalarm eigenlijk?

Het nationale waarschuwingssysteem van de Defesa Civil gebruikt cell broadcast: een signaal dat rechtstreeks via mobiele zendmasten naar alle toestellen in een gebied wordt gestuurd. Dat werkt anders dan een gewone melding of een bericht via internet. Daarom gedraagt het zich ook anders in verschillende telefoonmodi.

Niet-storen (Modo Não Perturbe)

Het alarm werkt gewoon. Noodmeldingen zijn prioritair en doorbreken alle stiltemodi. Zelfs als je telefoon op stil staat of meldingen geblokkeerd zijn, komt het signaal toch door.

Vliegtuigmodus (Modo Avião)

Het alarm werkt niet. In vliegtuigmodus staat de mobiele verbinding uit. Zonder verbinding met een zendmast kan het toestel geen cell broadcast ontvangen, ook niet via wifi.

Telefoon volledig uitgeschakeld

Het alarm werkt niet. Een uitgeschakelde telefoon ontvangt niets. Pas wanneer je hem weer aanzet en verbinding maakt, kan een actieve waarschuwing verschijnen.

Samengevat:

– In niet-storen werkt het alarm wel.

– In vliegtuigmodus werkt het alarm niet.

– Bij een uitgeschakelde telefoon werkt het alarm niet.

Subscribe now

Brazilië is nog een flink eind verwijderd van een overwinning in het wereldkampioenschap voetbal. Zoals eerder gemeld ben ik allesbehalve een voetbalkenner en ga er dus van uit dat het nog veel te vroeg is om daar een uitspraak over te doen. Het zit vele Brazilianen dwars dat de crack Neymar nog steeds niet kan meedoen, iets wat president Lula tot de uitspraak lokte dat hij de enige speler is die opgeroepen werd voor de selectie en de job mag uitoefenen in home office.

Het is niet de eerste keer dat Lula grappig uit de hoek wil komen en daar niet echt in slaagt.

Kort voor het WK van 2006, nog in zijn eerste ambtstermijn, stelde Lula een vraag tijdens een videoconferentie met de toenmalige bondscoach Carlos Alberto Parreira en de spelers van het nationale elftal.

“Parreira, iets wat me als president van de republiek en als fan opvalt. Ik zie Ronaldo daar niet. Ik zie Ronaldinho, maar ik zie Ronaldo niet. Soms zie ik Ronaldo en ik weet dat hij slank is, maar af en toe lezen we hier in de Braziliaanse pers dat Ronaldo dik is, dik, dik. Zeg eens: is hij nu dik of niet dik?”, vroeg de president.

Voor wie het verschil niet goed kent: Ronaldinho is de frêle, altijd glimlachende dribbelaar met het paardenstaartje, terwijl Ronaldo, O Fenômeno, de spits is die in zijn carrière zowel superslank als opvallend gezet is geweest. Lula’s verwarring was dus niet helemaal uit de lucht gegrepen, al bleef het een wat onhandige grap.

Het beste vaderlandslied volgens The Athletic

The Athletic, de sportsectie van de New York Times, publiceerde vandaag een ranking van de beste nationale volksliederen van de deelnemende landen, en raad eens wie de winnaar is. Jawel, Brazilië.

Waarom zoveel mensen hun eigen volkslied niet kennen

Er zijn ontzettend veel burgers, in eender welk land, die geen flauw benul hebben en hun eigen volkslied niet kennen. Misschien wel de melodie, waarmee men dan kan neuriën, maar niet de volledige tekst. In België ligt het nog wat ingewikkelder. Alhoewel het kleine landje in feite één officieel volkslied heeft (de Brabançonne) bestaan er drie verschillende taalkundige versies van de tekst, maar de melodie en de status van het nationale symbool blijven hetzelfde. Daarbovenop is er zelfs een officiële drietalige versie waarin de talen elkaar afwisselen. Dat verklaart misschien waarom het lijkt dat de Belgische selectie wat onzeker mee murmelt voor de match.

Ook de spelers van andere landen zijn soms wat onzeker. Je ziet de monden bewegen maar zeer duidelijk niet in volle kracht. Het maakt op zich weinig uit omdat de tribunes bomvol zitten met hun supporters en ik vermoed dat een meerderheid van hen wel degelijk uit volle borst mee brult.

Ondanks de vele jaren in Brazilië heb ik ook nooit echt de moeite genomen om de tekst van het Braziliaanse volkslied aan te leren. Mocht dat een eis geweest zijn van de Federale Politie voor het goedkeuren van de verblijfsvergunning, dan kan je er natuurlijk niet onderuit. Gelukkig was dat niet het geval. Ik heb trouwens het vermoeden dat ook zij niet altijd goed op de hoogte zijn.

Het volkslied als politiek symbool onder Bolsonaro

Maar de melodie kent iedereen, een redelijk opwindende mars die je haast vanzelf doet rechtstaan met de hand op de borst. Bolsonaro was er goed in, waarschijnlijk door zijn militair verleden, en deel uitmakend van zijn eeuwige slogan “Brasil acima de tudo, Deus acima de todos”. Het nationale volkslied speelde een centrale rol in het uitdragen van dit patriottisme. Tijdens de ambtstermijn van Jair Bolsonaro werd het zingen van het volkslied (het Hino Nacional Brasileiro) een vast en belangrijk ritueel bij zowat elke politieke bijeenkomst, demonstratie en officiële plechtigheid.

Het zingen van het lied was niet louter een formele handeling, maar een bewuste manier om de eenheid en de liefde voor het vaderland te tonen. De achterban zong het vaak met grote emotie en de hand op de borst, omringd door een zee van groen-gele vlaggen. Door het volkslied zo nadrukkelijk te verweven met de politieke beweging, werd de hymne, net als de nationale vlag en de kleuren van het voetbalshirt, een krachtig symbool waarmee de aanhangers hun identiteit als de ware patriotten van het land wilden bevestigen.

Maar goed, dat hoort nu bij het verleden. Het volkslied niet. Dat hoort bij Brazilië en is van alle Brazilianen, ongeacht hun politieke voorkeur.

De oorsprong van het Braziliaanse volkslied

De geschiedenis van het Braziliaanse volkslied is boeiend en kent een lange weg naar zijn huidige vorm. Het lied is diep geworteld in de overgang van het land van een keizerrijk naar een republiek.

De opzwepende melodie die we vandaag de dag horen, werd al in 1831 gecomponeerd door Francisco Manuel da Silva. Het werd oorspronkelijk geschreven om de troonsafstand van de eerste Braziliaanse keizer, Dom Pedro I, te vieren.

Dat het lied zo energiek en opzwepend klinkt, is geen toeval. In de negentiende eeuw stonden Zuid-Amerikaanse componisten sterk onder de invloed van de Italiaanse opera, met name de romantische en heroïsche stijl van componisten zoals Gioachino Rossini. Het Braziliaanse volkslied werd geschreven in de vorm van een mars met een rijke orkestratie. De snelle opeenvolging van noten, de dramatische pauzes en de krachtige koperblazers geven het de dynamiek van een operaprelude, wat destijds heel modern en meeslepend werd gevonden.

De tekst: plechtig, poëtisch en complex

Hoewel de melodie dus al sinds 1831 bestond, bleef het lied lange tijd zonder vaste tekst. Pas in 1909 schreef de dichter en journalist Joaquim Osório Duque-Estrada de definitieve tekst. Zijn gedicht werd na enkele aanpassingen in 1922 officieel aangenomen, precies honderd jaar na de Braziliaanse onafhankelijkheid.

De tekst staat bekend om zijn plechtige, poëtische en complexe taalgebruik. Het is geschreven vanuit het perspectief van een verteller die de grootsheid, de natuur en de vrijheid van het land bezingt.

De volledige Portugese tekst

Ouviram do Ipiranga as margens plácidas

De um povo heróico o brado retumbante,

E o sol da liberdade, em raios fúlgidos,

Brilhou no céu da pátria nesse instante.

Se o penhor dessa igualdade ..., salve, salve!

Brasil, um sonho intenso, um raio vívido

De amor e de esperança à terra desce,

Se em teu formoso céu, risonho e límpido,

A imagem do Cruzei... grandeza.

Terra adorada, entre outras mil,

És tu, Brasil, ó pátria amada!

Dos filhos deste solo és mãe gentil,

Pátria amada, Brasil!

Een begrijpelijke Nederlandse vertaling

Aan de rustige oevers van de Ipiranga-rivier weerklonk de krachtige kreet van een heroïsch volk, en op datzelfde moment straalde de zon van de vrijheid met schitterende stralen aan de hemel van het vaderland.

Als wij de belofte van gelijkheid met sterke arm hebben weten te veroveren, dan durft ons hart, in uw schoot, o vrijheid, zelfs de dood uit te dagen.

O geliefd vaderland, aanbeden land, gegroet, gegroet!

Brazilië, een intense droom, een levendige straal van liefde en hoop daalt neer op deze aarde, wanneer in uw prachtige, glimlachende en heldere hemel het beeld van het Zuiderkruis schittert.

Een reus door je eigen natuur, je bent mooi, je bent sterk, een onverschrokken kolos, en je toekomst weerspiegelt die grootsheid.

Aanbeden land, uit duizenden anderen ben jij het, Brazilië, o geliefd vaderland! Voor de kinderen van deze grond ben jij een zorgzame moeder, geliefd vaderland, Brazilië!

Waarom dit volkslied de nummer één werd

In de ranking van de 48 landen die deelnemen aan het Wereldkampioenschap voetbal, gepubliceerd door The Athletic (de sportsectie van The New York Times), kwam het Braziliaanse volkslied als absolute winnaar uit de bus.

De voornaamste reden voor deze eerste plaats is de muzikale kwaliteit en de impact van het lied. Journalist Tim Spiers omschreef het volkslied niet zomaar als een supporterslied, maar als een “echt muzikaal meesterwerk”.

In de beoordeling werd specifiek gewezen op de glorieuze orkestrale introductie van 28 seconden, waarin nog niet wordt gezongen maar waarin de instrumenten de spanning prachtig opbouwen. De recensie prees het feit dat het lied bijna twee minuten duurt en dat dit luisteraars, ongeacht hun nationaliteit, nog steeds het gevoel geeft dat het te snel voorbij is. Het werd gekozen vanwege de perfecte combinatie van muzikale complexiteit, passie en het vermogen om zowel de spelers op het veld als de toeschouwers op de tribune direct emotioneel te raken.

Uiteindelijk draait alles om emotie

Welja, dat lijkt mij een goede omschrijving. O Globo overdondert ons het ganse jaar door met reclame voor hun voetbaluitzendingen met de slogan “Aqui é emoção!”. Ik ben geen reclamefreak noch een voetballiefhebber, maar geef grif toe dat het uiteindelijk allemaal wel degelijk over emotie gaat.

Foto: Facebook (geoptimaliseerd)

Subscribe now

Tijdens de G7 in Évian — een top vol staatshoofden, strak protocol en diplomatieke beleefdheden — viel vooral op wie er níét in zijn element was. Lula liep er bij momenten wat verloren bij, zoekend naar zijn plaats tussen leiders die hem beleefd begroetten maar zichtbaar niet als gelijke beschouwden. Trump daarentegen bewoog zich zoals altijd alsof hij de enige was die ertoe deed, gedoogd omdat het niet anders kan. En toen journalisten hem aanspraken over Brazilië, improviseerde hij luidop, verwarde Flávio met Eduardo Bolsonaro en verkondigde onjuiste informatie alsof het feiten waren. Het was een klein incident, maar voor mij zegt het alles: over Trumps minachting voor andere landen, zijn narcistische overtuiging dat kennis optioneel is, en over een wereld die hem blijft tolereren. Maar het zegt evenveel over Brazilië zelf, dat opnieuw vastzit tussen dezelfde oude kemphanen — Lula en Bolsonaro — twee politieke mastodonten die allang met pensioen zouden moeten zijn, maar die het land blijven gijzelen en elke vorm van vernieuwing blokkeren.

En terwijl Trump in Évian zijn gebruikelijke mix van bravoure en onwetendheid tentoonspreidde, speelde zich aan Braziliaanse zijde een parallel schouwspel af. De Bolsonaro-clan, ooit luidruchtig en zelfverzekerd, oogt vandaag vooral chaotisch. Eduardo leeft in de Verenigde Staten als een soort zelfverklaarde ambassadeur van het “echte Brazilië”, maar in werkelijkheid vooral als politieke vluchteling die zijn dagen vult met agitatie tegen zijn eigen land. Zijn situatie werd nog absurder toen het Braziliaanse Hooggerechtshof (STF) hem recent veroordeelde tot vier jaar gevangenisstraf wegens het verspreiden van valse informatie en het aanzetten tot destabilisatie van de democratische instellingen — een uitspraak die hem in theorie verplicht zou maken terug te keren naar Brazilië om zijn straf uit te zitten. Dat hij ondertussen in de VS blijft wonen en zich daar voordoet als internationale woordvoerder van de Braziliaanse rechterzijde, maakt de kloof tussen zijn retoriek en de werkelijkheid alleen maar groter. Flávio, de enige die nog een officieel mandaat heeft, lijkt vooral te teren op zijn achternaam; inhoudelijk heeft hij weinig te bieden. En Jair Bolsonaro zelf — verwikkeld in onderzoeken, onder huisarrest, en recent betrapt met een verboden wapen in huis — is een schim van de sterke man die hij ooit pretendeerde te zijn. Dat Trump niet eens weet wie van de zonen wie is, is bijna symbolisch: zelfs hun belangrijkste buitenlandse referentiefiguur kan hen niet uit elkaar houden.

Wat mij misschien nog het meest verbaast, is hoe gemakkelijk zoveel Brazilianen zich blijven laten meeslepen door een naam. Alsof het feit dat je de zoon bent van Jair Messias Bolsonaro automatisch politieke kwaliteiten garandeert. Alsof Lula, die al meer dan dertig jaar verkondigt dat alleen hij de problemen van Brazilië kan oplossen, nog steeds de enige mogelijke optie is. Het is een hardnekkige illusie die het land gevangen houdt: Bolsonaro’s erfgenamen teren op de mythe van de sterke vader, terwijl Lula blijft leunen op zijn verleden als weldoener van de armen. Maar hun ideeën zijn achterhaald, hun partijen vastgeroest in het verleden, en echte alternatieven krijgen nauwelijks kansen. Het resultaat is een democratie die zich blijft herhalen, een politiek landschap dat draait op nostalgie en angst, en een bevolking die telkens opnieuw moet kiezen tussen twee projecten die hun houdbaarheidsdatum allang hebben overschreden.

Daarom wringt Lula’s recente uitspraak op de G7 — dat hij “nooit links is geweest” — des te meer. Iedereen die de Braziliaanse politiek de voorbije decennia heeft gevolgd, weet dat Lula en de PT altijd tegen alles waren wat niet uit hun eigen ideologische stal kwam. Van economische hervormingen tot internationale akkoorden: de partij stemde systematisch tegen, om later vaak dezelfde maatregelen zelf door te voeren wanneer ze aan de macht waren. Dat Lula zich nu als pragmatische middenfiguur probeert te presenteren, is begrijpelijk als electorale strategie, maar het botst frontaal met zijn politieke verleden. Niet voor niets regende het sarcastische commentaren in de Braziliaanse pers en op sociale media: voor velen was zijn uitspraak niet alleen ongeloofwaardig, maar ook een teken van hoe ver de politieke retoriek zich heeft losgemaakt van de werkelijkheid. En toch blijven miljoenen Brazilianen geloven in deze zorgvuldig opgebouwde mythes — de mythe van de redder van de armen aan de ene kant, en de mythe van de sterke man aan de andere. Het is precies die hardnekkige verering van namen, niet van ideeën, die het land al jaren verlamt.

En zo blijft Brazilië, zelfs op een internationale top als de G7, gevangen in een politiek theater dat allang zijn glans heeft verloren. Terwijl de wereld worstelt met nieuwe uitdagingen, sleept het land dezelfde oude conflicten mee, alsof het niet in staat is om zichzelf opnieuw uit te vinden. Het is ontmoedigend om te zien hoe een natie met zoveel talent, creativiteit en potentieel zich blijft vastklampen aan namen die hun beste tijd hebben gehad. Lula en Bolsonaro domineren het toneel niet omdat ze vernieuwend zijn, maar omdat het politieke systeem geen ruimte laat voor frisse stemmen. En zolang miljoenen kiezers blijven geloven dat alleen deze vertrouwde figuren het land kunnen redden, blijft Brazilië ronddraaien in dezelfde cirkel. Het is een vermoeidheid die je voelt in elke verkiezing, in elke peiling, in elke discussie: een land dat vooruit wil, maar telkens opnieuw wordt teruggetrokken naar het verleden.

Misschien is dat uiteindelijk de grootste uitdaging voor Brazilië én voor zoveel andere democratieën: niet het verslaan van oude tegenstanders, maar het eindelijk durven loslaten van namen die al te lang het zicht op de toekomst belemmeren.

Foto’s: Lula Marquez - Agência Brasil / Ricardo Stuckert - PR

Subscribe now

Het is niet de gewoonte om een bijdrage van Link2Brazil te wijden aan ongelukken of misdaden. Dergelijk nieuws komt elders al genoeg aan bod. Maar soms dwingt de realiteit je tot spreken. Niet omdat sensatie nodig is, maar omdat de ernst en de opeenstapeling van vermijdbare tragedies een impact hebben op iedereen die hier woont of langere tijd verblijft. In een land met de afmetingen van een continent zijn de kansen op slecht nieuws groter — maar dat mag nooit een excuus worden.

“Mid-air collisions” zijn uitzonderlijk. Toch gebeurde het vorig jaar in de Verenigde Staten: op 29 januari 2025 botste een U.S. Army Sikorsky UH-60 Black Hawk-helikopter met drie bemanningsleden in de lucht tegen een American Airlines regional jet (Bombardier CRJ700, American Eagle-vlucht 5342) met 64 mensen aan boord. Boven de Potomac River, vlak bij Ronald Reagan Washington National Airport. Alle 67 mensen kwamen om. Het was de dodelijkste Amerikaanse luchtvaartramp sinds 2001. Het onderzoek wees op systemische fouten bij de FAA: slecht ontworpen vliegroutes, onvoldoende scheiding tussen verkeer, genegeerde waarschuwingen en menselijke factoren bij zowel bemanning als verkeersleiding.

Het is nog te vroeg om definitieve conclusies te trekken over het ongeluk van zondag in Rio de Janeiro, maar de feiten zijn al hard genoeg. Twee helikopters botsten in de lucht en stortten neer op het terrein van een dealer in elektrische auto’s in Recreio dos Bandeirantes. Minstens zes doden. Een reeks geparkeerde BYD-voertuigen brandde volledig uit. Het ging om een Airbus H125 Esquilo (PR-DJJ) en een Bell 206B Jet Ranger (PP-MAC). Alle inzittenden kwamen om, onder wie de Amerikaanse zanger Oliver Tree (32), op doorreis in de Cidade Maravilhosa.

Wie in Brazilië woont, merkt vroeg of laat dat ongevallen met kleine vliegtuigen en helikopters hier vaker voorkomen dan elders — in absolute aantallen én vaak in rates per vlieguur. Brazilië scoort slechter dan de VS of Europa, al blijven exacte vergelijkingen lastig door verschillen in rapportage en operationele mix.

In 2024 registreerde Brazilië 175 GA- en helikopterongevallen, het hoogste aantal in een decennium, met 153 doden. Helikopters nemen een onevenredig groot aandeel in fatale incidenten: tussen 2012 en 2023 waren er 212 helikopterongevallen met 130 doden. De VS telt doorgaans 80–130 helikopterongevallen per jaar, waarvan 13–24 fataal. Europa zit nog lager. Relatief gezien doet Brazilië het dus slechter.

De oorzaken zijn bekend. De menselijke factor is veruit de grootste boosdoener: bijna 80% van de ongelukken tussen 2013 en 2023. Besluitfouten, verlies van controle, slechte oordeelsvorming, doorgaan in slecht weer, vliegen op instrumenten zonder kwalificatie. Een groot deel van de vluchten is privé of quasi-commercieel “taxi aéreo”, vaak met minder strenge onderhouds- en trainingsnormen dan de reguliere luchtvaart. São Paulo en Rio zijn hotspots door het grote aantal rijke particulieren, bedrijven en toeristische vluchten. Onderhoudsproblemen komen vaker voor, mede door clandestiene operaties of kostenbesparing. Helikopters zijn bovendien complexer en gevoeliger dan vliegtuigen.

Andere risicofactoren: laagvliegen voor sightseeing, politie-operaties in favelas, slecht weer, bergachtig terrein, offshore-operaties voor de olie-industrie. Politiehelikopters raken soms betrokken bij schietpartijen. En tenslotte: Brazilië heeft een van de grootste helikoptervloten ter wereld. Meer vluchten betekent meer ongelukken — maar dat verklaart niet waarom de rates zo hoog blijven.

Toeristen die dit weekend weer massaal in Rio aanwezig waren, zullen nu misschien twee keer nadenken over een sightseeing-vlucht rond Cristo Redentor. Het uitzicht is uniek, de ervaring onvergetelijk — maar de realiteit is dat ook bij deze commerciële aanbieders de risico’s bestaan. Niet omdat zij per se nalatig zijn, maar omdat het toezicht in Brazilië structureel tekortschiet. De overheid beschikt over een indrukwekkende hoeveelheid regels, maar de handhaving blijft achter. Het oude, cynische grapje dat ik al meer dan eens van Brazilianen zelf hoorde — “Hoeveel soorten helikopters bestaan er in Brazilië? Twee: zij die nog vliegen en de rest die naar beneden donderde” — klinkt opnieuw pijnlijk actueel. Niet als humor, maar als maatschappelijk commentaar.

De andere tragedie van dit rampzalige weekend leverde “slechts” één dodelijk slachtoffer op, maar het verhaal is zo weerzinwekkend dat het me moeite kost om het te beschrijven.

De Ponte do Esqueleto, ooit gebouwd voor een spoorlijn die nooit werd afgemaakt, staat op privéterrein op de grens van Limeira en Cordeirópolis. De 40 meter hoge constructie groeide uit tot een trekpleister voor extreme sporten zoals rope-jumping. In 2024 werd de toegang na eerdere incidenten afgesloten, maar lokale ondernemers protesteerden bij de gemeenteraad van Limeira. De brug bleef toegankelijk. De verantwoordelijkheid bleef intussen zweven tussen gemeente en federale overheid. Pas begin 2026 werden de eigendomspapieren afgerond, waarna de federale overheid stelde dat de gemeente de toegang had moeten blokkeren.

Door dit bestuurlijke vacuüm konden “instructeurs” — in werkelijkheid jongeren die sensatie koppelden aan een extra centje, zonder enige professionele kwalificatie — hun illegale activiteiten blijven aanbieden. Op de dag van het ongeval ging het mis bij de sprong van de 21-jarige Maria Eduarda Rodrigues de Freitas. Volgens getuigen sloegen de “instructeurs” de standaard veiligheidscontrole over. Ze wierpen haar naar beneden zonder dat het touw was bevestigd. Het lag nog opgerold op het platform.

Een verpleegkundige die toevallig aanwezig was, snelde naar beneden en begon onmiddellijk te reanimeren. Tevergeefs. Het slachtoffer overleed ter plaatse.

De politie arresteerde de drie betrokken “instructeurs”. Tijdens de verhoren beweerden ze zich niet te herinneren wie het touw had moeten vastmaken. Een echte instructeur vergeet dat niet. Nooit. De politie wacht op sporenonderzoek en autopsie om de strafzaak rond te maken. Ondertussen hebben federale overheid en gemeente eindelijk besloten om de toegang tot de brug definitief af te sluiten. De put wordt gevuld nadat het kalf verdronken is.

Op sociale media circuleren schokkende beelden van het incident. De video toont hoe de “instructeurs” het meisje optillen en van de brug werpen, terwijl het dikke veiligheidstouw zichtbaar ongebruikt op het platform ligt. Ze draagt een harnas, maar zonder enige verbinding. Het is een mensonterend beeld. Ik heb het niet opgezocht — en ik raad niemand aan dat wel te doen.

Ik begon met de menselijke factor en eindig er ook mee. Terwijl São João wordt gevierd en voetbalfans zich schor schreeuwen, zijn er zeven mensen gestorven. In het tweede geval op een manier die elke definitie van “ongeval” overstijgt. Wie schreeuwt er voor hen, en vooral, voor haar?

Foto: RS/Fotos Públicas

Subscribe now

Het verhaal van de Braziliaanse financiële angst begint niet bij Nubank, niet bij een software-update, en zelfs niet in de digitale wereld. Het begint in de levens van gewone mensen, in de huizen van arbeiders, gepensioneerden en kleine ondernemers die in maart 1990 wakker werden in een land dat hen plotseling had beroofd van hun toekomst. Wie vandaag wil begrijpen waarom een foutmelding in een bankapp een hele samenleving kan doen verstijven, moet eerst terug naar die ochtend waarop miljoenen Brazilianen ontdekten dat hun spaargeld was verdwenen.

Neem die oudere timmerman, een man die veertig jaar lang elke dag zwaar werk had verricht om een klein patrimonium op te bouwen voor zijn oude dag. Hij had nooit veel gevraagd van het leven, alleen zekerheid. Maar op een ochtend liep hij naar de bank en bleek zijn hele levenswerk in rook te zijn opgegaan. Geen waarschuwing, geen uitleg, geen compensatie. Alleen een mededeling dat zijn geld — zijn zekerheid, zijn toekomst — was bevroren. Het was alsof iemand de grond onder zijn voeten had weggetrokken.

Of neem Waldir da Silva, de gepensioneerde metaalarbeider uit de regio São Paulo. Veertig jaar lang had hij gezwoegd in fabrieken, elke maand een klein beetje opzijgezet. Zijn droom was eenvoudig: een bescheiden huisje op het platteland, waar hij en zijn vrouw eindelijk rust zouden vinden. De koopakte was bijna rond. Maar toen hij naar de bank ging om de laatste formaliteiten te regelen, trof hij geen toekomst aan, maar een leegte. Zijn geld was bevroren, ontoegankelijk, opgesloten achter de deuren van de Centrale Bank. Het restje dat hij nog mocht opnemen, werd door de inflatie in een razend tempo uitgehold. De droom verdampte. Waldir, tweeënzestig jaar oud, moest opnieuw zwaar fysiek werk zoeken om te overleven. Compensatie kwam er nooit.

En dan is er Maria das Graças uit Salvador, een jonge onderneemster die eindelijk de moed had verzameld om een kleine kledingzaak te openen. Ze had jaren gespaard, al haar reserves op een zakelijke rekening gezet, de eerste stoffen besteld, het winkelpand gehuurd. Maar door de blokkade kon ze haar leveranciers niet betalen. De stoffen kwamen niet. Haar personeel kreeg geen loon. Binnen een maand was haar zaak failliet, nog voordat ze echt had kunnen beginnen. Maria bleef achter met schulden en een diepe psychologische wond die haar vertrouwen in banken en politiek voor de rest van haar leven zou bepalen.

Wie vandaag door Brazilië reist, botst vroeg of laat op iemand die deze periode heeft meegemaakt. Ze noemen zichzelf niet zo, maar het zijn overlevenden — mensen die nooit helemaal herstelden van wat hen in 1990 werd afgenomen. Velen praten er niet graag over; de schaamte, de woede, het gevoel van machteloosheid zit diep. En de jongere generatie, die het zelf niet meemaakte, kent bijna altijd wel iemand in de familie die door het Collor-plan werd getroffen. Soms zijn het kinderen of kleinkinderen die nog steeds de gevolgen dragen: een huis dat nooit werd gekocht, een bedrijf dat nooit van de grond kwam, een erfenis die verdampte. Het trauma is niet alleen persoonlijk, maar intergenerationeel. Het leeft voort in verhalen die met horten en stoten worden verteld, in stiltes aan de keukentafel, in de manier waarop Brazilianen vandaag nog steeds naar banken kijken.

De voorbeelden van hierboven waren geen uitzonderingen. In miljoenen huishoudens voltrok zich precies hetzelfde scenario: dromen die in één klap werden vernietigd, families die hun toekomst zagen verdampen, en een land dat collectief het vertrouwen in zijn overheid verloor. De maatregel die dit veroorzaakte — de totale confiscatie van het nationale spaargeld — werd het symbool van een breuk die tot op de dag van vandaag voelbaar is.

En precies daarom sloeg deze week de paniek zo snel toe toen duizenden klanten van Nubank een foutieve melding kregen dat de bank door de Centrale Bank zou worden opgedoekt en in liquidatie was gegaan. Voor wie de geschiedenis niet kent, lijkt zo’n digitale storing misschien een storm in een glas water. Maar voor de Braziliaan is het een echo van een nationale nachtmerrie.

De fout bij Nubank — veroorzaakt door een menselijke vergissing tijdens een software-update, waarbij per ongeluk een noodprotocol werd geactiveerd — leidde tot een massale schrikreactie. De fintech bood snel haar excuses aan en benadrukte dat het om een operationele misser ging. Toch was de schok enorm. Nubank ligt de laatste tijd sowieso al onder vuur omdat de bank erom bekendstaat accounts soms plotseling en zonder duidelijke reden te blokkeren. Maar de paniek van gisteren had een diepere oorzaak: het trauma van 1990, dat nooit is verdwenen.

Om te begrijpen waarom een haperende bankapp vandaag nog steeds angst kan veroorzaken, moeten we terug naar de tijd van de cruzeiro, de toenmalige munteenheid die symbool stond voor een monsterlijke inflatie. In de jaren tachtig en het begin van de jaren negentig leefden de Brazilianen in een economische nachtmerrie. De inflatie was zo hoog dat geld bijna per uur minder waard werd. In supermarkten liepen medewerkers met prijzentangen rond om tijdens het winkelen de prijzen al te verhogen. Contant geld bezitten was een risico; men moest het zo snel mogelijk uitgeven of op een spaarrekening zetten om de waarde enigszins te beschermen.

In deze chaos trad in maart 1990 president Fernando Collor de Mello aan met een radicaal plan. En hier moeten we even stilstaan bij de figuur Collor zelf, want hij was geen gewone president. Hij was de eerste democratisch verkozen president na de militaire dictatuur, een jonge, energieke politicus die zich presenteerde als de redder van een land dat op de rand van economische instorting stond. Hij was charismatisch, mediageniek, een man die wist hoe hij de camera moest bespelen. Hij beloofde modernisering, hervorming, een breuk met het verleden. En in een land dat snakte naar verandering, kreeg hij de macht om te doen wat vandaag ondenkbaar zou zijn.

Want waar een hedendaagse Braziliaanse president geen wind mag laten zonder dat ergens een groep betogers begint te schreeuwen “Fora!”, kon Collor in 1990 met één handtekening het spaargeld van een hele natie bevriezen. De democratie was jong, de instellingen waren zwak, de bevolking was murw geslagen door jaren van hyperinflatie. Er was geen sociale media, geen 24/7 nieuwscyclus, geen georganiseerde burgerbeweging die binnen een uur honderdduizenden mensen op straat kon krijgen. Collor had de macht, en hij gebruikte die.

Om de geldhoeveelheid drastisch te beperken en de hyperinflatie te breken, kondigde zijn regering de totale bevriezing van het nationale spaargeld aan. Van de ene op de andere dag werd tachtig procent van alle banktegoeden en spaarrekeningen voor achttien maanden geblokkeerd. Kleine bedragen tot vijftigduizend cruzados novos — ongeveer twaalfhonderd dollar — waren vrijgesteld, maar dat bood weinig troost. Vrijwel elke Braziliaan met een bankrekening werd geraakt. Particulieren, bedrijven, investeerders, zelfstandigen, gepensioneerden: niemand ontsnapte.

De cijfers zijn duizelingwekkend. De regering-Collor nam in één klap ongeveer honderd miljard dollar in beslag — destijds dertig tot veertig procent van het totale bruto binnenlands product van Brazilië. Omgerekend naar de huidige economische waarde spreken we over ruim tweehonderdveertig miljard dollar, meer dan de volledige economie van menig Europees land. Het geld zat achttien maanden lang onbereikbaar achter slot en grendel bij de Centrale Bank, terwijl de reële waarde door de aanhoudende inflatie als sneeuw voor de zon verdween.

Het economische plan mislukte. De inflatie keerde terug. Collor werd na grote corruptieschandalen afgezet. Jaren later wist hij via verkiezingen terug te keren en schopte hij het zelfs tot senator, maar zijn politieke loopbaan eindigde definitief in de rechtbank. Na een veroordeling wegens corruptie en witwassen slijt hij zijn dagen in huisarrest met een elektronische enkelband. De man die ooit met één handtekening het geld van miljoenen burgers afnam, zit nu opgesloten in zijn eigen woning.

De structurele oplossing kwam pas halverwege de jaren negentig, toen Fernando Henrique Cardoso als minister van Financiën het Plano Real introduceerde. Eerst werd een virtuele rekeneenheid ingevoerd om de prijzen te stabiliseren, daarna in 1994 een nieuwe, sterke munt: de real. Het Plano Real brak de hyperinflatie definitief en bracht rust op de markt. Maar de psychologische littekens uit de Collor-tijd verdwenen nooit.

Vandaag is het Braziliaanse bankenlandschap streng gereguleerd. Toch blijft waakzaamheid geboden. Het recente schandaal rond Banco Master, waarbij de federale politie een miljardenfraude met valse garanties en illegale praktijken blootlegde, toont aan dat geknoei in de financiële sector nog altijd voorkomt. Het herinnert de Braziliaan eraan dat het handig is om een digitale rekening te hebben bij een jonge fintech voor dagelijkse betalingen, maar dat men grotere vermogens beter niet zomaar bij zulke instellingen parkeert.

Want in Brazilië is geld nooit alleen geld geweest. Het is herinnering, angst, overleving. En zolang de schaduw van 1990 over het land hangt, zal elke storing, elke foutmelding, elke haperende app meer zijn dan een technisch probleem. Het is een herinnering aan een dag waarop miljoenen mensen wakker werden en ontdekten dat hun toekomst was verdwenen. De realiteit van vandaag is wel een andere: Brazilië beschikt over enkele van de meest solide banken ter wereld — Itaú, Bradesco, Caixa, Banco do Brasil, Santander — instellingen die op wereldniveau opereren en rotsvast staan. De Centrale Bank houdt streng toezicht, en ondanks uitschuivers zoals het recente geval van Banco Master is een herhaling van het Collor-drama vandaag uiterst onwaarschijnlijk. Het vertrouwen mag dan littekens dragen, maar de fundamenten zijn sterker dan ooit.

Subscribe now

Er zijn plekken op aarde waar de tijd anders beweegt. De Amazone is zo’n plek. Niet omdat er geen klok tikt, maar omdat de natuur er het ritme bepaalt. Het water stijgt en daalt, de lucht trilt van warmte, en de mensen leven met de rivier zoals anderen met de seizoenen. In dat landschap, waar de grond maandenlang onder water staat, groeit een palm die de wereld aan het veroveren is: de açaí-palm.

Als het zomert in de lage landen, is een ijsje een klassiek koelmiddel, een verfrissing. Brazilianen houden ook wel van een picolé of een capelinha, maar als iemand in de buurt açaí aanbiedt, geven ze daar vaak de voorkeur aan — ook al is het meestal wat duurder dan een ijsje op een stokje.

De meeste buitenlanders kennen açaí als een paarse smoothie in een kom, versierd met granola en fruit. Maar wie de vrucht alleen zo kent, kent eigenlijk maar een fractie van het verhaal. Want açaí is niet zomaar een vrucht. Het is een cultuur, een economie, een traditie — en steeds vaker ook een bron van zorgen.

Waar het allemaal begint

Stel je een rivier voor die elk jaar buiten haar oevers treedt. Niet een beetje, maar meters. De bossen langs die rivier — de várzea, zoals Brazilianen zeggen — worden dan langzaam onder water gezet. De bomen staan tot halverwege hun stam in het bruine water, en vissen zwemmen tussen hun wortels. Het is een wereld die tegelijk wild en kwetsbaar is, en precies daar gedijt de açaí-palm het best.

De palmen zijn slank en hoog, soms zo hoog dat je je afvraagt hoe iemand er ooit in klimt. Maar de mannen die dat doen, de peconheiros, zijn meesters in hun vak. Met een band van palmblad rond hun enkels schieten ze omhoog langs de stam, alsof ze geboren zijn met een ingebouwde klimtechniek. Bovenin hangen de trossen: kleine, harde, donkerpaarse bolletjes die je zo niet kunt eten. Het vruchtvlees is dun, de pit groot. Açaí moet worden verwerkt — snel, zorgvuldig, en liefst binnen enkele uren na de oogst.

De smaak die bijna niemand kent

Wie açaí in het Amazone-gebied proeft, schrikt soms. Niet omdat het slecht smaakt, maar omdat het zo anders is dan wat de rest van de wereld gewend is. De echte smaak is aards, bijna rokerig, met een bittertje dat doet denken aan cacao of rode wijn. Het is voedsel, geen dessert. In Pará eten mensen het met vis, met maniokmeel, met rijst. Het is stevig, voedzaam, en vooral: niet zoet.

Maar zodra açaí de Amazone verlaat, verandert het. Buiten de regio wordt het bijna altijd gemengd met suiker, guaraná-stroop, banaan of andere vruchten. Niet omdat iemand de consument wil misleiden, maar omdat pure açaí voor veel mensen te intens is. En omdat suiker verkoopt. Het gevolg is dat de meeste buitenlanders — en zelfs veel Brazilianen buiten het noorden — nog nooit de echte smaak hebben geproefd.

En dan is er nog iets: suikervrije açaí is vaak duurder. Dat klinkt vreemd, maar het is logisch. Suiker is goedkoop. Pure açaí is duur om te produceren, te vervoeren en te bewaren. Dus wie de pure versie wil, betaalt meer.

Een vrucht die de wereld rondgaat

Tot een paar decennia geleden was açaí nauwelijks bekend buiten de Amazone. Het was het voedsel van vissers, van ribeirinho-families, van mensen die leefden van wat de rivier gaf. Maar toen de wellness-industrie op zoek ging naar nieuwe “superfoods”, kwam açaí in het vizier. De paarse kleur, de antioxidanten, de exotische herkomst — het was een perfecte combinatie voor een wereld die hunkerde naar gezonde trends.

En zo begon de reis van açaí naar de rest van Brazilië, en daarna naar de wereld. Vandaag vind je het in New York, Tokio, Amsterdam, Sydney. Maar die wereldreis heeft een prijs. Açaí bederft snel, dus het moet worden ingevroren. Dat betekent fabrieken, vrachtwagens, koelketens, exportprocedures. En dat alles maakt het product duur.

De keten die niet altijd eerlijk is

De vraag is dan: komt de consument nog wel aan echte, zuivere açaí? Het eerlijke antwoord is: niet altijd. De keten is lang, en waar geld te verdienen valt, duikt ook fraude op. Soms wordt açaí verdund met water, soms met andere vruchten, soms met goedkope vulmiddelen. Soms wordt het te laat verwerkt, of onder slechte hygiënische omstandigheden. En de mensen die de bomen beklimmen, verdienen vaak het minst.

De nieuwe teeltgebieden

Açaí groeit niet langer alleen in de Amazone. In Bahia, o.m. in de droge regio van de São Francisco-vallei, staan plantages waar de palmen keurig in rijen staan, gevoed door irrigatie. Het is een andere manier van produceren: minder afhankelijk van de rivier, meer voorspelbaar, meer geschikt voor grote volumes. Voor sommigen is dat een zegen. Voor anderen een bedreiging voor de traditionele gemeenschappen die leven van het extrativismo — het duurzaam oogsten van wat het bos naturally geeft.

Açaí-Koffie

En in die nieuwe teeltgebieden duikt ook een ander experiment op: açaí-koffie. Dat klinkt exotisch, maar het idee is eenvoudig. De pit van de açaí-vrucht — die normaal gezien wordt weggegooid of gebruikt als meststof — kan worden geroosterd en gemalen, net zoals koffiebonen. Het resultaat is een donker poeder dat je kunt zetten als koffie, maar dat eigenlijk geen koffie is. Het bevat geen cafeïne, heeft een mildere, licht nootachtige smaak, en wordt soms geprezen als een zachter alternatief voor wie gewone koffie niet goed verdraagt.

Het is een product dat nog in zijn kinderschoenen staat. Je vindt het niet in de supermarkt, maar eerder bij kleine producenten, vaak via platforms zoals Mercado Livre, Shopee e.d. meer. Het is typisch iets dat je leert kennen omdat iemand je erop wijst — een buur, een vriend, een lokale producent. Het is een niche, en dat is niet negatief: elk nieuw product begint klein.

Waarom is het nog geen groot succes? Niet omdat het slecht is, maar omdat het anders is. De smaak is subtieler dan die van koffie, minder aromatisch, minder uitgesproken. Voor koffieliefhebbers mist het de intensiteit die ze gewend zijn. Voor gezondheidsliefhebbers is het dan weer geen wondermiddel. En voor producenten is het arbeidsintensief: de pit levert weinig poeder op, en het roosteren vergt vakmanschap.

Is het gezonder? Dat hangt af van wat je zoekt. Het bevat geen cafeïne en is licht verteerbaar, wat voor sommige mensen een voordeel is. Maar het is geen vervanger van de voedingswaarde van de pulp zelf.

Zal het ooit doorbreken? Misschien — maar dan als een authentiek nicheproduct, gedragen door kleine producenten die experimenteren en hun eigen publiek vinden. Het is vooral een bewijs van hoe veelzijdig de açaí-palm is, en hoe creatief de mensen die ermee werken. Jef gelooft alleszins heel sterk in de positieve eigenschappen van de blauwe besjes. Het gaf hem de stimulans om 10 jaar geleden, 20.000 plantjes in het Amazone gebied te gaan halen, als het ware terug van weggeweest.

Heeft u er belangstelling voor? Surf dan naar de website Purple-Pit voor meer informatie. In Brazilië kan je rechtstreeks in contact treden met de fazenda, tel. nr op eenvoudig verzoek.

En koffie is niet het enige experiment. In sommige gemeenschappen wordt ook açaí-wijn gemaakt: een gefermenteerde drank die men vinho de açaí noemt. Het is geen wijn zoals wij die kennen, maar eerder een lichte, lichtzure, bijna aardse drank die vooral lokaal wordt gemaakt en gedronken. De fermentatie is moeilijk te controleren en de smaak is voor velen ongewoon, waardoor het nooit echt commercieel is doorgebroken. Maar het bestaat — en het is authentiek Amazone.

Daarnaast duiken er steeds meer moderne varianten op. Ambachtelijke brouwerijen experimenteren met açaí-bier, dat een subtiele bessensmaak en een diepe paarse kleur kan geven. Er zijn kleine producenten die açaí-likeur maken, zoet en aromatisch, populair als souvenir. En zelfs açaí-azijn bestaat — een zeldzaam product dat vooral in de gastronomie wordt gebruikt, met een smaak die ergens tussen balsamico en fruitige azijn in zit.

Maar het meest succesvolle nevenproduct is waarschijnlijk açaí-olie. Die wordt gewonnen uit de pulp en is rijk aan antioxidanten. Ze wordt wereldwijd gebruikt in cosmetica, huidverzorging en haarproducten. Het is een van de weinige açaí-producten die de sprong naar de internationale markt echt heeft gemaakt.

Tot slot is er nog açaí-meel, gemaakt van gedroogde pulp of van de gemalen pit. Het wordt gebruikt in energierepen, bakproducten en supplementen — vooral in nichemarkten die op zoek zijn naar natuurlijke ingrediënten.

Al deze producten samen laten zien dat açaí veel meer is dan de paarse massa die de meeste mensen kennen. Het is een vrucht met een enorm potentieel, een bron van creativiteit voor producenten, en een bewijs dat de açaí-palm een van de meest veelzijdige bomen van de Amazone is. Wie alleen de bowl kent, kent eigenlijk maar een klein stukje van het verhaal.

En dan komt professor Salo Coslovsky

In een opiniestuk in de Braziliaanse krant Estadão kijkt de Amerikaanse professor Salo Coslovsky naar dit alles met een mengeling van bewondering en bezorgdheid. Hij ziet hoe açaí een symbool is geworden van de bio-economie van de Amazone — een product dat geld kan genereren zonder het bos te kappen. Maar hij ziet ook hoe kwetsbaar dat succes is.

Hij stelt vragen die niet alleen economisch zijn, maar bijna filosofisch:

Wat gebeurt er met een product dat tegelijk traditioneel en trendy is? Açaí is geboren in een ecosysteem dat leeft op het ritme van water en zon. Maar de markt leeft op het ritme van vraag en aanbod. Die twee ritmes botsen soms.

Hoe zorg je dat het succes niet zijn eigen ondergang wordt?

Coslovsky waarschuwt dat de sector sneller groeit dan de structuren die haar moeten beschermen. De keten is nooit ontworpen voor wereldwijde distributie. Ze is organisch gegroeid, niet gepland. En nu moet ze plots voldoen aan internationale standaarden.

Hoe garandeer je kwaliteit in een keten die zo kwetsbaar is?

Açaí oxideert snel, verliest smaak, bederft. Zonder strenge controle is fraude bijna onvermijdelijk.

Hoe bescherm je de traditionele gemeenschappen?

De mensen die de bomen beklimmen, hebben het minst te zeggen over de prijzen. Zij lopen het meeste risico, maar krijgen het kleinste deel van de winst.

Hoe voorkom je dat açaí een monocultuur wordt?

De Amazone is geen plek voor monoculturen. Coslovsky waarschuwt dat een product dat het bos zou moeten beschermen, het niet mag vernietigen.

En hoe blijft Brazilië leider in een markt die internationaliseert?

Peru, Colombia en Ecuador investeren zwaar. Ze hebben kortere exportlijnen. De concurrentie wordt reëel.

De paradox van succes

Coslovsky’s analyse komt neer op één grote paradox: hoe populairder açaí wordt, hoe groter het risico dat het zijn ziel verliest. De wereld wil meer, maar de oorsprong kan maar zoveel geven. En als de keten niet beter wordt georganiseerd, kan de kwaliteit dalen, de prijs stijgen en de traditionele producenten verdwijnen.

De snackbars en de toekomst

In heel Brazilië vind je snackbars waar açaí wordt geserveerd als een soort ijsje. Zelfs aan het strand wordt het aangeboden — weliswaar wat minder betrouwbaar, omdat je nooit weet hoelang de verkoper alles voldoende koel houdt. Met chocolade, koekjes, siroop, alles wat je maar kunt bedenken. Het is vrolijk, kleurrijk, populair — maar het staat mijlenver af van de açaí die in de Amazone wordt gegeten. En toch hoort het bij het verhaal. Het laat zien hoe flexibel de vrucht is, hoe ze zich aanpast aan nieuwe smaken, nieuwe markten, nieuwe culturen.

Maar het laat ook zien hoe belangrijk het is om te blijven vertellen waar açaí vandaan komt. Want als dat verhaal verloren gaat, blijft er alleen een paarse massa over, zonder geschiedenis, zonder context, zonder ziel.

De essentie van Coslovsky’s boodschap

Als je zijn artikel tot de kern terugbrengt, zegt hij eigenlijk dit: açaí heeft de potentie om een symbool te worden van een duurzame Amazone-economie — maar alleen als we nu de juiste keuzes maken.

Het is een waarschuwing, maar geen pessimistische. Het is eerder een uitnodiging: om beter te organiseren, eerlijker te verdelen, strenger te controleren, en vooral: om de mensen en het ecosysteem te beschermen die açaí tot açaí maken.

Foto’s: Wikimedia Commons - André Smeets - Jef Craenen

Subscribe now