Het Braziliaans-Portugese woord “mágoa” is niet zo eenvoudig te vertalen. Meestal gaat het om leed, verdriet, een pijnlijke emotionele herinnering, ofwel om gekrenktheid of wrok. Kort samengevat: mágoa is een blijvend gevoel van verdriet, gekwetstheid of bitterheid door een emotionele wonde.

Een praktisch voorbeeld: een koppel heeft een forse ruzie waarbij een van hen achterblijft met een ernstige emotionele wonde en dagenlang niet meer zijn mond opendoet. De andere partij vraagt dan op een gegeven moment: “Ainda tá com mágoa?”, in een poging om de relatie te herstellen.

Na de verkiezingen bleef ongeveer de helft van de Braziliaanse bevolking met “mágoa” achter, iets wat zich tot op vandaag, en zeker nog lange tijd, duidelijk merkbaar blijft op de sociale media.

Scheldpartijen aan het adres van de Lula-fans zijn schering en inslag, en daar blijft het niet bij. In de zuidelijke staten waar bolsonaristen een meerderheid vormen, steekt men die mágoa niet onder stoelen of banken, en heus niet alleen op de sociale media. Op een drukke doorgangsweg werd een reusachtig spandoek opgehangen aan een brug met de tekst: “Nordestinos, jullie zijn hier niet meer welkom, ga maar elders werk zoeken”. Het is geen geheim dat velen uit het noordoosten naar Paraná of Santa Catarina trekken, in de hoop er een baan te vinden, net zoals het geen geheim is dat Lula in het noordoosten meer dan 70% van de kiezers aan zijn kant heeft.

Mogelijk koelt het allemaal wat af, maar een echte kans op verlichting komt er pas in 2030, het jaar waarin een nieuwe president wordt gekozen. Zowel Lula als de Bolsonaro-clan zullen dan afgeschreven zijn, Lula omwille van zijn leeftijd, en omdat eender welke Bolsonaro gewoon een “carta fora do baralho” (letterlijk: “een kaart buiten het kaartspel”, iemand die niet meer meetelt, geen kans meer maakt, buiten beschouwing wordt gelaten, uitgeschakeld als mogelijkheid) zal zijn.

Eigenlijk doet het er niet meer toe hoe Flávio Bolsonaro naar de VS trok, net zo min als zijn verklaringen die kant noch wal raken. Het motief misschien wel. Meteen nadat de uitslag van de verkiezingen officieel bekend werd gemaakt, gaf de grootste tegenstander van de Bolsonaro-clan bij het hooggerechtshof STF bevel om zijn paspoorten in beslag te nemen, dit op een eerdere vraag van de federale politie die de senator onderzoekt wegens vermeende financiële misdrijven, in samenwerking met een bevriende advocaat. Dat was een blunder, maar ook een bewijs dat de rechter in kwestie (Alexandre de Moraes) opgelucht was door de uitslag. Zijn vermeende relatie met de frauduleuze bankier Daniel Vorcaro (inmiddels al maanden in de cel) bracht zijn zetel bij het hof in het gedrang. Door de overwinning van Lula kan hij zich minder zorgen maken, om het zacht uit te drukken, ook al is een impeachment nog niet uitgesloten omwille van het grote aantal bolsonaristas in de Senaat (maar pas vanaf januari 2027).

Flávio nam geen risico’s, was iedereen te snel af. Niet alleen dat, het vermoeden bestaat dat de voorbereidingen van zijn vlucht al lang op voorhand begonnen, in het geheim. Waarschijnlijk had hij dit allemaal reeds gepland, voor het geval dat... Doet er niet meer toe.

Brazilië moet nu vooruitblikken, maar ook regelmatig in de achteruitkijkspiegel kijken om dezelfde blunders te voorkomen. Wie dat zeker niet mag nalaten, is de verkozene, Luiz Inácio Lula da Silva. Die heeft momenteel ook gezondheidsproblemen, meer bepaald de nood aan intensieve dagelijkse logopedie (fono-audiologie). Dit alles is het gevolg van een extreme fysieke belasting tijdens de campagne, gecombineerd met de kwetsbaarheid die voortvloeit uit zijn medisch verleden. Lula was al hees, maar dit verergerde aanzienlijk.

Hij stond maandenlang voor grote menigten, waar hij urenlang sprak op maximaal volume. Ook andere politici misbruiken hun stem, met ernstige overbelasting, zwelling van de stembanden en extreme heesheid als gevolg. Bij Lula was dit veel ingrijpender.

Reeds in 2011 werd bij hem keelkanker vastgesteld en onderging hij intensieve bestraling en chemotherapie. Hoewel hij van de kanker genas, laten bestralingen in het halsgebied vaak blijvende sporen achter. Het weefsel rondom de stembanden en de keelholte wordt stugger en verliest een deel van zijn natuurlijke elasticiteit en veerkracht. Hierdoor zijn zijn stembanden sowieso kwetsbaarder en moet hij behandeld worden, een medische noodzaak om te kunnen blijven functioneren. En dat laatste zal nodig zijn, meer dan ooit tevoren.

De schatkist is leeg, de staatsschuld torenhoog. Je zou kunnen stellen dat Brazilië kampt met een enorme kater. Die schuld liep inmiddels op tot 80% van het BBP, en dat komt mede door het feit dat de overheid al jaren structureel veel meer uitgeeft dan er via belastingen binnenkomt. Om de verkiezingen te winnen én om sociale nood te lenigen, zijn er enorm kostbare beloften gedaan en noodmaatregelen genomen.

Vlak voor de verkiezingen werden al tientallen miljarden uitgegeven aan tijdelijke uitkeringen (zoals Auxílio Brasil), belastingkortingen op brandstof en subsidies om kiezers gunstig te stemmen. Lula beloofde om sociale programma’s te behouden en uit te breiden (zoals het Bolsa Família-programma met maandelijks 600 real per gezin, plus extra toeslagen per kind), het minimumloon structureel boven de inflatie te verhogen en belastingvrijstellingen te geven aan de laagste inkomens.

Om deze beloften na te komen en een sociale crisis te voorkomen, moest er direct na de verkiezingen via een grondwetswijziging (de zogenaamde PEC da Transição) extra ruimte buiten het begrotingsplafond worden gezocht. Het gaat om een duizelingwekkend bedrag van maar liefst 145 tot 168 miljard real. Dat gat in de begroting moet nu ergens mee worden opgevuld.

Ondertussen groeit de overheidsschuld door de hoge rente alleen maar sneller. Een dergelijke oplossing is op zich al een erg grote uitdaging, laat staan als je als president aankijkt tegen een vijandig Parlement. Voeg daar de macht van het Centrão-blok aan toe, een reeks vlees-noch-vispartijen die enkel maar loeren op “emendas”, pakken geld voor hun eigen achterban (niet zelden ook om eigen zakken te vullen), ministerposten en invloedrijke baantjes bij het Rijk. Het komt erop neer dat Lula zelf geen automatische meerderheid heeft om wetten of hervormingen goed te keuren. Het zal veel geld kosten om met hen te onderhandelen.

Indien Lula de Braziliaanse economie niet wil laten ontsporen, kan hij niet alleen geld blijven uitgeven. Met andere woorden: er komen pijnlijke bezuinigingen en de teugels zullen moeten worden aangehaald bij de eigen aanhang.

Dit alles maakt de cirkel rond: Lula staat voor DE taak van zijn leven. Hij moet een diep verdeeld land verenigen, keiharde onderhandelingen voeren met zakelijke politici, én een pijnlijk economisch beleid verkopen aan zijn eigen kiezers. Hij zal dus elke dag zijn stem keihard nodig hebben, en daarom is die dagelijkse logopedie geen luxe, maar een noodzakelijke overlevingsstrategie.

Bij dit alles stellen de capriolen van Flávio Bolsonaro eigenlijk niets meer voor. De verkiezingen zijn voorbij. De kater begint nu pas echt.

Foto: Paulo Pinto/Agencia Brasil

Subscribe now

Niet iedereen weet dat er al vele jaren een Braziliëforum bestaat, voornamelijk bestemd voor iedereen in de Lage Landen. Het initiatief kende zijn eerste verschijning op het internet in de jaren 2000, toen er plots erg veel fora verschenen over een uitgebreid aantal onderwerpen. Er bestond zelfs een Fortalezaforum omdat die badstad aan de kust van de staat Ceará erg veel aandacht trok van Nederlanders die er niet alleen hun vakantie doorbrachten, maar er zelfs investeerden en bleven plakken. Dat was voornamelijk in de periode van Lula’s tweede ambtstermijn, toen Brazilië zodanig groeide dat het tijdschrift The Economist het Cristo Redentor-beeld op zijn cover plaatste als een stijgende raket. Dat sprak tot de verbeelding van velen. Richard Meijer was een van hen.

Op een gegeven moment gingen beide fora op in één gemeenschap en vanaf toen kende het Braziliëforum een sterke groei, met een fors aantal leden die er hun meningen plaatsten, alsmede hun vragen, die dan weer door anderen, die al langer in Brazilië woonden, met wat meer ervaring beantwoord werden. In de loop der jaren ontstond er op die manier een interessant en rijk archief, maar helaas werden de discussies scherper, waardoor het forum gepolariseerd raakte, de richting van Brazilië volgend, als het ware “nós contra eles”, zoals president Lula het herhaaldelijk uitdrukte.

De moderator van het forum kreeg het hierdoor erg moeilijk en leden begonnen af te haken. Logisch, niemand wil deelnemen aan een dergelijk initiatief om vervolgens te worden uitgescholden. Persoonlijke aanvallen werden dagelijkse kost. De discussies mondden uit in ideologische loopgraven, oudere en waardevolle deelnemers vertrokken of bleven stil. Bezoekers waren er genoeg, maar ze bleven op de vlakte, lazen wat er te lezen stond en daar bleef het bij. Ik kreeg het gevoel dat het forum irrelevant werd, een gevoel dat gedeeld werd door de beheerders. Tenslotte publiceerde ik er niets meer en reageerde ook niet meer op bijdragen van anderen.

Het verhaal van het forum is een beschrijving van een bredere tendens die overal zichtbaar werd. De vraag drong zich op: was het Braziliëforum een uitstervend internetfenomeen geworden? Heeft een forum in zijn oude vorm nog enig nut na de explosie van de sociale media?

Naar mijn gevoel wel, maar niet meer in deze voorbijgestreefde vorm, zeker niet na de opkomst van sociale media. Echter: Facebook heeft geen geheugen. Instagram ook niet, evenmin X. Forums bewaren kennis. En begin maar eens iets te zoeken op deze snel voorbijgaande media. Sensatie krijgt er voorrang op inhoud en algoritmes bepalen of iets al dan niet zichtbaar wordt. Hierdoor versnipperde de kennis. Informatie verschijnt razendsnel, maar verdwijnt aan hetzelfde tempo. Discussies werden vluchtiger, gemeenschappen verloren samenhang. Het succes van Substack toont aan dat veel internetgebruikers stilaan moe worden van de voortdurende stroom aan vluchtige informatie. Mensen blijken nog steeds bereid tijd te maken voor inhoud, context en diepgang. Het vernieuwde Braziliëforum speelt precies op die behoefte in.

Meijer zag dit alles in en besloot er een kantelpunt van te maken. Het werd geen cosmetische aanpassing, maar wel een gloednieuwe vormgeving, nieuwe onderwerpen, nieuwe functies en een totale modernisering van het concept. Het resultaat kan het best omschreven worden als “spijkers met koppen slaan”.

De eerste conclusie: het nieuwe forum is veel meer dan Brazilië, maar het land blijft wel de kern van het verhaal. Wat er allemaal aan bod komt:

Politiek, economie, cultuur, reizen, leven in Brazilië, emigratie, ondernemen.... Je zou eigenlijk kunnen stellen dat er geen beperking bestaat wat de topics betreft. Er is ook een wereldsectie, wat bevestigt dat de vraag niet meer alleen is: “Wat gebeurt er in Brazilië?”, maar ook: “Wat gebeurt er in de wereld dat Brazilië kan of zal beïnvloeden?”, hierbij denkend aan de BRICS, China, de Verenigde Staten, Europa, Oekraïne, energie, migratie, internationale handel, kortom een belangrijke stap naar een echt internationaal platform.

Er is ook een sportrubriek, eraan denkend dat sport nieuwe bezoekers kan aantrekken en een lage instapdrempel kan betekenen, denkend aan gemeenschapsvorming. Immers, niet alles hoeft politiek te zijn.

Inbreng van professionals en ervaringsdeskundigen

Professionele bronnen en journalisten worden uitgenodigd, zoals Glenn Greenwald, Nina Jurna en andere gespecialiseerde journalisten, naast privé-initiatieven zoals Gringo Barba (Belgische expat en ex-sociale assistent Bartel van Kerckhove, die zijn ervaringen deelt via YouTube en Instagram), Link2Brazil en andere gespecialiseerde media, verder aangevuld met mensen uit de praktijk: ondernemers, gepensioneerden, emigranten, reizigers en mensen die al jaren in Brazilië wonen.

Waarom doet Link2Brazil mee? Omdat de volledige onafhankelijkheid bewaard wordt, alle bijdragen beschikbaar zijn, ook deze die al eerder gepubliceerd werden (vandaag 280, sinds januari 2026), en omdat het forum rechtstreeks naar de bron verwijst. Met andere woorden, het gaat niet om concurrentie maar wel om samenwerking. Trouwens, het internet van de toekomst zal waarschijnlijk bestaan uit netwerken van onafhankelijke platformen die elkaar versterken. Link2Brazil probeert, net als het forum, een archief op te bouwen. Een geheugen. Mensen kunnen vandaag nog artikels lezen die ik maanden of jaren geleden schreef. Dat is fundamenteel anders dan een Facebook-post die na enkele dagen verdwenen is in een eindeloze stroom van nieuwe berichten. Daarom sluit Link2Brazil perfect aan bij het forum.

AI

Er wordt fors gebruik gemaakt van AI, niet om alles in handen te geven van robots, integendeel, maar om te helpen, te organiseren en te ondersteunen. AI waarschuwt als een reactie de verkeerde kant op gaat, maar de moderator blijft een mens, waardoor het menselijke karakter behouden blijft, een onderscheid dat steeds belangrijker wordt.

Taal

Het was voorheen een louter Nederlandstalig forum, met Nederlandstalige deelnemers. Dat is voorbijgestreefd. Vandaag kennen we automatische browservertalingen, zowel via Chrome, Edge als Safari. Dit aspect geldt al langer voor Link2Brazil, waardoor mijn bijdragen voor iedereen toegankelijk werden en publicaties in andere talen niet meer nodig zijn. Zowel het nieuwe Braziliëforum als Link2Brazil worden hierdoor internationaal toegankelijk, iets wat ik hier al herhaaldelijk heb kunnen vaststellen, een aspect dat naar mijn bescheiden mening nog sterk onderbelicht wordt.

Concurrentie

De vraag dringt zich op: kan een forum vandaag nog concurreren met kranten? Jawel. Naar mijn gevoel begint dit verschil zelfs te verkleinen, in het nadeel van de kranten. Waarom?

Een krant heeft een beperkt aantal pagina’s, een beperkt aantal journalisten en meestal een lokale of nationale invalshoek. Een goed forum heeft dat niet, omdat je er getuigen vindt, experts, emigranten, ondernemers, reizigers en inwoners ter plaatse. Samen vormen ze een kennisnetwerk dat soms rijker is dan een traditionele redactie.

Wat Richard Meijer gerealiseerd heeft, is niet zomaar een vernieuwd forum over Brazilië. Het is een poging om iets terug te brengen wat op het hedendaagse internet steeds schaarser wordt: een gemeenschap waar kennis, ervaring en discussie bijeenkomen zonder afhankelijk te zijn van de grillen van algoritmes. In een tijd waarin berichten verdwijnen in de stroom van sociale media, bouwt het vernieuwde Braziliëforum opnieuw aan iets duurzaams: een collectief geheugen, gevoed door mensen die niet alleen lezen maar ook bijdragen. Je zou kunnen stellen dat het Braziliëforum een soort Link2Brazil is, maar dan in het kwadraat. Het is onmogelijk voor een initiatief als Link2Brazil volledig te zijn. Het forum is dat misschien ook niet, maar groeit wel in die richting

Ik kan afsluiten met te zeggen dat ik deze bijdrage niet schreef omdat Link2Brazil bijdraagt aan het Braziliëforum, hoewel dat uiteraard leuk is, maar voornamelijk omdat ik het forum in de voorbije weken dagelijks bezocht heb en met eigen ogen kon vaststellen hoe het op alle vlakken groeide: een moderne manier om samen te komen, een uitgebreid aanbod van diverse topics, een strakke en minimalistische vormgeving zonder overbodige opsmuk en, last but not least, vooralsnog reclamevrij. Reageren is doodsimpel, deelnemen vraagt enkel een eenvoudige registratie waarbij alle spelregels omtrent privacy zorgvuldig gehandhaafd worden.

Om eerlijk te zijn, het geeft me een goed gevoel om erbij te horen. Niet alleen dat, ik steek er veel van op, zelfs na meer dan 25 jaar in dit land. Even gaan kijken is op zijn minst een must. Wie weet blijft het niet bij kijken alleen. Klik hier: Brazilieforum

Subscribe now

Lula kwam als winnaar uit de bus, met een verschil van 4.430.191 op een totaal van 124.082.273 geldige stemmen. Met andere woorden: hij won met 51,79% tegen 48,21% voor zijn tegenstrever Flávio Bolsonaro. Uiteindelijk komt het erop neer dat hij niet alleen en opnieuw zal moeten regeren voor zijn eigen aanhang, maar ook voor meer dan 100 miljoen Brazilianen die hem als het ware naar de hel wensen.

Vanwaar die plotse overwinning na wekenlang in de peilingen als verliezer uit de bus te komen?

De strijd die voorafging en die een nipte overwinning voorspelde, zorgde ervoor dat Lula en Flávio Bolsonaro hun stellingnames - die historisch beide kampen verdeelden - moesten herzien. Senator Flávio zag zich plots verplicht om de overgang naar de vijfdaagse werkweek te steunen, die hij vooraf afkeurde. Lula begon plots de verlaging van de strafbare leeftijd (naar 16 jaar) voor zware misdrijven goed te keuren, iets waar zijn partij (PT) traditioneel een tegenstander van was.

Vormen dit de enige redenen voor de ommezwaai? Waarschijnlijk niet. De kiezers werden zich alsmaar meer bewust van een mogelijke ruk naar rechts. Bovendien blijft het geflirt met Donald Trump, zowel door broer Eduardo Bolsonaro (die in de VS woont) als door Flávio zelf, die naar Washington trok om er voor te pleiten dat misdadige organisaties als het Comando Vermelho e.d. voortaan als terroristische organisaties zouden worden beschouwd (wat ook werkelijkheid werd), parten spelen.

Vele Brazilianen werden bezorgd over de soevereiniteit van hun land en de uitspraak van Lula dat “Brazilië geen achtertuin kan vormen voor andere landen” scoorde en bleef hangen. De eerder zwakke debatten deden de rest. Lula zei er o.m. dat hij het erg vond om te debatteren met een “miliciano”, een reputatie van Flávio die hij niet echt kon ontkennen en waarover hij dus in alle talen zweeg. Ook de andere, minder fraaie kant van de senator, hier beschreven, speelde een rol.

Last but not least

Lula’s campagne op de sociale media kreeg een forse versterking toen deputado André Janones, een fanatieke aanhanger en militant, de zaak in handen nam. Hij opende een kanaal op WhatsApp onder de noemer “Exército do Lula” (Het Leger van Lula), met al vrij snel meer dan 10 miljoen abonnees. Het kan niet ontkend worden dat dit in korte tijd “slapende” militanten wakker schudde, waaronder heel zeker een pak kiezers die zich normaal gesproken niet eens aanbieden bij de elektronische stembus (kiezers die nalaten hun stemplicht te vervullen, krijgen een boete van R$ 3,50, een belachelijk bedrag waar niemand van wakker ligt).

Resultaat van dit alles: een uitbarsting van vreugde op zondagavond 25 oktober. Vuurwerk werd afgestoken, er vormden zich heuse optochten met vlaggenzwaaiende aanhangers, aangevuurd door het getoeter van aanwezige autobestuurders. Ik woon in een vrij rustige wijk, maar deze keer lag ik erg lang wakker. Het werd pas rustiger na middernacht.

Het is niet onwaarschijnlijk dat de echte kater pas zal opduiken na januari 2027. Lula staat voor een enorme uitdaging, niet in het minst door de buitensporige uitgaven van zijn regering, nog versterkt door de Kerstman uit te hangen in de aanloop naar deze verkiezingen. Beloftes maken schulden, in dit geval van gigantische omvang. Een goede huisvader geeft niet meer geld uit dan er binnenkomt. Dat evenwicht werd in de voorbije jaren al sterk verstoord. Wat er nu bijkomt, doet elke weldenkende burger de wenkbrauwen fronsen.

Een andere bezorgdheid is de ernstige inmenging van de rechterlijke macht. Gisteren besloot rechter Cristiano Zanin plots, om 17 uur (het moment van afsluiting van de stemming), om de sluiting twee uur op te schuiven, naar 19 uur. Het was een monocratische beslissing. De reden: op diverse plaatsen in het land raakten kiezers niet ter plaatse omdat de bussen die zij moesten nemen niet opdaagden. Zowel Lula als Flávio deed zijn beklag, elk voor zijn eigen regio (terecht of onterecht). Zanin is de voormalige advocaat van Lula, die hem in het hoogste gerechtshof loodste. Hij nam dat besluit ondanks het feit dat de verkiezingen in werkelijkheid opgevolgd en gecontroleerd worden door het kieshof TSE. Dat hof staat dan weer onder leiding van een andere STF-rechter, met name Kassio Nunes (die eerder naar de kant van Bolsonaro neigt). Maar dit is niet alles.

Lula zal gedurende zijn nieuwe ambtstermijn tot vier nieuwe rechters mogen aanduiden voor het Supremo Tribunal Federal. Uiteraard zal hij er wel voor zorgen dat het om politieke bondgenoten gaat, met een ernstige verstoring van het evenwicht tot gevolg. En dit ondanks het feit dat van de elf ministers in dat hof politieke onafhankelijkheid verwacht wordt. Die neutraliteit is al jaren verstoord, helaas.

De kers op de taart

Minister Alexandre de Moraes staat op het punt om voorzitter van het hof te worden (volgend jaar). De rechter heeft een keiharde reputatie opgebouwd, niet in het minst tegenover het bolsonarisme. Hij wordt gehaat door deze groep, met als resultaat dat de nieuw verkozenen en herverkozenen onder hen in het parlement er alles aan zullen doen om een impeachmentprocedure op te starten, ondanks de tegenwerking van de voorzitters van Kamer en Senaat.

Er is vast nog veel emotie op komst.

Foto: Rafa Neddermeyer/Agência Brasil

Subscribe now

Trouwe lezers van Link2Brazil kunnen het bevestigen. Ik publiceerde al een flink aantal bijdragen over diverse Braziliaanse deelstaten, maar ze kwamen nog niet allemaal aan bod. Amapá is een van die staten.

Het is ook geen voor de hand liggende bestemming, en dat is eigenlijk onterecht. Waarom? Dat leg ik hieronder uit.

Afgelegen

De afstand tussen Fortaleza (Ceará) en Natal (Rio Grande do Norte) bedraagt ongeveer 540 kilometer. Van Recife (Pernambuco) naar Maceió (Alagoas) is het nauwelijks 300 kilometer. De hele noordoostelijke kuststrook van Ceará tot Bahia vormt min of meer één aaneengesloten toeristische wereld van stranden, resorts, koloniale steden en miljoenen inwoners.

Amapá daarentegen ligt letterlijk aan de andere kant van Brazilië. Er bestaat zelfs een bekende uitdrukking over: do Oiapoque ao Chuí. Dat gezegde verwijst naar de enorme lengte van Brazilië, van Oiapoque in het uiterste noorden van Amapá tot Chuí aan de grens met Uruguay, goed voor meer dan 4.000 kilometer in vogelvlucht en ruim 5.000 kilometer over de weg. De uitdrukking wordt vaak gebruikt om heel Brazilië aan te duiden.

Toch hebben opvallend weinig Brazilianen ooit een bezoek gebracht aan Amapá. De deelstaat die symbool staat voor het noordelijke uiteinde van het land blijft een van de minst bekende regio’s van Brazilië.

Enkele nuchtere vaststellingen

Amapá beschikt over een kustlijn aan de Atlantische Oceaan, grenst aan Frans-Guyana en dus indirect aan de Europese Unie, en herbergt enorme natuurgebieden.

Toch komt de staat vrijwel nooit voor in reisreportages, economische analyses of emigratieverhalen. Wanneer men aan Brazilië denkt, gaat de aandacht meestal naar Rio de Janeiro, São Paulo of de stranden van het noordoosten, met bestemmingen als Salvador, Recife, Natal en Fortaleza, iets wat de meeste Link2Brazil lezers al lang weten.

Amapá ligt nog bijna 2.000 kilometer noordelijker, waar de Amazone de oceaan ontmoet, waar meer dan driekwart van het grondgebied nog steeds door bossen wordt bedekt en waar de meeste Brazilianen zelf nooit zijn geweest.

Het regenwoud

Wanneer buitenlanders aan het Amazonewoud denken, denken ze bijna automatisch aan Manaus. De hoofdstad van Amazonas heeft zich tijdens de voorbije decennia ontwikkeld tot hét vertrekpunt voor jungletochten, riviercruises en ecotoerisme. Daardoor is bij velen de indruk ontstaan dat de Amazone en Amazonas min of meer synoniemen zijn.

Dat beeld klopt slechts gedeeltelijk.

Het Amazonegebied strekt zich uit over verschillende Braziliaanse deelstaten, waaronder Pará, Rondônia, Acre, Roraima en Amapá. Net daarin schuilt een van de grootste paradoxen van Amapá. De deelstaat bezit enorme stukken intact regenwoud, enkele van de grootste beschermde natuurgebieden van Zuid-Amerika en een biodiversiteit die nauwelijks onderdoet voor die van het bekendere Amazonas. Toch komt Amapá zelden voor in reisgidsen, documentaires of toeristische brochures.

Vanwaar dat verschil?

Dat ligt niet zozeer aan de natuur zelf, maar aan de geschiedenis. Dankzij de rubberhausse groeide Manaus vanaf het einde van de negentiende eeuw uit tot een belangrijke stad in het Amazonegebied. Internationale verbindingen ontstonden al vroeg en het toerisme volgde later vanzelf.

Amapá daarentegen bleef dun bevolkt, economisch minder ontwikkeld en moeilijk bereikbaar. Waar Manaus uitgroeide tot een merknaam, bleef Amapá grotendeels buiten beeld.

Wie echter verder kijkt dan de klassieke Amazoneroute, ontdekt al snel dat het regenwoud niet noodzakelijk begint in Manaus. Dit natuurlijke erfgoed, van onschatbare waarde voor onze planeet, kan men evengoed ervaren in Amapá: minder bezocht, minder ontwikkeld en daardoor misschien dichter bij het oorspronkelijke karakter van het grootste tropische woud ter wereld.

Met andere woorden: Amazonas heeft de bekendste toegangspoort tot het regenwoud. Amapá heeft mogelijk een van de meest ongerepte stukken ervan.

Cultureel en politiek leven

De hoofdstad Macapá ligt aan de noordelijke oever van de Amazone, vlak voordat de rivier zich opent naar de Atlantische Oceaan. Anders dan Manaus, dat diep in het binnenland ligt, bevindt Macapá zich op een unieke overgang tussen rivier, oceaan en regenwoud.

Daarnaast zijn er steden als Santana, met zijn strategische haven, Oiapoque aan de grens met Frans-Guyana en Laranjal do Jari in het zuiden van de deelstaat. Buiten deze stedelijke centra wordt het landschap gedomineerd door kleine riviergemeenschappen, inheemse gebieden, quilombola-gemeenschappen en uitgestrekte natuurreservaten.

Juist die combinatie maakt Amapá bijzonder. Het is geen lege wildernis, maar evenmin een sterk verstedelijkte kustregio zoals Bahia of Pernambuco. De menselijke aanwezigheid concentreert zich op enkele plaatsen, terwijl de natuur in de rest van de deelstaat nog steeds de dominante kracht vormt.

Wie die natuur wil ontdekken, begint doorgaans in de hoofdstad. Macapá is interessant voor enkele dagen, maar daarna trekt men best verder naar Serra do Navio en Tumucumaque.

Serra do Navio was ooit een belangrijk mijnstadje en vormt vandaag een uitvalsbasis voor expedities naar het Parque Nacional Montanhas do Tumucumaque, een immens beschermd regenwoudgebied. Reizigers combineren er boottochten, wandelingen, bezoeken aan riviergemeenschappen en meerdaagse jungletochten. Het gaat hier niet om een nagebouwde jungle-ervaring: men bevindt zich midden in een van de grootste aaneengesloten tropische bosgebieden ter wereld.

Een totaal andere ervaring wacht in Oiapoque, aan de grens met Frans-Guyana. Daar bevindt zich het Parque Nacional do Cabo Orange, met uitgestrekte mangroven, enorme riviermondingen, vogelkolonies en wetlands. Het is ongetwijfeld een van de meest ongerepte kustgebieden van Brazilië, waar regenwoud, moerasland en oceaan naadloos in elkaar overvloeien.

Wonen in Amapá spreekt vooral mensen aan die houden van een rustig leven, weinig massatoerisme, een sterke band met natuur en rivier, beperkte verstedelijking en een uitgesproken lokale identiteit.

Er zijn echter ook nadelen. De regio is geografisch geïsoleerd, beschikt over minder gespecialiseerde gezondheidszorg, minder universiteiten en carrièremogelijkheden, kent hogere logistieke kosten voor consumptiegoederen en heeft een relatief beperkte arbeidsmarkt.

Wie vooral houdt van infrastructuur, gastronomie en klassieke strandbestemmingen kan wellicht beter kiezen voor Natal of João Pessoa. Amapá is eerder iets voor wie gefascineerd is door de Amazone.

Investeren?

De staat wordt vaak gezien als een vergeten uithoek van Brazilië, maar beschikt tegelijk over enkele opmerkelijke troeven.

Zo is het de enige Braziliaanse deelstaat met een landsgrens met grondgebied van de Europese Unie, namelijk Frans-Guyana.

De haven van Santana wordt steeds belangrijker voor de export vanuit Noord-Brazilië. De groei van de graanexport via deze route is aanzienlijk geweest en de logistieke positie wordt als strategisch beschouwd binnen de Arco Norte-corridor.

Daarnaast beschikt de staat over belangrijke voorraden goud, mangaan en vooral kaolien, een zachte witte kleisoort die in uiteenlopende industriële toepassingen wordt gebruikt.

De kansen liggen echter niet alleen in grondstoffen. Juist omdat zo veel natuur behouden bleef, bezit Amapá ook potentieel op het vlak van koolstofkredieten, biodiversiteitsprojecten, duurzame bosbouw, biotechnologie en wetenschappelijk onderzoek.

Daar staan wel enkele structurele handicaps tegenover: een kleine bevolking van ongeveer 800.000 inwoners, grote afstanden, een beperkte infrastructuur, moeilijke logistiek, afhankelijkheid van overheidsuitgaven en een relatief kleine binnenlandse markt.

Dit alles maakt dat Amapá vandaag nog steeds ondergewaardeerd is als natuur- en avontuurbestemming. Wie echter op zoek is naar het klassieke strandtoerisme van Bahia, Alagoas of Rio Grande do Norte, zal hier een totaal ander Brazilië aantreffen.

Petroleum

Misschien is dat wel de grootste paradox van Amapá. Decennialang werd de deelstaat genegeerd door toeristen, investeerders en zelfs veel Brazilianen. Vandaag staat hij plots centraal in een debat over de toekomst van de Amazone, de energievoorziening en de economische ontwikkeling van Brazilië.

Voor de kust van de deelstaat bevinden zich namelijk veelbelovende petroleumreserves in het zogeheten Equatoriale Bekken. Voorstanders zien daarin een historische kans om een van de armste en economisch meest geïsoleerde deelstaten van Brazilië sterker in de nationale economie te integreren. Zij wijzen op mogelijke investeringen, werkgelegenheid, belastinginkomsten en een verdere uitbouw van infrastructuur en havencapaciteit.

Tegenstanders vrezen dan weer dat net de natuurlijke rijkdom die Amapá uniek maakt hierdoor onder druk kan komen te staan. De kustzone bestaat uit uiterst kwetsbare ecosystemen van mangroven, riviermondingen en mariene habitats, die bovendien beïnvloed worden door de enorme watermassa’s van de Amazone.

De discussie gaat daarom over veel meer dan olie alleen. Ze raakt aan een fundamentele vraag: moet Amapá zijn toekomst vooral zoeken in de exploitatie van natuurlijke hulpbronnen, of juist in het behoud van een van de best bewaarde stukken Amazonegebied ter wereld?

Die tegenstelling tussen ontwikkeling en behoud loopt als een rode draad door het moderne Amapá. Misschien is dat wel de belangrijkste reden waarom deze vaak vergeten deelstaat vandaag veel relevanter is dan zijn beperkte bekendheid doet vermoeden.

De vraag is niet langer of Amapá belangrijk is, maar welke richting het wil uitgaan: als toegangspoort tot een van de best bewaarde stukken regenwoud ter wereld, als logistieke schakel tussen Brazilië en de Guyana’s, of als nieuwe olieprovincie aan de Atlantische kust.

Wellicht zal de toekomst uiteindelijk bepaald worden door de manier waarop het die verschillende ambities met elkaar weet te verzoenen.

Foto’s: Arria Belli - César Favacho - Wenndel Paixão - Hiram Pereira - Marinha do Brasil - Bunks / Wikimedia Commons

Subscribe now

Nog drie dagen scheiden Brazilië van de tweede kiesronde van zondag 25 oktober. Als niet-Braziliaan heb ik soms het gevoel naar een belangrijke voetbalmatch te kijken zonder partij te kiezen. Supporters van beide zijden volgen alles op de voet en tussen hen bevinden zich meer dan genoeg hooligans. Ik beperk me daarom tot observeren, zonder een oordeel uit te spreken.

Ondanks mijn vele jaren in Brazilië, en hoewel de Braziliaanse passie mij al lang niet meer verbaast, kan ik me moeilijk een verkiezing herinneren die zo gepolariseerd was als deze. Uiteraard is het land al veel langer verdeeld. Dat is op zich niets nieuws. Maar de intensiteit waarmee beide kampen vandaag tegenover elkaar staan, lijkt alle eerdere records te breken.

Wie de voorbije weken de sociale media volgde, kon vaststellen hoe de strijd allang niet meer uitsluitend op televisie, in debatten of tijdens campagnebijeenkomsten wordt uitgevochten. Facebook, Instagram, TikTok, X en WhatsApp zijn uitgegroeid tot de belangrijkste slagvelden van deze verkiezingen. Elke uitspraak, elk filmpje en elke verspreking wordt binnen enkele minuten verwerkt tot politieke munitie.

Het debat van vorige zondag tussen Lula en Flávio Bolsonaro vormde daarvan een illustratie. Het niveau van de discussie tussen beide kandidaten liet geregeld te wensen over. Het schandelijke einde, waarbij het publiek, bestaande uit aanhangers van beide kampen, meer weg had van een groep hooligans dan van politiek geïnteresseerde burgers, maakte dat alleen maar duidelijker. Lula oogde bovendien zichtbaar nerveus. Of dat electorale gevolgen zal hebben, blijft voorlopig onduidelijk. Vast staat wel dat beide kandidaten onder enorme druk staan.

Ook achter de schermen eist de campagne haar tol. André Janones, een van de belangrijkste architecten van Lula’s digitale strategie, belandde kort na het debat zelfs in het ziekenhuis wegens hartritmestoornissen. Het voorval zegt misschien evenveel over de spanning van de campagne als over zijn persoonlijke gezondheid.

Nikolas Ferreira als politiek fenomeen

Interessanter dan de traditionele protagonisten vind ik echter de figuren die buiten de klassieke partijstructuren opereren. Eén van hen is zonder twijfel Nikolas Ferreira.

Ik schreef eerder al uitgebreid over dit fenomeen in mijn artikel “De beul, het biertje en de megagevangenis”. Wat mij toen al trof, wordt vandaag alleen maar duidelijker: Nikolas is niet zomaar een politicus. Hij begrijpt beter dan de meeste gevestigde namen hoe de hedendaagse aandachtseconomie werkt.

Een recent voorbeeld was zijn video vanuit de sertão van Bahia. Daarin komen bewoners aan het woord uit een regio die traditioneel sterk voor Lula stemt. Zij vertellen dat hun dagelijkse realiteit niet overeenkomt met het optimistische verhaal dat vaak over de economische situatie wordt verteld. Of men het met hun analyse eens is of niet, is eigenlijk niet de essentie. Het filmpje slaagde erin een gevoel te vatten dat bij veel kiezers leeft: de overtuiging dat politieke beloften zich niet automatisch vertalen in een betere levenskwaliteit.

De video werd miljoenen keren bekeken en bereikte ook mensen buiten de traditionele rechtse achterban. Dat illustreert opnieuw hoe sterk politieke communicatie vandaag draait rond emoties, persoonlijke ervaringen en identificatie.

Voor een uitgebreidere analyse van dit filmpje verwijs ik graag naar een bijdrage van een lid van het vernieuwde Braziliëforum (dat ik met genoegen aanbeveel voor alle lezers van Link2Brazil en voor iedereen die wil deelnemen aan een gezonde discussie).

Eén land, twee verhalen

Wat mij vooral treft in deze campagne, is dat beide kampen steeds meer lijken te leven in een andere werkelijkheid.

Voor de aanhang van Lula staat deze verkiezing in het teken van de verdediging van de democratische instellingen, sociale programma’s en economische stabiliteit.

Voor de aanhang van Bolsonaro gaat het eerder over onveiligheid, stijgende levensduurte, wantrouwen tegenover de politieke elite en het gevoel dat de zorgen van gewone burgers onvoldoende worden gehoord.

Beide verhalen bestaan tegelijk en worden dagelijks versterkt door hun eigen media-ecosysteem. Beide kampen beschikken over een leger digitale activisten die onafgebroken proberen het publieke debat naar hun hand te zetten.

De nieuwe politiek wordt online gemaakt

Wie deze verkiezingen probeert te begrijpen door alleen naar de kandidaten te kijken, mist mogelijk de belangrijkste ontwikkeling. De echte verandering speelt zich af in de digitale arena.

Mensen zoals Nikolas Ferreira zijn niet zomaar ondersteunende figuren. Ze zijn uitgegroeid tot politieke krachten op zichzelf. Ze bepalen mee welke thema’s besproken worden, welke emoties worden versterkt en welke beelden miljoenen Brazilianen te zien krijgen.

Ik waag me niet aan een voorspelling van de uitslag. Eén ding is wel duidelijk: deze verkiezing vertelt meer over het Brazilië van morgen dan over dat van gisteren.

Ongeacht wie uiteindelijk wint, lijkt één conclusie onvermijdelijk. De politieke macht wordt steeds minder bepaald door partijhoofdkwartieren en steeds meer door wie erin slaagt de digitale publieke ruimte te domineren.

En op dat terrein wordt momenteel een strijd uitgevochten die minstens even belangrijk is als de verkiezing zelf.

Subscribe now

Ongeveer 35 kilometer voor de kust van São Paulo ligt een eiland dat op geen enkele toeristische brochure voorkomt. Er zijn geen stranden, geen hotels, geen wandelpaden en geen veerbootverbindingen. Integendeel: het betreden ervan is verboden. Toch spreekt deze kleine lap grond al generaties lang tot de verbeelding. Welkom op Ilha da Queimada Grande, beter bekend als het Slangeneiland.

Om het meteen duidelijk te stellen: het gaat hier eigenlijk niet echt om reizigers te lokken naar dit nogal uitzonderlijke fenomeen, integendeel. Het eiland is verboden terrein en wordt slechts sporadisch bezocht door beveiligd onderhoudspersoneel van de Marine om de vuurtoren te onderhouden.

Ligging

Het eiland, een van de meest merkwaardige eilanden van Brazilië, ligt voor de kust van de deelstaat São Paulo. De naam ‘slangeneiland’ maakt het gevaar meteen duidelijk.

De officiële naam, Ilha da Queimada Grande, verwijst waarschijnlijk naar de branden die vroeger op het eiland werden aangestoken. Vissers en andere bezoekers staken delen van de vegetatie in brand om slangen te verdrijven alvorens aan land te gaan. Volgens andere bronnen hield de naam verband met pogingen om terrein vrij te maken voor landbouw. Welke verklaring ook de juiste is, vuur gaf het eiland zijn naam.

Vanwaar die beruchte reputatie? Die is voornamelijk te danken aan de gouden lanspuntslang (foto), een uiterst giftige soort die nergens anders op onze planeet wordt aangetroffen. Deze slang kwam niet altijd op een eiland voor. Toen aan het einde van de laatste ijstijd de zeespiegel steeg, raakte een populatie slangen geïsoleerd van het vasteland. Door duizenden jaren afzonderlijke evolutie ontstond een unieke soort die nergens anders ter wereld voorkomt.

Geschiedenis

Het oudste bekende Europese verslag dateert uit 1532 tijdens een expeditie van de Portugese ontdekkingsreiziger Martim Afonso de Sousa. De bronnen vermelden dat zijn expeditie het eiland registreerde, maar geven geen gedetailleerde beschrijving van een landing, confrontatie met slangen of menselijke verliezen.

Beter gedocumenteerd is de periode van de vuurtoren. Die werd in 1909 gebouwd door de Braziliaanse Marine om de scheepvaart langs de kust van São Paulo te waarschuwen, waarna er daadwerkelijk vuurtorenwachters op het eiland verbleven. De omgeving moest voortdurend worden vrijgemaakt van begroeiing en slangen. Een van de wachters, Antônio Esperidião da Silva, stuurde in 1911 enkele exemplaren van de eilandjararaca naar het Instituto Butantan, waarmee het wetenschappelijke onderzoek naar de soort begon.

Van dramatische confrontaties met de slangen bestaan er geen betrouwbare verslagen. Rond het eiland circuleren talrijke verhalen over vuurtorenwachters en vissers die door slangen zouden zijn omgekomen. Voor veel van deze verhalen bestaat echter geen betrouwbare historische bevestiging, waardoor feit en folklore moeilijk van elkaar te onderscheiden zijn.

Het verbod

De meest voor de hand liggende reden zijn de slangen. Het eiland is echter ook beschermd als een gebied van groot ecologisch belang. Met andere woorden: om mensen te beschermen tegen de risico’s, om de unieke populatie van de endemische jararaca-ilhoa (Bothrops insularis) te beschermen en om stroperij en illegale handel in deze zeldzame soort tegen te gaan.

Wie heeft dan wel nog toegang?

De toegang is in de praktijk voorbehouden aan bevoegde onderzoekers en instanties zoals de Braziliaanse Marine. Het Slangeneiland is vandaag een levend laboratorium voor biologen en natuurbeschermers.

Voor reizigers is dit eiland daarom een paradox, een bestemming die juist fascineert en de nieuwsgierigheid opwekt omdat het onbereikbaar is. Je kan het niet bezoeken, maar het vertelt wel een interessant verhaal over evolutie, natuurbescherming en de dunne scheidingslijn tussen feiten en mythe.

Het is gewoon zo: soms zijn de meest intrigerende plekken niet de bestemmingen die je kan bezoeken, maar wel de plaatsen waar je bewust wegblijft.

Foto’s: Nayeryouakim - Marinha do Brasil / Wikimedia Commons

Eén week voor de finale van de Braziliaanse stembusslag blijft het onmogelijk om voorspellingen te doen. Wat wel duidelijk is: het wordt een nek-aan-nek race, tenzij een debat of onverwachte gebeurtenis nog alles door elkaar schudt. Het exclusieve CNN-interview met lobbyist Roberta Luchsinger zorgde alvast voor een lawine aan reacties, vooral in het voordeel van Flávio Bolsonaro. Het is een episode die perfect toont hoe gespannen de sfeer is.

Luchsinger reageerde scherp op Lula, die haar een pilantra (bedriegster) noemde. Ze ontkende alles en kondigde aan dat ze een delação premiada wil aangaan — een deal waarbij ze informatie geeft in ruil voor strafvermindering. Daarbij zei ze dat ze niemand zal sparen, ook de president en zijn zoon Lulinha niet. Jarenlang waren ze bevriend; nu staat ze lijnrecht tegenover hen. Lula beweerde altijd dat hij haar niet kende, maar foto’s waarop ze samen poseren vertellen een ander verhaal.

Tijdens het interview zei ze dat Lulinha vergaderde met ministers en bedrijfsleiders, wat de ontkenningen van de president over mogelijke beïnvloeding onderuit zou halen. Het is een explosieve kwestie, midden in een campagne die al op scherp staat. Dit verhaal zal na de verkiezingen zeker nog verder uitrollen.

Intussen bezocht Flávio Bolsonaro Salvador, waar hij werd onthaald door een opvallend grote menigte in geel-groen. Bahia is traditioneel een PT-bolwerk, dus het is moeilijk te zeggen of dit een echte verschuiving is of gewoon een momentopname. De verdeeldheid is in elk geval voelbaar. Ik merk het ook in mijn eigen omgeving, waar ik het onderwerp liever vermijd. De spanning is groot, maar uitspraken over een “burgeroorlog” vanaf maandag lijken mij zwaar overdreven. Wie er ook wint, zo’n vaart zal het niet lopen.

Brasil Adiante — een weg uit de loopgraven

Wat mij vooral bezighoudt, is dat Brazilië ongeacht de winnaar een andere koers moet varen. De ideologische gevechten hebben het land uitgeput, terwijl de echte uitdagingen blijven liggen: onderwijs, infrastructuur, gezondheid, veiligheid, efficiënt bestuur. Het land heeft nood aan een agenda die niet vertrekt vanuit partijbelang, maar vanuit gezond verstand.

Daarom vind ik het project Brasil Adiante zo belangrijk. Het is geen partij, maar een groep van economen, juristen en specialisten uit allerlei domeinen die samen een plan hebben gemaakt voor de eerste 24 maanden van een nieuw bestuur. Hun boodschap is eenvoudig: stop met vechten, begin met bouwen.

Onderzoeker Daniel Duque berekende dat hun voorstellen tussen 2027 en 2036 honderden miljarden euro extra groei kunnen opleveren. Zelfs in het voorzichtigste scenario gaat het om € 210 miljard. In een normaal scenario € 415 miljard, en in een optimistisch scenario bijna € 690 miljard. Dat zijn bedragen die het land kunnen transformeren.

De voorstellen raken het dagelijks leven: beter onderwijs, een sterker gezondheidssysteem, meer veiligheid, een schoner milieu, moderne infrastructuur, een digitale overheid die werkt, een rechtssysteem dat vooruitgaat, en een overheid die minder geld verspilt. Sommige maatregelen kosten geld, andere besparen geld — maar samen vormen ze een coherent plan.

Een efficiëntere overheid alleen al kan tot 2036 € 194 miljard besparen. Dat geld kan worden gebruikt om te investeren in wat het land echt nodig heeft. Bovendien zou de overheidsschuld lager uitvallen dan wanneer men niets doet.

De voordelen komen niet alleen bij de overheid terecht, maar vooral bij gewone mensen en bedrijven: hogere productiviteit, meer inkomen, meer kansen. En de samenleving wint mee: minder verspilling, betere gezondheid, minder sterfte, milieuwinst.

In de eerste tien jaar levert vooral infrastructuur veel op: betere wegen, havens, waterwegen en universele toegang tot riolering en schoon water. Onderwijs volgt, en gezondheid blijft een belangrijke pijler. Op langere termijn wordt onderwijs zelfs de grootste motor van groei.

De rode draad is simpel: als Brazilië de ideologische strijd even laat voor wat het is en kiest voor beleid dat werkt, kan het land een enorme sprong vooruit maken. Brasil Adiante toont dat er een pad bestaat naar een rijker, gezonder en beter georganiseerd Brazilië — ongeacht wie de verkiezingen wint.

Ik hoop oprecht dat de volgende regeerders dit ook zien. Dat ze de kranten lezen. Dat ze begrijpen dat corruptie het land al veel te lang heeft verzwakt. En dat ze eindelijk kiezen voor een toekomst die boven partijbelang staat, niet omdat het makkelijk is, maar omdat het nodig is. Brazilië wordt al generaties lang het ‘eeuwige land van de toekomst’ genoemd. Het wordt tijd dat die toekomst eindelijk begint.

Subscribe now

Met de goedkeuring van de ‘escala’ 5×2 komt er eindelijk een einde aan de klassieke 6×1-regeling die in grote delen van Brazilië nog altijd de norm was. Het is een systeem dat zo ingebakken zat in het dagelijkse leven dat veel mensen zich nauwelijks konden voorstellen dat het ooit zou veranderen. Zes dagen werken, één dag rust: dat was nu eenmaal hoe het ging. Voor miljoenen Brazilianen betekende dat een leven waarin werk het ritme bepaalde en vrije tijd een schaars goed was. Nu wordt dat patroon doorbroken. Werknemers krijgen voortaan recht op twee rustdagen per week, en de maximale werkweek daalt geleidelijk van 44 naar 40 uur. Het is een verandering die al decennia in de lucht hing, maar nooit eerder echt van de grond kwam.

Voor werknemers is dit een duidelijke winst. Twee dagen rust per week is niet alleen een kwestie van comfort, maar ook van gezondheid, van tijd met familie, van een beetje ademruimte. Voor bedrijven is het een heel ander verhaal. Zij moeten hun dagelijkse werking herdenken. Roosters moeten worden aangepast, ploegen herschikt, en in sommige sectoren zal extra personeel nodig zijn. Grote bedrijven hebben zich hier de voorbije maanden al op voorbereid, maar voor kleine ondernemers blijft het een uitdaging. Zij werken vaak met dunne marges en weinig flexibiliteit. En dan is er het onvermijdelijke prijskaartje. Minder uren per werknemer betekent hogere kosten per geproduceerde eenheid. Iemand zal die rekening moeten betalen. In de praktijk betekent dat dat bedrijven een deel van die kosten zullen doorrekenen aan de consument. Dat is geen kritiek, maar een economische realiteit: een nieuwe arbeidsstructuur brengt altijd kosten mee, en die bewegen door de keten heen. De overgang naar de 5-dagenweek is dus tegelijk een sociale stap vooruit en een economische aanpassing. Het is een verandering die tijd vraagt, maar die nu onomkeerbaar is.

Naast deze hervorming is er nog een tweede grote verandering (alvast goedgekeurd in de Kamer) die minstens even veel impact heeft: de nieuwe regels voor MEI, het systeem voor kleine zelfstandigen dat in 2009 werd ingevoerd om mensen uit de informele sector te halen. Voor wie niet in Brazilië woont, is MEI soms een onbekende term, maar het is een van de meest gebruikte manieren om legaal te werken. Een MEI is een Microempreendedor Individual: een kleine ondernemer met een eigen CNPJ, toegang tot sociale zekerheid, pensioenopbouw en een vaste maandelijkse bijdrage die meestal rond de 90 reais ligt. Het systeem is populair omdat het eenvoudig is. Je registreert je online, kiest een activiteit, krijgt meteen een CNPJ en kunt dezelfde dag nog facturen uitschrijven. Voor veel mensen is het een manier om legaal te werken zonder de complexiteit van een groter bedrijf. Denk aan kappers, ambulante verkopers, thuisbakkers, reparateurs, freelancers, kleine dienstverleners. Ook immigranten gebruiken MEI vaak als eerste stap om hier een leven op te bouwen.

In de praktijk werkt het systeem eenvoudig: je betaalt maandelijks een vaste bijdrage, afhankelijk van je activiteit. Je mag tot een bepaald jaarlijks inkomen verdienen. Je hoeft geen ingewikkelde boekhouding te voeren. Je hebt recht op sociale zekerheid. En je kunt, als je dat wil, personeel aannemen — maar slechts één persoon. Niet iedereen kan zomaar MEI worden. Sommige beroepen zijn uitgesloten, en wie nog geen verblijfsstatus heeft, moet wachten tot de documenten in orde zijn. Het is dus een optie, maar niet altijd meteen. Voor immigranten geldt: eerst legaliseren, dan registreren.

De nieuwe wetgeving brengt twee grote veranderingen. De eerste is dat de inkomenslimiet omhoog gaat: van R$ 81.000 naar R$ 110.000 in 2027 en R$ 140.000 in 2028. Dat is een enorme sprong. Voor kleine ondernemers betekent dit dat ze kunnen groeien zonder meteen uit het MEI-regime te vallen. Voor immigranten opent het deuren: het wordt haalbaarder om een stabiel inkomen te halen binnen een legaal kader. Belangrijk is dat dit geen uitbreiding is, maar een recompositie. De limiet werd sinds 2018 niet meer aangepast, terwijl de inflatie sindsdien meer dan 50% bedroeg. De nieuwe limieten brengen het systeem dus weer in lijn met de realiteit.

De tweede verandering is de kwijtschelding van MEI-schulden. Alle schulden die tot 13 oktober 2026 geregistreerd stonden, worden geschrapt. Het gaat om miljoenen kleine ondernemers en een totaalbedrag van miljarden reais. Voor de schatkist betekent dit dat de overheid inkomsten verliest die ze anders — al dan niet — zou proberen te innen. Dat bedrag moet worden opgevangen door de volgende regering, via besparingen, andere inkomsten of de redenering dat MEI’ers die opnieuw “schoon” beginnen later meer bijdragen aan de economie. Voor de MEI’ers zelf is het een opluchting. De maandelijkse bijdrage is laag, maar veel MEI’ers leven met onregelmatige inkomsten. In maanden met weinig omzet is zelfs 90 reais een last. Anderen hebben moeite met discipline, administratie of financiële planning. Het hoge aantal schulden zegt dus zowel iets over de kwetsbaarheid van deze groep als over de nood aan betere begeleiding. Het systeem is eenvoudig, maar het leven van de mensen die erin zitten is dat vaak niet.

De maandelijkse bijdrage zelf verandert niet. Ze bestaat uit drie componenten: sociale zekerheid (5% van het minimumloon), een heffing op diensten en een heffing op handel en industrie. Aangezien het minimumloon jaarlijks stijgt, stijgt de MEI-bijdrage automatisch mee. Vandaag betaalt men ongeveer R$ 86 voor handel, R$ 90 voor diensten en R$ 91 voor gemengde activiteiten. Dat blijft zo.

En dan is er nog een derde maatregel die de laatste dagen opdook: het voorstel om gratis openbaar vervoer aan te bieden in de weekends. Dat klinkt eenvoudig, maar het is een enorme operatie. Het betekent dat miljoenen mensen zich vrij kunnen verplaatsen zonder kosten, wat vooral voor lage inkomens een groot verschil maakt. Tegelijk is het een dure maatregel, die door steden en staten moet worden gedragen. Ook hier geldt: iemand moet de rekening betalen. Maar het past in dezelfde lijn als de andere maatregelen: het leven van gewone mensen een beetje lichter maken.

De timing van al deze initiatieven valt samen met de laatste fase van de verkiezingscampagne. Het is duidelijk dat Lula hiermee een sociale agenda naar voren schuift die voor grote groepen direct voelbaar is. Je zou het kunnen omschrijven als “de Kerstman uithangen”: voordelen uitdelen die mensen opluchten en die tegelijk politieke impact hebben. Dat is geen oordeel, maar een feitelijke observatie. Sociale maatregelen hebben altijd invloed, zeker wanneer ze vlak voor een verkiezing worden ingevoerd. Wat men ervan vindt, hangt af van de bril waardoor men kijkt. Bolsonaro deed het trouwens ook (in 2022), maar verloor niettemin tegen Lula.

Subscribe now

De 21ste eeuw was nog maar net begonnen toen ik in Brazilië verzeilde. Ik werd overdonderd door ervaringen die sterk afweken van mijn vorige leven, en had in het begin zelfs geen belangstelling voor de lokale politiek. Dat veranderde pas toen Luiz Inácio Lula da Silva er in 2002 eindelijk in slaagde verkozen te worden als president.

Veel lezers van Link2Brazil waren toen nog kinderen, of helemaal niet geïnteresseerd in Brazilië. Daarom lijkt het voor hen misschien alsof de PT altijd groot was, altijd dominant, altijd Lula. Niets is minder waar.

Binnen mijn eigen kringen viel het me op hoezeer hij in het begin werd afgewezen door de almachtige bourgeoisie. De echtgenote van een welgestelde kennis, psychologe van beroep, stuurde hem zelfs een brief waarin ze stelde dat het een schande was dat het land nu bestuurd zou worden door een analfabeet. Uiteraard kwam daar geen reactie op, maar het illustreert de verontwaardiging van een elite die besefte dat dit een ommekeer van jewelste was. En dat werd het ook.

Brazilië kende een economische groei die wereldwijd aandacht trok, niet in het minst aangedreven door de hogere prijzen en succesvolle verkoop van commodities. Dat leidde ertoe dat ik regelmatig e-mails kreeg uit de Lage Landen met allerlei vragen. Ik probeerde ze allemaal persoonlijk te beantwoorden, maar besloot op een dag om alles wat ik wist te bundelen op een eenvoudige website. Zo werd de eerste uitgave van Link2Brazil.com geboren. Het internet was in volle groei en werd een belangrijke informatiebron voor iedereen die er gebruik van maakte — inclusief ondergetekende.

En toen barstte plots de eerste bom: het mensalão-schandaal trof Lula en de PT op een pijnlijke manier. De daaropvolgende schandalen versterkten het beeld van corruptie. Na twee ambtstermijnen werd Dilma Rousseff verkozen als zijn opvolgster. Zij was de pupil van Lula. Haar presidentschap kende een vroeg einde: in 2016 werd ze afgezet na hevige protesten. Haar afzetting betekende meer dan het einde van een presidentschap. Het legde bloot hoezeer de PT haar eigen ideologische ruggengraat had verloren. Dilma werd opgevolgd door haar vice, Michel Temer, een politicus uit de MDB met een centrumrechtse signatuur. Dat alleen al toont hoe ver de partij was afgedwaald van haar oorspronkelijke project. Temer bestuurde met een agenda die haaks stond op die van de PT, en de partij stond erbij en keek ernaar. In dat vacuüm hoefde Jair Bolsonaro eigenlijk niet veel te doen. Hij moest enkel inpikken op de schade die al was aangericht

Betekende dit de val van links Brazilië? Neen. De PT bleef groot, met vele kopstukken, stevig onder controle van Lula, die niet eens wilde denken aan een opvolger. Andere linkse partijen werden getolereerd als satellieten, maar kregen geen enkele kans, zelfs niet toen Lula achter de tralies belandde wegens vermeende corruptie. Hij werd tot driemaal toe veroordeeld, ging de cel in op 7 april 2018 en werd vrijgelaten op 8 november 2019. In totaal zat hij 580 dagen vast.

Desondanks bleef hij de grote leider. Hij kon niet anders dan Fernando Haddad aanwijzen als kandidaat voor de verkiezingen, maar dat mislukte (tot niemand’s verbazing) en leidde tot de overwinning van Jair Bolsonaro. De rest ligt nog vers in het geheugen.

Feiten

De Arbeiderspartij is enorm, maar intern zwak. Er is geen opvolging, geen interne democratie, geen zelfkritiek. Alles draait om één man die niet in staat is om een mea culpa uit te spreken. Een partij met de afmetingen van de PT had nooit afhankelijk mogen worden van één man. Maar dat is precies wat gebeurde.

Het zou echter te eenvoudig zijn om alles op de rug van Lula te schuiven. De PT liet het gebeuren. Ze lieten hem groeien tot een vaderfiguur, een icoon, een onmisbare schakel. En wie een icoon creëert, creëert tegelijk een afhankelijkheid.

Lula ontwikkelde een politieke stijl waarin hij zichzelf zag als de enige die Brazilië kon redden. Dat is geen medische diagnose, maar een politieke cultuur: personalisme. En personalisme barst altijd op het moment dat de leider verzwakt.

De voorlopige overwinning in de eerste kiesronde op 4 oktober van Flávio Bolsonaro kwam als een inslag. Plots werd er wel gereageerd binnen de eigen kringen, waarbij beschuldigingen afgevuurd werden op partijgenoten — in Brazilië omschreven als fogo amigo.

Niemand heeft de moed om de grote baas verantwoordelijk te stellen, ook al is het voor iedereen duidelijk dat hij wel degelijk mede schuld draagt aan een mogelijke nederlaag. Drie namen werden hierbij in het vizier genomen.

Een van hen is Edinho Silva, partijvoorzitter en coördinator van Lula’s kiescampagne. Achter de schermen circuleren veel klachten omdat hij het werk centraliseerde, wat het bemoeilijkte om stemmen te verzamelen in andere staten. Lula zei zelf: “Ik denk dat we een campagne voerden die niet aan mijn potentieel voldeed. Ik heb Edinho gezegd dat dit de minst georganiseerde campagne was waaraan ik sinds 1989 heb deelgenomen. En zoals het gezegde luidt: je oogst wat je zaait.”

In de eerste kiesronde haalde Lula 3,38 miljoen stemmen minder dan in 2022, toen hij het opnam tegen Jair Bolsonaro. Hij verloor zelfs 230.000 stemmen in de noordoostelijke staten, traditioneel zijn sterkste bolwerk.

Een ander doelwit werd minister van Sociale Communicatie Sidônio Palmeira. Hij nam geen ontslag, maar wees zijn vennoot Raul Rebelo aan als marketingman van de campagne. Het resultaat was niet naar de zin van Lula en de PT-top. De president wijzigde zijn strategie en koos voor een agressievere toon tegenover zijn tegenstander.

Tenslotte kreeg ook Rosângela da Silva, de ‘primeira dama’ Janja, vegen uit de pan. Dat is niet nieuw. Sinds het begin van deze ambtstermijn is zij al het doelwit binnen de regering. Volgens haar critici overdrijft zij in haar zoektocht naar protagonisme. Haar imago bij de kiezers is bovendien zwak. PT-insiders beweren dat zij mede verantwoordelijk is voor het dalende imago van haar echtgenoot. Ex-senator Kátia Abreu zei het zonder omwegen: “Minder Janja en meer Alckmin” in de aanloop naar de tweede ronde.

De kritiek binnen de eigen vriendenkring bereikte een plafond. Niemand heeft het over de prestaties van haar man. Dat is namelijk een wet binnen de partij: Lula heeft altijd gelijk, zelfs wanneer de feiten dat in twijfel trekken.

Links Brazilië werkte zijn eigen ondergang in de hand. Niet uit kwaadwilligheid, maar uit blind vertrouwen in een man die ooit symbool stond voor hoop. Nu dat symbool barst, blijft een partij achter die niet weet wie ze is zonder hem.

Onzekerheid

Niemand kan met zekerheid zeggen wat de uiteindelijke uitslag zal zijn, ook al doet rechts Brazilië alsof de beker al in hun handen ligt. Mocht dat zo zijn, dan weten de kiezers waaraan ze zich mogen verwachten: zo de vader, zo de zoon, ook al lijkt deze laatste wat matiger.

Wat wel vaststaat: als Lula verliest, is zijn politieke carrière voorbij. Dan valt niet alleen zijn persoonlijke hegemonie weg, maar ook die van zijn partij. Het zal jaren duren vooraleer de PT opnieuw overeind komt. Het zou een orkaan zijn die links Brazilië tijdelijk van de kaart veegt.

25 oktober wordt een historische dag.

Foto's: Wikimedia Commons - Ricardo Stuckert

Subscribe now

Een interessant artikel bij het R7 platform na de eerste ronde van de presidentiële verkiezingen op 4 oktober, wijst erop dat het Noordoosten van het land opnieuw het belangrijkste doelwit werd van online aanvallen. Volgens een analyse van Ativaweb DataLab verschenen er in slechts drie dagen bijna 33 miljoen berichten over het stemgedrag van de regio, waarvan ruim 27 miljoen een negatieve of vijandige toon hadden. De kritiek kwam vooral uit andere delen van het land en richtte zich op het feit dat het Noordoosten opnieuw in grote meerderheid op Lula had gestemd.

De berichten waren ronduit grof en minachtend, en variëerden van verwijzingen naar armoede en afhankelijkheid, tot pijnlijk discriminerende en racistische uitlatingen. In vele publicaties stond te lezen dat het Noordoosten “het land naar beneden haalt”, dat de regio “altijd kiest voor de verkeerde kant” of dat de inwoners “niet beseffen wat ze doen”. Sommige posts gingen nog verder en riepen op tot een soort symbolische afscheiding: het idee dat Brazilië beter af zou zijn zonder het Noordoosten. Deze laatste oproep werd al vaker geüit. Ik las ooit dat Brazilië er veel sneller op vooruit zou gaan indien er een muur gebouwd wordt tussen het Noordoosten en de rest, verwijzend naar de muur die Trump liet bouwen tussen de USA en Mexico.

Het artikel benadrukt dat deze golf van vijandigheid niet alleen een emotionele reactie is op de verkiezingsuitslag, maar een patroon dat zich bij elke verkiezing herhaalt. De regio wordt telkens opnieuw gezien als de “schuldige” wanneer de uitslag niet overeenkomt met de voorkeuren van het Zuiden en Zuidoosten. Daardoor verandert politiek debat in openlijke discriminatie, waarbij het Noordoosten wordt neergezet als een last voor de rest van het land.

Er kan geen twijfel over bestaan dat dit soort aanvallen niet alleen schadelijk zijn voor de mensen die er het doelwit van vormen, maar ook dat ze de nationale verdeeldheid verdiepen. De vijandigheid versterkt het gevoel van regionale identiteit en isolatie, waardoor de kloof tussen Noordoost en Zuid/Zuid-Oost nog groter wordt.

Net op het moment dat Brazilië behoefte heeft aan stabiliteit en eenheid, wordt het land steeds verder uit elkaar gedreven en de politieke polarisatie aangewakkerd.

Buitenstaanders begrijpen vaak niet waarom die regionale verdeeldheid zo hardnekkig blijft. Ze vragen zich af: Is het racisme? Zijn het vooroordelen? Is het politieke strategie? Waarom lukt het Brazilië maar niet om zichzelf als één land te zien?

Rodrigo Constantino

Rodrigo Constantino (50) is een Braziliaanse econoom, schrijver, columnist en politiek commentator. Hij is een bekend en invloedrijk figuur in het conservatieve en rechtse politieke spectrum in Brazilië. Hij publiceerde een tekst (Gazeta do Povo) over het fenomeen maar beperkte zich hierbij tot de staat Bahia, grotendeels bevolkt door fanatieke Lula-stemmers die al 20 jaar dezelfde stem uitbrengen, zich afvragend waarom.

Hij schetst een somber beeld van deze deelstaat, zeggende dat Bahia daalt op de ranglijst van het BBP, bijna 10% van zijn bevolking verloor tussen 2010 en 2022, dat jonge talenten vertrekken naar andere deelstaten, dat de informele arbeid extreem hoog is (meer dan 50%), de levensverwachting relatief daalt t.o.v. andere deelstaten en dat de staat een van de hoogste moordcijfers heeft van het land.

Hij concludeert dat de PT in Bahia een “uitkeringsmachine” heeft gebouwd die kiezers afhankelijk houdt. Volgens hem stemmen veel mensen op wie “het heden uitdeelt”, niet op wie “de toekomst belooft”. In zijn woorden: zolang kruimels meer opleveren dan welvaart, blijft de PT winnen.

Constantino’s toon is erg hard, soms provocerend, en bevat uitspraken van inwoners die generaliserend of denigrerend zijn. Maar zijn centrale punt is structureel: hij ziet een perverse prikkelstructuur waarin afhankelijkheid politiek beloond wordt.

Om dieper in te gaan over dit onderwerp is het nodig om drie lagen tegelijk te bekijken: geschiedenis, economie en identiteit. Het Noordoosten heeft een lange geschiedenis van achterstelling: droogte, clientelisme, zwakke industrialisatie, migratiegolven naar het zuiden. Dit alles is niet nieuw, integendeel, decennia oud. Het vormde ook de basis voor een gevoel van “wij” tegen “zij”. Lula, zelf afkomstig uit een arme regio in Pernambuco, begreep dit alles heel goed en gebruikte het om stemmen te winnen met zijn slogan “nós contra eles”, uitgebreid tot het ganse land, een onzichtbare muur bouwend tussen “arm en rijk”. De bestaande ongelijkheid deed de rest.

Vele families in het Noordoosten leven in kwetsbare omstandigheden. Sociale programma’s zoals Bolsa Família hebben daar een enorme impact gehad. Voor miljoenen mensen betekende dat eten op tafel, kinderen naar school en toegang tot de gezondheidszorg. Dit creëerde een rationele band met partijen die deze programma’s verdedigen. Dus: niet ideologisch, maar praktisch.

Tenslotte: identiteit. Wanneer miljoenen mensen online worden aangevallen als “dom, arm en afhankelijk” ontstaat er een reflex: “Ze haten ons, dus we stemmen op wie ons verdedigt.” Hierdoor wordt de regionale loyaliteit aangewakkerd. De aanvallen op het Noordoosten zijn niet alleen kwetsend, maar ook politiek contraproductief. Ze duwen de regio nog meer in de richting van partijen die zich aanbieden als beschermers.

De kaarten blijven dus rood/blauw kleuren omdat beide partijen verschillende realiteiten hebben: het Zuiden en Zuidoosten zijn economisch sterker, meer industrieel, meer stedelijk; het Noordoosten is jonger, armer, afhankelijker van federale programma’s. Politieke voorkeuren volgen die realiteiten. Zolang de verschillen blijven bestaan, blijven ook de kaarten verdeeld.

Is het racisme? Soms wel, maar niet alleen. Het is ook frustratie, onbegrip, economische ongelijkheid en politieke polarisatie.

Is het een strategie van de arbeiderspartij (PT)?

De PT profiteerde heel zeker van sociale programma’s die sterk leven in het Noordoosten, maar het is wat te eenvoudig om te zeggen dat het om een “bewuste manipulatie” gaat. Het is gewoon een politieke realiteit: wie structureel investeert in arme regio’s, krijgt daar stemmen.

Tenslotte

De verdeeldheid tussen Noordoost en Zuid/Zuid-Oost is geen karikatuur, maar een complex geheel van geschiedenis, economie, identiteit en politiek. De aanvallen op het Noordoosten zijn niet alleen onrechtvaardig — ze zijn ook een symptoom van een land dat nog steeds worstelt met zichzelf. En zolang Brazilië die realiteit niet onder ogen ziet, blijven de kaarten rood en blauw.

Subscribe now

Link2Brazil wijkt graag af van de platgetreden paden. Het succes van de recente bijdrage over Piauí bewees dat er een publiek bestaat dat niet tevreden is met de klassieke Braziliaanse clichés. Niet iedereen wil zich laten zakken in een strandstoel met een caipirinha binnen handbereik. Sommigen zoeken iets dat de moeite waard is, iets dat je voelt in je benen, in je longen, in je hart. Iets dat je niet krijgt door simpelweg een resort binnen te stappen.

Wie dat nog betwijfelt, hoeft maar even te kijken naar wat landgenoot Paul Coudenys al jaren doet. Hij is zo’n Belg die Brazilië niet leest zoals de meeste buitenlanders. Hij leest het als een avontuur. Als een land dat je niet moet bekijken, maar moet ondergaan. Zijn tochten, te paard, zijn het levende bewijs dat Brazilië veel meer is dan stranden en samba. Hij is een herinnering aan wat reizen ooit was: ontdekken, niet consumeren.

In die geest beginnen we deze reeks met een bestemming die perfect past bij dat soort reizigers. Een plek waar de weg geen decor is, maar een gesprekspartner. Een plek waar je niet zomaar rijdt, maar onderhandelt. Een plek die de locals “Caminho do Céu” noemen — de Weg naar de Hemel. Ik weet niet of Paul in dit stukje Brazilië een tocht organiseerde met paarden, maar in dit geval is het waarschijnlijk beter met pure paardenkracht onder de motorkap

Minas Gerais — De Weg naar de Hemel

Minas Gerais ruikt naar stof, steen en oude verhalen. Het is een staat waar de horizon niet netjes is afgelijnd, maar rafelt. Waar muilezelpaden nog fluisteren over wie er lang voor ons passeerde. Waar legendes niet worden verteld om toeristen te vermaken, maar omdat ze deel uitmaken van het landschap.

De Caminho do Céu begint bescheiden, in het Claro-complex vlak bij Delfinópolis, aan de afslag van de BR-464. Het grenst aan het Parque Nacional da Serra da Canastra, maar maakt er geen deel van uit — een detail dat alles bepaalt. Hier gelden geen parkregels, geen beperkingen, geen poorten die sluiten om vijf uur. Dit is land dat je betreedt op eigen verantwoordelijkheid, en dat voel je vanaf de eerste meters.

De route is zestig kilometer lang, maar dat cijfer zegt niets. Het is geen afstand, het is een ervaring. De eerste kilometers zijn nog vriendelijk, maar al snel merk je dat de weg geen medelijden kent. De stenen worden groter, de geulen dieper, de hellingen brutaler. Je rijdt niet zomaar — je zoekt je weg. Je voelt hoe de banden zich vastbijten in aarde die al generaties lang door regen en wind is opengewerkt.

Een gids is verplicht, en dat is maar goed ook. Niet omdat de route onmogelijk is, maar omdat ze respect afdwingt. Vier tot zes uur duurt het, afhankelijk van het seizoen, de erosie, de regen, de wind. Af en toe moet je uitstappen, kijken, inschatten. De weg is geen vijand, maar hij test je wel.

De Gurita- en Bateia-valleien ontvouwen zich langzaam. De natuurlijke tunnel, met wanden tot driehonderd meter hoog, voelt alsof je door een kathedraal rijdt die niet door mensenhanden is gebouwd. De bochten wisselen tussen duizelingwekkend en euforisch. En wanneer de zon zakt, verschijnen de lichten die de locals al generaties lang “hemels” noemen — alsof het gebergte zelf poorten opent.

Het Condominio de Pedras, met zijn eeuwenoude rotsformaties, is een plek waar je vanzelf stil wordt. Het uitzichtpunt op twaalfhonderd meter hoogte laat je de bergketens Preta en Cemitério zien alsof je boven een wereld hangt die nog niet helemaal is afgemaakt. De Babylonvallei is een labyrint van paden en kloven, waar toekans en ara’s je soms verrassen met een vlucht die even kleurrijk is als het landschap zelf.

En dan, wanneer je denkt dat de route je alles heeft gegeven, kom je aan bij het Palmito-complex. Daar wacht Pousada da Vanda, een plek waar de tijd trager loopt en waar de geur van ambachtelijke kaas en verse pasta je eraan herinnert dat avontuur ook rust kent. Minas is zo: ruig en zacht tegelijk.

De legendes van de muilezelrijders leven hier nog. De kazen, gerijpt op houten planken, smaken naar traditie en geduld. De rivierovertochten, waarbij het water tot aan de motorkap reikt, zijn geen spektakel voor Instagram, maar deel van het landschap. En wie de zijpaden naar Morro do Limão neemt, krijgt uitzichten die je niet vergeet, en misschien — als je geluk hebt — een glimp van een reuzenmiereneter of een Braziliaanse zaagbek.

Delfinópolis ligt vierhonderd kilometer van Belo Horizonte. Je kunt er luxe vinden, zoals Casa Erva Doce, maar luxe is hier nooit het doel. De ideale periode is het droge seizoen, van april tot oktober. En wie een voertuig wil huren, moet dat elders doen: Belo Horizonte, Ribeirão Preto, Franca, Uberaba, Uberlândia. Een echte 4x4, geen city-SUV. Motoren en mountainbikes kan men elders huren, maar wie slim is, sluit zich aan bij een groep. Brazilianen zijn gastvrij, en veiligheid is hier geen detail.

De Caminho do Céu is geen route. Het is een ritueel. Een gesprek met het landschap. Een herinnering aan wat avontuur betekent.

Santa Catarina — De Weg die je uitdaagt

En dan, honderden kilometers verder naar het zuiden, wacht een totaal andere wereld. Santa Catarina ruikt niet naar stof, maar naar dennen en mist. Waar Minas warm en ruw is, is Santa Catarina koel en scherp. De wegen praten anders. De wind praat anders. Zelfs de stilte klinkt anders.

De Serra do Rio do Rastro is geen off-roadroute. Het is asfalt. Maar asfalt kan bedriegen. Dit is een weg die je niet onderschat. Een weg die je uitdaagt. Een weg die je dwingt om alert te blijven, zelfs wanneer je denkt dat je hem doorhebt.

Elf kilometer. 284 bochten. Dat is geen statistiek, dat is een waarschuwing. Haarspeldbochten, dubbele haarspeldbochten, bochten die je zicht blokkeren, bochten die je tot stilstand dwingen. De weg slingert niet — hij kronkelt als een dier dat zich niet wil laten temmen.

De mist komt niet aanwaaien, hij valt. Plots. Alsof iemand een gordijn dichttrekt. Het zicht kan dalen tot tien meter. Windstoten doen je stuur trillen. Regen maakt het asfalt glad. In de winter kan er vorst zijn, soms zelfs sneeuw. Je kunt onderaan vertrekken in volle zon en bovenaan eindigen in een wolk.

De afgronden zijn diep. Zo diep dat je ze niet ziet — je voelt ze. De vangrails zijn soms minimaal. De weg is smal. De adrenaline is echt. Get your kicks on the Serra do Rio do Rastro.

Het landschap is buitenaards. Steile rotswanden, diepe valleien, hoogplateaus, ravijnen, wolken die onder je hangen. Het lijkt eerder op de Alpen of de Andes dan op Brazilië. Fietsers zouden hier een Tour-etappe van maken. De hellingen variëren van tien tot vijftien procent, met pieken tot twintig. Zelfs ervaren klimmers hebben hier respect. Motorrijders noemen het “de mooiste weg van Brazilië”, “de meest technische van het zuiden”, “een constante uitdaging”.

En bovenaan wacht een andere wereld. Urubici, Bom Jardim da Serra, Corvo Branco — de ruigste bergpas van Brazilië. Het Atlantisch regenwoud is hier rijk en wild. Katachtigen, brulapen, kapucijnapen, marmosetten, neusberen, paca’s, krabbenetende wasberen, gordeldieren, miereneters, tayra’s. En een vogelwereld die je doet stilstaan: Chileense arenden, scharlaken tangara’s, toekans, ara’s, papegaaien.

De SC-390 kreeg de titel “Carretera Asombrosa” in een Spaanse enquête. En wie de weg vanaf Lauro Müller naar boven rijdt, begrijpt meteen waarom. Dit is geen rit. Dit is een klim. Een verovering. Een dialoog tussen mens en berg.

Bom Jardim da Serra, boven de wolken, is het klassieke vertrekpunt. Lauro Müller, onderaan, is het vertrekpunt voor wie de uitdaging wil. Voor fietsers met sterke benen, motorrijders met vaste handen, 4x4-rijders die de weg willen voelen in hun stuur.

De Serra do Rio do Rastro is geen bestemming voor wie comfort zoekt. Het is een bestemming voor wie durft.

Zowel de Caminho do Céu als de Serra do Rio do Rastro zijn onvergetelijk. De ene is ruig, stoffig, warm, een rit door legendes en valleien. De andere is koel, scherp, gelijkend op de Alpen, een klim door mist en afgronden. Twee regio’s, twee werelden, twee manieren waarop Brazilië je kan uitdagen. En wie ze allebei beleeft, begrijpt waarom avontuur geen luxe is, maar een keuze.

Foto’s: Cadastur - Wikimedia - Otávio Nogueira/Jairo Abud/Germano Roberto Schüür/Ro Pimentel//Vinicius Lannes Duer/Fabianni Luiz Ribeiro

Subscribe now

Het was deze keer geen makkelijke opgave voor de Braziliaanse kiezers. Er zijn er in totaal 158,7 miljoen, gewettigd voor een toegang tot de elektronische stembus, inclusief de groepen voor wie stemmen facultatief is (16-17-jarigen, 70-plussers en analfabeten). De stemming verliep via 563.910 fysieke stemapparaten, de zogenaamde urnas eletrônicas. Deze stemcomputers sturen de resultaten zonder internet door dankzij een gesloten, fysiek beveiligd netwerk dat alleen op verkiezingsdag wordt geactiveerd. Ze zijn dus niet online, maar worden lokaal aangesloten op een TSE-terminal (Tribunal Superior Eleitoral) die de gegevens doorstuurt via een privé-infrastructuur van het gerechtshof. Binnen minuten staat het resultaat in het nationale systeem, wordt automatisch verwerkt en staat ter beschikking. Hierdoor duurt het slechts enkele uren vooraleer alles bekend is.

Complex systeem? Niet echt.

Het systeem op zich is helemaal niet complex, maar de keuze bij deze federale stemming was erg groot waardoor het stemmen veel meer tijd in beslag nam, en er gigantische files ontstonden, binnen en op straat van de kieslokalen. De kiezer moest in totaal zes keuzes maken:

Federale volksvertegenwoordiger: 4 cijfers
Gedeputeerde afgevaardigde (deelstaat): 5 cijfers
Senator 1: 3 cijfers
Senator 2: 3 cijfers
Governador: 2 cijfers
President: 2 cijfers

Dat er deze keer twee senatoren moesten worden gekozen, had niets te maken met een uitzonderlijke situatie. De Braziliaanse kieswet voorziet een vaste rotatie in de vernieuwing van het Senaat: senatoren hebben een mandaat van acht jaar, maar de Senaat wordt om de vier jaar slechts gedeeltelijk vernieuwd. In het ene verkiezingsjaar wordt één derde van de 81 zetels vernieuwd, in het andere jaar twee derde. Omdat dit een verkiezing was waarin twee derde van de Senaatszetels aan de beurt waren, moesten kiezers twee namen ingeven. Dit is een normale, grondwettelijke procedure die de continuïteit van het Senaat moet waarborgen.

Om al die cijfers (19) van hun voorkeur te onthouden, werd aanbevolen om ze vooraf te noteren op een stukje papier. Desalniettemin duurde het stemmen vaak langer dan enkele minuten. De rest laat zich raden.

Hierdoor kon het gebeuren dat er bij de afsluiting om 17u niet alle kiezers (vooral de laatkomers) konden stemmen, zodat de sluiting verlengd werd tot de laatste gerechtigde zijn stem uitbracht.

De resultaten

Die waren op zijn minst verrassend, wat ondertussen welbekend is bij iedereen die de huidige politieke situatie van Brazilië op de voet volgt. Zoals vooraf al duidelijk was, zou het een nipte uitslag worden voor de twee grote aanvoerders van de strijd voor de presidentiële sjaal, die in januari 2027 wordt omgehangen. Minder verwacht was de voorlopige voorsprong van senator Flávio Bolsonaro tegenover de 80-jarige Luís Inácio Lula da Silva, de huidige president. Flávio leidde de uitslag met 47,03% (56,8 miljoen stemmen), tegen 45,16% voor Lula, met 53,8 miljoen stemmen.

Het Bolsonarisme is dus weer in opmars en duwt Brazilië naar een nieuwe en niet ongevaarlijke historische cyclus. De sprankelende overwinning van de voormalige Lava Jato-rechter Sérgio Moro als gouverneur van de staat Paraná is een goed voorbeeld: de overwinnaars van 2018 verloren in 2022, en werden nu opnieuw overwinnaars. Het werd een nederlaag voor links in het algemeen, en voor de PT (Arbeiderspartij) in het bijzonder. De overwinning ging naar het bolsonarisme en alles waar dat voor staat. Het was haast een bolsonaristische tsunami die de moeizaam geboekte vooruitgang dreigt teniet te doen en het land in de richting van onzekerheid duwt.

De “bondgenoten” van president Lula in het Federale Hooggerechtshof STF hebben doorslaggevend bijgedragen aan Lula’s val en Flávio’s succes. Het begon met excelenties Dias Toffoli en Alexandre de Moraes die verwikkeld raakten in het Master-schandaal en culmineerde in de onorthodoxe beslissingen van Flávio Dino en Gilmar Mendes ten gunste van Lula. Hoeveel kiezers kwamen hiertegen in opstand?

Lula leed een nederlaag op meerdere fronten. De belangrijkste daarvan is de omkering van de verwachtingen, aangezien hij de hele campagne als favoriet begon, in de laatste fase terrein verloor en in de eerste ronde achter Flávio Bolsonaro eindigde. Het verschil was slechts twee procentpunten, maar genoeg om een sfeer van “nederlaag” te creëren.

Verkiezingen, net als de politiek in het algemeen, zijn niet rationeel maar emotioneel (vooral in Brazilië), en Lula gaat nu de tweede ronde in met een team dat weinig energie overhoudt. Hij zei gisterenavond: “Het wordt een harde strijd, de Bolsonaristen mogen zich voorbereiden!”. Het kiezerspubliek (in het algemeen) is er al van overtuigd dat Bolsonaro het zal halen omdat hij een “momentum” wist op te bouwen, goed staat voor de eindstemming en een sterke en ook jongere president zal zijn dan de enigszins vermoeide rivaal (die zijn uiterste best doet om dat niet te laten merken, ook al is de vergelijking met Joe Biden niet helemaal onterecht). En dat is niet alles.

Naast de prestaties van Flávio heeft het Bolsonarisme een aantal zeer belangrijke overwinningen behaald. De belangrijkste daarvan is dat de PL (zijn partij) in 2027 over 28 zetels in de Federale Senaat zal beschikken, tegenover slechts 9 voor de PT. Dit zou er bijvoorbeeld toe kunnen leiden dat het Centrão (centrumrechtse blok) van gedachten verandert en van Lula overstapt op hem.

De fouten, het gebrek aan richting en de muffe geur van de regering hebben een al langer gaand proces verergerd: de uitholling van de PT, die de rest van links altijd al heeft onderdrukt en nu met zich meesleurt. Kijk maar naar de nederlagen bij de senaatsverkiezingen van topfiguren als Gleisi Hoffmann, Manuela Dávila, Benedita da Silva, Marina Silva, Simone Tebet, Leila do Vôlei en Érika Kokay. Zonder burgemeesterschappen, zonder vertegenwoordiging in het Congres, blijft alleen het noordoosten nog over voor links.

Stof tot nadenken

Wat er ook gebeurt in de drie weken voorafgaand aan de tweede kiesronde (op 25 oktober), er zijn enkele ernstige kwesties die stof tot nadenken opleveren. Bijvoorbeeld: hoe slaagde Flávio erin om ongeschonden door alle beschuldigingen aan zijn adres te komen — zijn banden met milities, verrijking door middel van steekpenningen, de handel in tientallen eigendommen, het opzetten van de VS tegen Brazilië…

Probeer maar eens om je voor te stellen dat Lula zou bellen naar Daniel Vorcaro (de voormalige bankier van Banco Master, verweven in diverse schandalen met betrekking tot belangrijke politici en andere topfiguren) en om 134 miljoen reais zou vragen. Hij zou zich waarschijnlijk hebben moeten terugtrekken uit de presidentsverkiezingen. Bij Flávio had het geen enkel effect. Net zoals alle overduidelijke fouten van de regering van zijn vader, Jair Bolsonaro, ook geen effect hadden.

De toekomst

Indien Lula het zou halen in de tweede ronde, dan mag Brazilië zich voorbereiden op een onbeheersbare crisis binnen de wetgevende macht en een giftige co-existentie met een rechterlijke macht in oorlog. Met Flávio, zijn vader Jair en hun volgelingen in het algemeen wordt het haat, wraakzucht, mogelijk een morele achteruitgang, de ontmanteling van Itamaraty (het Braziliaanse ministerie van Buitenlandse Zaken) en wijd open deuren voor Donald Trump om te doen wat hij wil.

Positief

Vele kiezers zullen enkel opnieuw moeten stemmen voor hun gouverneur en president, anderen enkel voor deze laatste. Met andere woorden: ze moeten twee, maximaal vier cijfertjes onthouden en het zal allemaal veel vlotter verlopen dan de eerste keer.

Fotos: Paulo Pinto - Rovena Rosa - Joédson Alves/Agencia Brasil

Subscribe now

Het is niet overdreven om te zeggen dat de rest van de wereld nauwelijks wakker ligt van de presidentsverkiezingen in het “ver-van-mijn-bed” gelegen Zuid-Amerika, meer bepaald Brazilië. Nochtans gaat het om een gigant die op wereldvlak veel meer betekent dan velen beseffen.

Brazilië is allang geen land meer dat men kan reduceren tot carnaval, samba, stranden en regenwoud. Het is een strategische wereldmacht waarvan de politieke koers directe gevolgen heeft voor voedselzekerheid, grondstoffenmarkten, klimaatbeleid en geopolitieke verhoudingen. Een artikel van deze week in de krant Folha verwees naar de Pesquisa da Pecuária Municipal — de jaarlijkse landbouw- en veestapelstudie van het IBGE, het officiële Braziliaanse instituut voor statistiek en geografie, vergelijkbaar met Statbel. Die studie brengt per gemeente de volledige veehouderij in kaart.

Uit die cijfers blijkt dat Brazilië eind vorig jaar 234,3 miljoen stuks rundvee telde, bijna 10% meer dan het totale aantal inwoners. Het land is intussen de grootste producent én exporteur van rundvlees ter wereld, terwijl ook de productie van eieren, melk en zelfs honing nieuwe records bereikte. Folha vatte het treffend samen: “De export van vers rundvlees bereikte een recordhoogte… het land werd ’s werelds grootste producent.”

Maar dat is slechts één facet. Brazilië beschikt over enorme reserves van terras raras — zeldzame metalen die essentieel zijn voor batterijen, smartphones, elektrische auto’s, windturbines en defensietechnologie. Daarnaast is het een van ’s werelds grootste producenten van ijzererts, nikkel, bauxiet, koper en lithium, grondstoffen waar China, de VS en Europa sterk afhankelijk van zijn. Voeg daarbij de gigantische productie van soja, maïs, suiker, koffie en ethanol, én het Amazonegebied dat als klimaatstabilisator voor de hele planeet fungeert, en het wordt duidelijk: wie Brazilië onderschat, begrijpt de wereld niet.

Precies daarom loont het de moeite om nu even deze kant uit te kijken. De race om het presidentschap belooft bijzonder nipt te worden, en de uitkomst zal wél degelijk gevolgen hebben. Lula is een bekende figuur, met een lange geschiedenis en een duidelijk profiel. Zijn beleid zal gewoon dezelfde lijn volgen. Maar zijn rivaal, Flávio Bolsonaro (45), blijft voor velen een onbekende grootheid — en net daarom verdient hij een nadere blik.

Flávio is de oudste zoon van de inmiddels welbekende ex-president Jair Bolsonaro, die momenteel in huisarrest zit wegens de vermeende coup van 8 januari 2022, samen met een reeks bondgenoten. Zijn drie broers zijn eveneens politiek actief: Eduardo vluchtte naar de VS, terwijl Carlos en Renan hun geluk beproeven in het Bolsonaro-gezinde zuiden. Flávio zelf is advocaat, senator en nu presidentskandidaat.

Wat men zelden expliciet zegt, maar wat in de coulissen luid klinkt, is dat de familie Bolsonaro met Flávio’s kandidatuur vooral één groot doel voor ogen heeft: de vrijlating van Jair Bolsonaro. Een overwinning van Flávio zou niet alleen politieke bescherming bieden, maar hem ook de mogelijkheid geven om minstens drie, mogelijk zelfs vier nieuwe ministers in het STF te benoemen. Dat zou het hoogste gerechtshof ingrijpend herschikken. Bovendien heeft Flávio al meermaals laten verstaan dat hij komaf wil maken met enkele huidige STF-rechters die volgens hem “te dicht bij Lula” staan. De impact daarvan mag men niet onderschatten.

Flávio draagt daarnaast een zware erfenis van juridische, financiële en politieke controverses met zich mee: het rachadinha-schandaal, vermeende banden met milities in Rio de Janeiro, verdachte vastgoedtransacties en recente onderzoeken rond Banco Master en de financiering van de film Dark Horse over zijn vader. Dat alles maakt dat hij vooral kan winnen omdat hij door sommigen wordt gezien als “minder slecht dan de andere”, niet omwille van bewezen competentie of een vlekkeloos verleden. Hij komt bij velen over als een gematigde versie van zijn extreemrechtse vader — minder explosief, pragmatischer — maar de feiten vertellen een ander verhaal.

Hij begon jaren geleden als deputado in de deelstaat Rio de Janeiro en bouwde daar een reeks controverses op die tot vandaag weinig juridische gevolgen hadden. Hij werd formeel onderzocht voor verduistering, corruptie, witwassen en banden met milities.

Rachadinha

Voor wie het begrip rachadinha niet kent: het gaat om een oude, wijdverspreide praktijk in de Braziliaanse politiek waarbij medewerkers van een parlementair kabinet een deel van hun salaris moeten “teruggeven” aan de politicus of aan een tussenpersoon. Soms gaat het om echte medewerkers, soms om fantasma’s die nooit komen opdagen. Het geld wordt vervolgens gebruikt voor privé-uitgaven, campagnekosten of om informele medewerkers te betalen. Het is illegaal, maar jarenlang moeilijk te bewijzen geweest — en het komt voor bij alle politieke strekkingen, van links tot rechts.

Flávio Bolsonaro raakte er zwaar bij betrokken toen bleek dat zijn vertrouweling Fabrício Queiroz grote sommen geld ontving van medewerkers van Flávio’s kabinet. COAF-rapporten toonden een patroon van stortingen, cashopnames en betalingen die niet strookten met normale salaristransacties. Dat leidde tot het bekende rachadinha-onderzoek dat Flávio tot vandaag blijft achtervolgen, ook al werd het dossier gedeeltelijk geblokkeerd door discussies over procedure en bevoegdheid. Het STJ en STF hebben intussen delen van het dossier opnieuw gevalideerd, waardoor het niet volledig afgesloten is.

Belangrijk om te benadrukken: Flávio is niet de enige. Het systeem is zo ingebakken dat politici van alle strekkingen ermee in verband zijn gebracht. Een bekend voorbeeld aan de andere kant van het spectrum is André Janones, die na audio-opnames waarin hij medewerkers instructies gaf om salaris af te dragen, politiek bijna volledig verdween. Ook in Rio doken tientallen namen op in dezelfde onderzoeken. Het is dus geen ideologisch fenomeen, maar een structureel probleem van het Braziliaanse politieke systeem.

Chocoladewinkel

Tijdens de rachadinha-periode was Flávio vennoot van een Kopenhagen-chocoladewinkel in Rio. Hij stortte er ongebruikelijk hoge bedragen in cash, die niet overeenkwamen met de normale winkelomzet. Dat werd door onderzoekers gelinkt aan het rachadinha-schema.

Mansão in Brasília

Later kocht hij een villa van miljoenen reais in een luxecondomínio in Brasília. De pers en onderzoekers vroegen zich terecht af hoe hij dit kon financieren gezien zijn officiële inkomen. Er werd een onderzoek geopend naar mogelijke onregelmatigheden in de financiering.

Wanneer je al deze dossiers samenlegt, ontstaat een duidelijk patroon: financiële onregelmatigheden, politieke connecties met criminele structuren, internationale geldstromen en een reeks onderzoeken die hem blijven achtervolgen.

Zijn mogelijke verkiezing hangt dus niet af van verdienste, maar van kiezers die hem zien als “minder slecht” dan zijn rivaal — niet van bewezen competentie of een proper verleden.

Journalist Alvaro Gribel (Estadão) vatte het zo samen: “Lula is een economisch risico, Flávio Bolsonaro vormt een groter risico”.

Subscribe now

Bij Link2Brazil werd al herhaaldelijk gesproken over de wisselende Braziliaanse wetgeving rond gokken. Terwijl landen als België en Nederland de sector volledig legaliseerden en strak controleren, zweeft Brazilië nog altijd ergens tussen de wolken en de mistbanken.

Over de zogenaamde bets schreef ik eerder een stuk, op 11 juli van dit jaar:

Om het huidige politieke circus te begrijpen, moeten we even terug naar 2018.

Toenmalig president Michel Temer nam een wet aan die “weddenschappen met vaste quota” toestond. De overheid moest binnen een bepaalde termijn regels opstellen om de markt te reguleren. Dat gebeurde niet — onder Bolsonaro werd de deadline vrolijk genegeerd, waardoor buitenlandse goksites jarenlang ongehinderd miljoenen Brazilianen bereikten. Geen belasting, geen consumentenbescherming, geen toezicht. Een paradijs voor wie van grijze zones houdt.

Pas onder Luiz Inácio Lula da Silva kwam er beweging in de zaak. Eind 2023 legaliseerden en reguleerden Congres en regering de markt voor sportweddenschappen en online casino’s (waaronder het beruchte tijgerspel). De redenen waren klassiek: illegale geldstromen indammen, witwassen tegengaan, belastinggeld binnenhalen en eindelijk een wettelijk kader creëren voor een sector die explosief groeide.

Maar dan kwamen de presidentsverkiezingen. Tien dagen voor de eerste stemronde kondigde Lula een Medida Provisória aan die alle online goksites en casino’s onmiddellijk uit de lucht moest halen. Analisten zagen hierin vooral een reactie op de maatschappelijke druk: de gokexplosie leidde tot recordschulden bij gezinnen en sociale crises in het hele land. De regering werd verweten te laat te hebben ingegrepen — dus trok Lula aan de noodrem. Alleen… de timing was politiek gezien zo subtiel als een samba-orkest in een bibliotheek.

Critici en oppositiepartijen noemen de maatregel regelrecht verkiezingsopportunisme, zelfs estelionato eleitoral. De regering verdiende immers miljarden aan de legalisering, en nu — vlak voor de stembusgang — probeert ze te profiteren van de publieke verontwaardiging over gokschulden. Voor Lula snijdt het mes aan twee kanten: hij toont daadkracht aan kwetsbare kiezers, maar veroorzaakt tegelijk enorme juridische onzekerheid en geeft de oppositie een gouden kans om hem inconsistent beleid te verwijten.

Voor zijn rivaal Flávio Bolsonaro is dit een geschenk uit de hemel. Hij beschuldigt Lula van hypocrisie: jarenlang profiteren van gokinkomsten en dan plots paniekvoetbal spelen. Zo kan Flávio zich profileren als verdediger van rechtszekerheid en economische stabiliteit tegenover wat hij “willekeurige verkiezingsmanoeuvres” noemt.

Intussen ging er een schokgolf door de Braziliaanse sportwereld, vooral het betaalde voetbal. Bets waren uitgegroeid tot een financiële zuurstofbron voor clubs uit Série A en B. Vrijwel elke club had een gokbedrijf als hoofdsponsor. Flamengo (Betano), Corinthians (Esportes da Sorte) en Palmeiras (Sportingbet) zagen contracten van tientallen tot honderden miljoenen reais per jaar plots op de helling staan. En ja, Lula is een notoire Corinthians-fan — wat de ironie alleen maar groter maakt.

Het wegvallen van deze sponsorcontracten brengt clubs in acute betalingsproblemen. Bij veel teams dekken deze deals een aanzienlijk deel van de spelerslonen. Ook sportzenders en media worden hard geraakt door het plotselinge reclameverbod. De sporteconomie krijgt een mokerslag.

Juridische tegenstand liet niet op zich wachten. Of Lula’s MP zijn verkiezingskansen schaadt, hangt af van politieke timing en de doelgroep die hij probeert te bereiken. Maar één ding is duidelijk: Lula waagde zelf een stevige gok. De term is dubbelzinnig, maar treffend — hij zet de politieke en economische stabiliteit op het spel met een wanhoopspoging die zowel briljant als roekeloos kan blijken.

Hij gokt erop dat de kiezer het verbod onthoudt en waardeert, en vergeet dat zijn eigen regering de markt eind 2023 legaliseerde en sindsdien miljarden aan belastingen binnenhaalde. Het risico op een boemerangeffect is groot: door zo abrupt de stekker eruit te trekken, geeft hij Flávio Bolsonaro een ijzersterk narratief. Flávio hoeft niets te verzinnen — hij wijst simpelweg op de hypocrisie van een beleid dat eerst de deuren wagenwijd opende en nu uit electorale paniek de noodrem indrukt.

En alsof dat nog niet genoeg was, veroorzaakte Lula deze week een nieuwe rel. Op een campagnepodium riep hij dat kiezers ouder dan zeventig — voor wie stemmen facultatief is — “hun k*nt moeten oplichten en naar de stembus gaan”. Dat uitgerekend Lula, zelf in de tachtig, zo uithaalt naar oudere kiezers, werd door de oppositie breed uitgesmeerd.

Achter de schermen was de bedoeling waarschijnlijk om bijna zeventien miljoen oudere kiezers te mobiliseren. Maar de volkse formulering werkt op sociale media vooral als brandstof voor tegenstanders. Het voedt het frame van minachting en polarisatie, en geeft Flávio Bolsonaro opnieuw munitie om te beweren dat de gevestigde politiek ouderen eerder op de kast jaagt dan respecteert.

In een nek-aan-nekrace waarin elke stem telt, kunnen dit soort uitschieters onverwachte gevolgen hebben bij een demografische groep die normaal juist trouw gaat stemmen.

Volgende zondag kennen we de uitslag van de eerste stemronde. Flávio hoopt dat een tweede ronde niet nodig zal zijn. Maar in Brazilië kan in één week meer gebeuren dan in sommige landen in een heel verkiezingsjaar.

Subscribe now

In mijn vorige bijdrage had ik het over de naderende verkiezingen en de politieke verdeeldheid die naar mijn gevoel in de weg staat voor verdere ontwikkelingen en het klassieke gezegde “Brazilië is op weg naar de toekomst” (maar lijkt nooit aan te komen) nog maar eens bevestigd.

Het is begrijpelijk: politiek is niet altijd een boeiend onderwerp voor de lezers van Link2Brazil. Toch blijft het belangrijk, net zo belangrijk als in eigen land, of voor de niet-Brazilianen die hier wonen. Het valt me trouwens op dat sommigen onder hen er niet voor terugschrikken om hun eigen mening te ventileren via sociale media. Niks mis mee, maar ik probeer het te vermijden.

Wat wél opvalt: ook internationale media volgen de ontwikkelingen nauwgezet en zeggen onverbloemd hun mening. The Economist publiceerde gisteren een artikel dat niet alleen de inhoud van mijn vorige bijdrage bevestigt, maar verder gaat en kritiek geeft die weinig ruimte laat voor twijfel.

De titel luidt: “Brazilië keert de rug naar de toekomst bij verkiezingen met ontmoedigende kandidaten.” Het stuk opent met een vergelijking met een vliegtuig dat “op de startbaan stilstaat”. De ontmoedigende kandidaten worden samengevat als de confrontatie tussen president Lula (PT) en de familie Bolsonaro (PL), meer precies de oudste zoon Flávio.

“Geen van beiden overtuigt als het gaat om de aanpak van de twee grootste problemen van Brazilië: de diepgewortelde corruptie en de onophoudelijke groei van de overheidsuitgaven.”

Beide kemphanen worden bovendien respectievelijk omschreven als “achterhaald links” (Lula) en een “nepo-kind” (Flávio).

Daarna somt het artikel de natuurlijke rijkdommen op en wijst het op de diversiteit van het Braziliaanse volk. Ook de bouw van Brasília in de jaren vijftig komt aan bod, met “straten in de vorm van een vliegtuig, symbool voor een land dat klaar is om op te stijgen. Helaas staat het nog steeds op de startbaan.”

Verder:

“In de afgelopen halve eeuw is de Braziliaanse economie, in plaats van het luchtruim te kiezen, zowel ten opzichte van vergelijkbare landen als ten opzichte van de gemiddelde wereldwijde groei tot stilstand gekomen. De algemene verkiezingen van 4 oktober bieden weinig hoop op een ommekeer.”

De vergelijking is niet nieuw. In 2009 publiceerde The Economist de iconische omslag waarop het Christusbeeld als een raket de lucht in schiet, met de titel Brazil takes off. Vier jaar later, in 2013, werd dat optimisme ingeruild voor een reportage vol kritiek. Op de omslag was Christus in een ongecontroleerde duikvlucht te zien, met de vraag of Brazilië zijn kans om het “land van de toekomst” te worden had verspeeld.

The Economist pleit voor economische hervormingen en lagere overheidsuitgaven en ziet de kandidatuur van Renan Santos (Missão) als de enige die het dichtst in de buurt komt van “wat het moment vereist”.

Maar, zo stelt het blad, Santos noch enige andere outsider slaagde erin om de politieke machines van Lula en Bolsonaro te doorbreken. Daardoor stevent Brazilië af op een voorspelbare crisis, waardoor de “schitterende toekomst van het land nog minstens vier jaar in de wacht blijft staan — maar dood is ze niet.”

Veel belangrijke instellingen functioneren nog steeds, ondanks corruptie en politici die gewend zijn aan het uitdelen van gunsten en overheidsgeld. De Federale Politie wordt geprezen, net als de “felle en onafhankelijke pers”, de wereldwijd gerespecteerde diplomatie en zelfs het hoogste gerechtshof, dat Bolsonaro buitenspel zette wegens zijn betrokkenheid bij een poging tot staatsgreep — “ondanks de vele tekortkomingen”.

Lula wordt verweten dat hij, ondanks een correcte houding tegenover het milieu, “bijzonder weinig deed om de economische groei te stimuleren of de overheidsuitgaven onder controle te krijgen”, en dat hij “er niet in slaagde economische hervormingen door te voeren”. Zijn leeftijd — binnenkort 81 — wordt vergeleken met Joe Biden, die op dezelfde leeftijd zijn kandidatuur voor de Amerikaanse verkiezingen introk.

Flávio Bolsonaro wordt daarentegen beschreven als iemand die “ontkent dat de mens verantwoordelijk is voor de klimaatverandering, vraagtekens zet bij de betrouwbaarheid van de elektronische stemmachines en suggereert dat hij de uitslag niet zal respecteren als Lula wint”.

“Zijn belangrijkste voorstel is zijn vader gratie te verlenen, die in september 2025 werd veroordeeld tot 27 jaar gevangenisstraf wegens het plannen van een staatsgreep, waaronder een plan om Lula te vermoorden.”

Volgens The Economist zorgt dit alles ervoor “dat gewone Brazilianen zich zonder hoop voelen”.

Het waarschijnlijke scenario is er een waarin een crisis ontstaat door de sterke versnelling van de schuldenlast en de financieringskosten van de overheid, wat zou leiden tot inflatie en recessie.

“Misschien wenden de Brazilianen zich dan pas tot iemand die bereid is het impopulaire idee te verdedigen dat offers nodig zullen zijn om een toekomst op te bouwen waarin een land dat zo rijkelijk is gezegend nooit meer gedwongen wordt te kiezen tussen twee zulke ontmoedigende kandidaten.”

Het artikel bevestigt grotendeels alles wat hier eerder al gepubliceerd werd, geschreven door een niet-Braziliaan die hier al vele jaren woont en het land van dichtbij zag veranderen. Stemmen doe ik niet, maar ik leef tussen de mensen die dat wel doen, observeer het allemaal van binnenuit, maar zonder een kamp te kiezen.

Het liefst zou ik de afbeelding van een omhoogschietend Christusbeeld, zoals The Economist op zijn cover afbeelde in 2009, nog eens willen terugzien.

Immers, hoop doet leven — nietwaar.

Subscribe now

Als er één ding is wat me niet bevalt in dit land, dan is het — zonder enige twijfel — de polarisatie, in andere woorden de politieke verdeeldheid. Als niet-Braziliaan moet ik me er eigenlijk niet mee moeien (dat doe ik ook niet), maar ik mag er wel over schrijven. Beschouw het maar als observeren, ernaar kijken. Het onderwerp past zeker bij Link2Brazil. Het is trouwens normaal dat je na zoveel jaren in dit land ook enige betrokkenheid toont.

Een van de eerste vaststellingen is dat de polarisatie niet verdwijnt na verkiezingen. Hoe komt het eigenlijk dat ze niet verdwijnt, en wat zijn de gevolgen? Wie lang genoeg in Brazilië verblijft, kent die gevolgen inmiddels wel. De situatie leidt tot onverdraagzaamheid, heftige discussies tussen de aanhangers van beide kanten, familiale vetes, gevechten, soms zelfs leidend tot een dodelijk slachtoffer. Deze directe gevolgen zorgen ervoor dat ik me gedeisd houd en niet toegeef aan de druk om partij te kiezen. Het is een probleem dat door Brazilianen moet worden opgelost, niet door een vreemdeling.

Om te beginnen: het is een sociaal fenomeen. Brazilië bestaat al eeuwen uit armen en rijken, waarbij deze laatsten er alles aan deden om dat zo te houden — niet in het minst tijdens de periode van de militaire dictatuur van 1964 tot 1985, in totaal bijna 21 jaar. Het is en blijft nog steeds een verdeeld land. De groei en druk van de syndicaten leidden uiteindelijk tot de oprichting van de arbeiderspartij (PT – Partido dos Trabalhadores) en de opkomst van vakbondsleider Luís Inácio Lula da Silva, kortweg Lula. Hij kwam uit het noordoosten (Pernambuco) en heeft in alle deelstaten van die regio dan ook de meeste aanhangers, tot op vandaag. De PT kwam aan de macht in 2003 en was tot op heden in totaal zo’n achttien jaar aan het bewind, verdeeld over twee periodes die enkel werden onderbroken door de tussenregering van Michel Temer en de vier jaren van Jair Bolsonaro.

Lula liet in het begin van zijn eerste ambtstermijn merken dat hij niet radicaal zou optreden, en slaagde daar aanvankelijk ook in. Na het eerste schandaal (Mensalão), met betrokkenheid van de PT, begon dat te veranderen. De slogan werd “Nós contra eles” (wij tegen hen), en vanaf toen — vooral na de andere schandalen, opnieuw met betrokkenheid van zijn partij — werd de andere kant ook radicaler. Dat leidde uiteindelijk tot de verkiezing van de extreem-rechtse Bolsonaro, die er van zijn kant stevig op inhakte. Hij verloor het tegen Lula in 2022, en vanaf toen was er helemaal geen houden meer aan. Je was voor Lula, of je was voor Bolsonaro. Er was geen middenweg, nog minder vandaag, tien dagen voor de eerste kiesronde (4 oktober). Gevoelens als angst, wantrouwen en groepsdruk zorgen voor een verhitte verdeeldheid, vooral aangewakkerd door sociale media en hun algoritmes. Ook de campagnes laten er geen twijfel over bestaan.

Het is een harde tweestrijd tussen Lula da Silva en Flávio Bolsonaro, de oudste zoon van de buitenspel gezette ex-president Jair Bolsonaro — twee politieke zwaargewichten die het land al jaren in deze diepe ideologische scheiding vasthouden. Die polarisatie zorgt ervoor dat veel kiezers verzuchten: “Mijn kandidaat deugt misschien niet, maar de andere is erger.” Aan beide kanten klinkt precies dezelfde redenering.

Toch staan er ook andere belangrijke namen op het toneel. Ronaldo Caiado, een conservatieve gouverneur met een traditionele rechtse agenda, profileert zich als pragmatische bestuurder. Romeu Zema, eveneens uit het rechtse spectrum, brengt een ondernemersgerichte, technocratische stijl mee die inzet op efficiëntie en economische modernisering. Renan Santos, afkomstig uit een meer centristische en institutioneel gerichte hoek, benadrukt bestuurlijke stabiliteit en anticorruptie. Augusto Cury, schrijver en psychiater, vertegenwoordigt een buitenstaandersprofiel met een humanistische, sociaal-emotionele benadering van politiek en leiderschap.

Terug naar de politieke verdeeldheid

Politici gebruiken de bestaande toestand als mobilisatiestrategie. Die wordt versterkt door de media, uiteraard omdat de strijd tussen twee duidelijk afgelijnde sociale groepen veel aandacht trekt. De kiezers raken emotioneel betrokken, aan beide zijdes, en er zijn nauwelijks nog echte debatten over het beleid. Het gaat allemaal om symboliek en vijandig denken.

Brazilië werd in de voorbije weken overstroomd door de uitslagen van een lange reeks peilingen. Wat de campagneleiding of de kandidaten zelf hiermee doen, is niet meteen duidelijk. Wel duidelijk: de bijzonder kleine marges tussen de twee kopstukken. Die verkleinden nog meer, en er kan nu al gezegd worden dat de winnaar waarschijnlijk geen overdonderende cijfers zal halen. Dat betekent — net zoals in 2022 — dat de verkozene niet alleen voor zijn eigen aanhang moet regeren, maar ook voor de andere helft van de kiezers die hem verwerpen, en dat in de komende ambtstermijn opnieuw zullen doen. Dat was al het geval bij de huidige president, die daar — eerlijk gezegd — niet in slaagde en integendeel de haat nog aanwakkerde. Dat is op zijn minst zorgwekkend.

Stemmen kopen en zakkenvullen

Het clientelisme is historisch al een feit in Brazilië, maar dat fenomeen werd nog veel sterker in de voorbije decennia. Met andere woorden: kiezers worden op grote schaal “gekocht”. Anderzijds gaat het ook om patrimonialisme, iets wat eenvoudig kan worden omschreven als “zakken vullen”. Deze structuren zijn oude, diepgewortelde systemen in het land. Polarisatie maakt ze niet groter — maar ze maakt ze onbespreekbaar, want elke kritiek wordt gezien als een aanval op “het eigen kamp”. Tegelijk verdwijnen de echte problemen naar de achtergrond: armoede, onderwijs, gezondheidszorg, infrastructuur, veiligheid, corruptie en ongelijkheid. Deze thema’s komen wel aan bod in de campagnes, maar telkens met een groot deel te kankeren over de prestaties van de tegenpartij, snel gevolgd door “Wij doen het beter, stem op ons”.

Corruptie wordt vergeten zolang “onze kant” erbij betrokken is, en kritiek wordt gezien als een aanval op die kant. Gevolg: de corruptie werd structureel, er is een groot gebrek aan transparantie en de burgers zijn al jaren erg cynisch.

Politici houden de verdeeldheid bewust in stand omdat ze er baat bij hebben. Hierdoor worden de kiezers gedwongen om een keuze te maken tussen (slechts) twee kanten, media verdienen een pak geld aan het conflict, sociale netwerken varen er wel bij, en last but not least: eventuele alternatieven maken zo goed als geen kans en verdwijnen naar de achtergrond.

Ik doe mijn best om niet moraliserend te schrijven over dit zorgwekkende onderwerp, noch een van beide kanten te kiezen, noch een voorkeur te hebben. Het is eerder een oproep tot reflectie. Depolarisatie begint bij individuen, niet bij systemen. Misschien is het hoog tijd dat de kiezers van dit land het allemaal anders bekijken en niet stemmen op iemand die “minder slecht is” dan zijn rivaal, maar wat dieper nadenken of er niemand is die andere voorstellen heeft, zonder zijn tijd te verspillen aan de zoveelste aanval op een tegenstrever.

Het zou Brazilië deugd doen.

Subscribe now

Het is niet de eerste keer dat ik iets tegenkom waarvan je even zucht en denkt: “Only in Brazil.” Niet omdat het land zo bijzonder is, maar omdat er een soort creatieve chaos bestaat die nergens anders zo vanzelfsprekend lijkt. Deze keer gaat het om een kapperszaak voor mannen, waar zowel de kapster als haar assistente naakt zijn onder hun kappersschort, en waar klanten, indien gewenst, ook zonder kleren in de stoel mogen plaatsnemen. Het is geen bordeel, geen erotische club, geen geheime kamer achter een gordijn, maar een gewoon kapperssalon dat de fantasie van de klant als extra dienst aanbiedt — uiteraard aan een gepeperde prijs (van € 340 tot € 680).

Daniella Motta, een jonge influencer, was al geruime tijd actief in de wereld van meer volwassen content en sociale media. Ze besloot dat het tijd werd voor iets anders, iets dat haar online bekendheid kon omzetten in een tastbare onderneming. Zo ontstond het naakte kapperssalon: een ruimte waar de kapster een schort draagt en verder niets, waar de klant kan kiezen hoever hij zelf wil gaan, en waar de spanning voornamelijk zit in datgene wat níét gebeurt. Dat is namelijk het hele punt: het blijft bij naaktheid. Geen seks, geen aanrakingen die verder gaan dan wat een kapper normaal doet, geen “happy end”. Het is als een nudistenstrand met een tondeuse.

Wat me meteen opviel, is hoe zorgvuldig het concept is afgebakend. De schort is niet bedoeld om te verleiden, maar om het werk te kunnen doen zonder dat er haar overal terechtkomt. De naaktheid is er, maar wordt niet uitgespeeld. De klant zit daar, bloot of halfbloot, maar blijft een klant. En om dat allemaal in goede banen te leiden, huurt Daniella beveiligers in. Niet om een bordeel te bewaken, maar om te zorgen dat niemand vergeet dat dit een kapperszaak is. De grens tussen fantasie en realiteit wordt bewaakt door mannen met oortjes en een serieuze blik. Bovendien kreeg Daniella flink wat bedreigingen toegestuurd, waardoor het inhuren van bewakers geen overbodige luxe was.

De klanten

Het is niet de kapster die mij fascineert, maar vooral de klanten. Het feit dat mannen dergelijke bedragen willen ophoesten voor een knipbeurt, zonder dat er iets gebeurt wat op een seksuele handeling lijkt, zegt veel over verlangens, schaamte en menselijke irrationaliteit. Er zijn mannen die minder betalen voor een sekswerkster, waar ze wél krijgen waarvoor ze komen. Maar hier, in deze barbershop, betalen ze meer — soms veel meer — voor een illusie. Voor een moment dat prikkelt, maar niets oplost. Voor een honger die wordt aangewakkerd, maar niet gestild.

Waarom doen ze dat? Waarschijnlijk omdat fantasie sterker werkt dan realiteit. “Bijna” is soms spannender dan “helemaal”. Het gaat wellicht om een illusie van exclusiviteit: een naakte kapster die enkel voor jou werkt, in een afgesloten ruimte — een gevoel dat je nergens anders koopt. Bovendien speelt het verboden randje, het risico, de schaamte, ongetwijfeld mee in de beleving. Want hoe leg je thuis uit dat je R$ 4.000 hebt uitgegeven aan een knipbeurt? Hoe verklaar je dat je naar de kapper ging en plotseling een bedrag hebt gespendeerd dat eerder past bij een weekendje Rio in een luxe hotel? Het is een activiteit die je niet makkelijk verbergt, zeker niet als je in een relatie zit. En precies dat maakt het voor sommigen nog aantrekkelijker.

Sociale dynamiek

Je ziet ze al zitten: mannen die in hun dagelijkse leven keurig en voorspelbaar zijn, die op kantoor de indruk wekken dat ze alles onder controle hebben, maar die in het geheim een afspraak maken bij een naakte kapster. Ze stappen binnen, laten zich knippen, voelen zich even deel van een verhaal dat ze nooit zullen navertellen, en gaan daarna terug naar hun routine. Het is een vorm van luxeconsumptie die niet draait om het product, maar om het gevoel dat je iets hebt meegemaakt dat buiten je gewone leven valt.

Er bestaat bovendien een lange wachtrij om aan de beurt te komen, wat Daniella ertoe dwong een vacature te openen voor een assistente, met een salaris van R$ 10.000 per maand. De advertentie leverde een lange rij kandidaten op, waaruit inmiddels één medewerkster werd geselecteerd. Een foto van de nieuwe assistente — die haar werkboekje vasthoudt en een schort draagt maar haar gezicht verbergt — ging meteen viraal. Het grote aantal kandidaten wijst erop dat het, naast het ongewoon hoge salaris, ook een opwindend idee is voor hen, met de gedachte dat zo’n baantje wel eens het begin kan zijn van een andere carrière waar jonge vrouwen van dromen, als mannequin of iets soortgelijks, wat tot nog toe niet lukte. Sommigen vonden het empowerend, anderen schandalig, maar iedereen had er een mening over. Dat is Brazilië: een land waar een naakte kapster binnen een paar dagen een nationaal gespreksonderwerp wordt (in de voorbije weken verschenen tientallen artikels in Braziliaanse media, waaronder meerdere uitgebreide stukken in O Globo, wat duidelijk maakt hoe snel en hoe breed het fenomeen viraal ging).

Nuancering

Het initiatief op zich hoort eigenlijk niet thuis onder de noemer “Only in Brazil”. Het is nodig om het hele verhaal wat te nuanceren. Zoals zo vaak: het bestond al ergens, maar alleen in Brazilië wordt het meteen een nationale soap. Dit soort initiatieven zijn niet exclusief Braziliaans. Elders in de wereld bestaan er ook ‘clothing optional’-kappers, nudistische salons en varianten die spelen met dezelfde spanning tussen naaktheid en dienstbaarheid. Maar zoals zo vaak gebeurt in Brazilië: hier wordt het meteen een mediacircus, een sociale soap. Het concept mag dan niet uniek zijn, de manier waarop het land erop reageert is dat wél.

Bovendien is het een misvatting dat Brazilië een land is waar iedereen maar losbandig rondloopt. Integendeel: een groot deel van de Braziliaanse vrouwen is in het dagelijkse leven eerder preuts, traditioneel, en hecht veel belang aan sociale normen en religieuze waarden. Dat maakt het contrast des te groter wanneer een initiatief zoals dit kapperssalon plots viraal gaat. Het is alsof twee werelden — de conservatieve en de hypermoderne, digitale, provocerende — elkaar even raken en vonken geven. Juist dat contrast maakt dit fenomeen zo typisch Braziliaans: niet omdat het nergens anders bestaat, maar omdat het hier meteen een culturele botsing veroorzaakt die je bijna live kunt volgen op sociale media, in talkshows en in de roddelrubrieken. Het is die mengeling van preutsheid, nieuwsgierigheid, verontwaardiging en humor die het verhaal zijn unieke Braziliaanse smaak geeft.

Hopelijk krijgt Daniella geen navolgers in de kleinhandel. Het zou niet de eerste keer zijn dat bijvoorbeeld eigenaars van benzinepompen vrouwelijk schoon inhuren, gehuld in niets aan de verbeelding overlatende kledij, en hun omzet hierdoor fors zagen stijgen. Naakt onder een schort gaat echter veel verder, en ik zie het dan ook nog niet zo snel gebeuren — zonder te denken aan de echtgenotes van de mannen die meteen naar de deegrol zouden grijpen. Die mannen lopen trouwens ook nu al dit risico als ze plots “op zakenreis moeten” naar Florianópolis en terugkomen met een vers geknipt kapsel, dankzij de ruime aandacht die de media aan dit initiatief wijdden.

Subscribe now

Wie Link2Brazil volgt, heeft het al ervaren: ik wijs af en toe graag op niet-zo-voor-de-hand-liggende bestemmingen in dit land. Een reis naar Zuid-Amerika is voor velen sowieso al een avontuur. Brazilië wordt vaak met gemengde gevoelens bekeken, ondanks zijn mythische aantrekkingskracht. In de praktijk valt het voor velen af door een combinatie van drempels zoals een lange en niet zo goedkope vlucht, de reële taalbarrière en de verhalen over onveiligheid die de doorsnee toerist afschrikken. Wie de stap toch waagt, belandt bijna automatisch op de platgetreden paden: Rio de Janeiro voor het iconische strand en de stad, de watervallen van Foz do Iguaçu, of een snelle rondreis langs de bekendste noordoostelijke kustplaatsen. Men kiest voor de zekerheid van de ansichtkaart.

Hierdoor valt een bestemming als de noordoostelijke staat Piauí helemaal buiten de boot, ondanks dat er kwaliteiten te ontdekken zijn die de gebruikelijke paden ver overtreffen. Piauí wist zijn eigenheid te behouden en heeft het potentieel om dat zeldzame gevoel van absolute ontdekking op te wekken. De deelstaat is geen plek voor comfortabele resorts, maar levert wel het genot op om ergens aan te komen waar de doorsnee reiziger nog nooit eerder van hoorde — een ultieme manier om indruk te maken op anderen met een eigenzinnig avontuur, ver weg van de vastgeroeste vakantiekiekjes.

De verblijfsmogelijkheden dragen bij aan dat ruige, ongepolijste karakter. Wie in Piauí wil rondreizen, verblijft in eenvoudige pousadas die gerund worden door lokale families, of kiest voor kleinschalige ecolodges aan de rand van de woeste natuur. Wie luxe nodig heeft, zal dat niet zo makkelijk vinden, behalve in de hoofdstad Teresina (Blue Tree Towers Rio Poty, Metropolitan Hotel, Arrey Gran Hotel, Monã Hotel...). Deze stad behoort tot de warmste steden van Brazilië, met temperaturen die niet zelden oplopen tot 38… 40 graden Celsius. In de beruchte B-R-O BRÓ-maanden (september–december) wordt de hitte zelfs een soort lokale folklore.

De avontuurlijke kant laat zich voelen in alles wat je onderneemt. Je trekt per terreinwagen door droge landschappen, trotseert de drukkende hitte van het binnenland en verkent grotten en rotsformaties die door de eeuwen heen nauwelijks door westerlingen zijn betreden. Het is die combinatie van doorzettingsvermogen, pure nieuwsgierigheid en de durf om de comfortzone te verlaten die deze staat zo uniek maakt. De wetenschap dat je reist door een gebied dat door negentig procent van de reizigers wordt overgeslagen, geeft je die onbetaalbare voorsprong: de trotse vaststelling dat jij de wereld net wat dieper hebt doorgrond dan de massa.

Het Nationaal Park Serra da Capivara is een historische en natuurlijke schat, niet alleen voor Brazilië, maar voor heel Amerika. Er zijn sporen van menselijke aanwezigheid gevonden die zo oud zijn dat ze de gangbare opvattingen over de aankomst van de eerste mensen op het continent hebben veranderd. Er zijn maar liefst 30.000 rotstekeningen van onze voorouders te vinden op de rotsformaties. Ze maken deel uit van de grootste concentratie archeologische vindplaatsen ter wereld. De omgeving is een mengeling van canyonlandschappen, tafelbergen, schaduwrijke valleien en grillige rotsformaties die je het gevoel geven dat je door een openluchtmuseum wandelt dat miljoenen jaren oud is.

De opening van de luchthaven in de stad São Raimundo Nonato betekende een belangrijke stap voorwaarts in de ontwikkeling van het toerisme in de regio. Als je de kans krijgt om deze bijzondere locatie te bezoeken, weet dan dat je een omgeving zult betreden die zich gemakkelijk kan meten met de meest vooraanstaande archeologische vindplaatsen ter wereld. Het is een plek waar wetenschap, natuur en cultuur op een zeldzame manier samenkomen.

Een van de meest opvallende bezienswaardigheden in Piauí is de Mirante do Gritador (Schreeuwersuitkijkpunt). Gelegen in de stad Pedro II, biedt het vanaf de top van een 720 meter hoge berg een ongelooflijk uitzicht over de hele regio. De naam is afgeleid van een merkwaardig feit: de lokale bevolking communiceerde vroeger door te schreeuwen en maakte gebruik van de echo’s om berichten door te geven aan degenen die lager op de heuvel woonden. Pedro II zelf is trouwens een charmant stadje, bekend om zijn opaalmijnen, koeler klimaat en ambachtelijke cultuur — een onverwachte verrassing in een verder heet en droog gebied.

Het Nationaal Park Sete Cidades ligt in een regio waar de biomen van de Cerrado en de Caatinga samenkomen. Het omvat zeven rotsformaties die magnifieke monumenten zijn, gevormd door de natuur zelf. Veel toeristen zijn onder de indruk van de mensfiguren, dieren en symbolen die door de wind en regen zijn ontstaan. Daarnaast zijn er uitzichtpunten, lagunes om af te koelen en plekken met rotstekeningen. Het park heeft iets speels, bijna mysterieus — alsof je door een natuurlijke sculpturentuin wandelt die door niemand anders dan de tijd is ontworpen.

De Cânions do Viana vormen een van die plekken waar het landschap je even stil krijgt. In het zuiden van Piauí, niet ver van Bom Jesus, snijdt de Rio Viana zich een weg door rood en okerkleurig zandsteen. Het resultaat is een reeks diepe kloven en hoge rotswanden die, zeker in het namiddaglicht, bijna buitenaards aandoen. Terwijl je door het gebied wandelt, wisselen smalle doorgangen zich af met open ruimtes waar het water natuurlijke poelen heeft gevormd. In het droge seizoen zijn die helder en uitnodigend; in het regenseizoen verandert alles in een ruiger, dynamischer decor met sterkere stroming en kleine watervallen.

De omgeving ademt een mengeling van cerrado en caatinga: cactussen, bromelia’s, struikgewas dat zich vastklampt aan de rotsen. Af en toe schiet een hagedis weg, vogels zweven boven de canyonranden en langs de rivier kun je zelfs capivaras tegenkomen. Het gebied is afgelegen genoeg om een gevoel van ontdekking te geven, maar niet zo onbereikbaar dat je er niet kunt komen — al is een 4x4 in het regenseizoen geen overbodige luxe. De gemeenschap Viana, die het gebied omringt, speelt een belangrijke rol: veel bezoekers gaan met lokale gidsen op pad, die de routes kennen en verhalen over de natuur en de geschiedenis delen.

Wie er geweest is, roemt de rust, de schoonheid en het gevoel dat je door een natuurlijke kathedraal loopt. De beste tijd om dat te ervaren is tussen mei en september, wanneer de paden goed begaanbaar zijn en het water helder staat. Maar zelfs buiten die periode blijft het een plek die indruk maakt — een van de meest bijzondere canyonlandschappen van Noordoost-Brazilië, nog niet overspoeld door toeristen, maar des te rijker aan sfeer.

De kustlijn van Piauí is slechts 66 km lang, net iets minder dan die van België. Strandgenoegens zoekt men best elders in Brazilië. Het ganse land heeft een kustlijn van 7.491 km. Piauí heeft een kleine, rustige kustlijn, maar de echte reden om de staat te bezoeken is het binnenland: woeste natuur, archeologie en unieke landschappen die je nergens anders in Brazilië vindt. Je zal er vast geen spijt van krijgen.

Praktisch

De luchthaven van Teresina

De luchthaven Aeroporto Senador Petrônio Portella in Teresina is geen internationale luchthaven. Hij ontvangt uitsluitend binnenlandse vluchten, voornamelijk vanuit São Paulo, Brasília, Fortaleza, Recife en andere grote Braziliaanse steden. Voor internationale reizigers betekent dit dat je altijd via een andere stad moet overstappen. Teresina blijft wel de logische toegangspoort tot de staat, zeker voor wie het binnenland wil verkennen.

De luchthaven van São Raimundo Nonato

Voor Serra da Capivara is er sinds enkele jaren de luchthaven van São Raimundo Nonato, een enorme vooruitgang voor de regio. Let wel:

Het is een kleine regionale luchthaven, met onregelmatige of beperkte vluchtfrequenties, vaak afhankelijk van chartervluchten of specifieke toeristische programma’s. Wie geluk heeft, kan rechtstreeks in het hart van het park landen. Wie pech heeft, moet via Teresina reizen en dan over land verder.

Hoe bereik je de bijzondere plekken in Piauí?

Serra da Capivara

Vanuit Teresina: ongeveer 530 km (7 à 8 uur rijden). De weg is goed berijdbaar, maar lang en heet. Een huurwagen of transfer is noodzakelijk; openbaar vervoer is beperkt en traag. Lokale gidsen zijn sterk aanbevolen — ze kennen de routes, de geschiedenis en de beste tijdstippen om de rotstekeningen te zien.

Sete Cidades

Ligt op 200 km van Teresina (2,5 à 3 uur rijden). Goed bereikbaar via verharde wegen. Ideaal als daguitstap of korte overnachting. Het park is compact en makkelijk te bezoeken zonder zware logistiek.

Mirante do Gritador (Pedro II)

Ongeveer 210 km van Teresina. De weg is goed, en Pedro II is verrassend charmant en koel. De mirante ligt buiten het centrum, maar is eenvoudig te bereiken met auto of mototaxi. Combineerbaar met opaalmijnen en lokale ambachten.

Cânions do Viana (Bom Jesus)

Zuid-Piauí, op 630 km van Teresina. De laatste kilometers zijn onverhard; een 4x4 is sterk aanbevolen, zeker in het regenseizoen.

Lokale gidsen uit de gemeenschap Viana zijn essentieel — zij kennen de paden, waterstanden en veilige doorgangen. De regio is afgelegen maar niet onbereikbaar: wie de rit maakt, wordt beloond met een van de meest indrukwekkende canyonlandschappen van Noordoost-Brazilië.

Delta do Parnaíba (kustregio)

Bereikbaar via Parnaíba, op 330 km van Teresina. De kust is klein maar mooi, vooral voor wie van rust en natuur houdt. Boottochten door de delta zijn een hoogtepunt, maar voor echte strandvakanties kies je beter een andere Braziliaanse staat.

Beste reistijd

Zoals eerder vermeld: mei tot september is ideaal:

Droge paden, helder water in de poelen, minder extreme hitte, betere toegankelijkheid van natuurgebieden.

Vanaf september begint de beruchte hitteperiode, en vanaf december kan regen de wegen in het binnenland bemoeilijken.

Foto´s: Wikimedia Commons - Moacir Ximenes/Artur Warchavchik/Augusto Pessoa/Otávia Nogueira/Conceicão Sotero/Alexandro Dias/Deltafrut/

Subscribe now

Cármen Lucia (foto): Net als veel van mijn collega’s bevind ik me in een staat van diepe ontzetting en verdriet. Ik bied mijn excuses aan het Braziliaanse volk aan, omdat zij wellicht een andere houding van mij hadden verwacht. Dit Hooggerechtshof […] heeft de afgelopen dagen onrust onder alle Braziliaanse burgers veroorzaakt. Ik had echt graag beter willen handelen en de gemoederen willen kalmeren, maar dat is me niet gelukt. Ik schaam me er zelfs een beetje voor.

De zitting (gisteren 15 september) van het Braziliaanse Hooggerechtshof (STF), zoals ik in mijn vorige bijdrage al aanhaalde, liep uit op een wansmakelijke vertoning. Dat was helaas niet onverwacht, maar de werkelijkheid was zo grof dat het geheel meer weg had van een straatruzie voor een botequim dan van een ernstige juridische behandeling. Een botequim is normaal gezien een informeel buurtcafé, eenvoudig ingericht, bekend om koude drankjes, sterke koffie en traditionele hapjes. Een plek om samen te komen. Maar het is evengoed de plek waar cachaceiros onder invloed herrie schoppen. De ministers van het STF zijn geen dronkelappen, maar ze worden wél geacht hoog opgeleid, intelligent en respectvol te zijn. Helaas.

Wat een ernstige zitting had moeten zijn om de nooit eerder geziene spanningen binnen het hof en de uiterst delicate onderzoeken naar enkele ministers te behandelen, ontaardde in een openlijk en onwaardig gevecht vol procedurele trucs, wederzijdse beschuldigingen en bitse taal.

In plaats van het debat te richten op de inhoud van de onthullingen – waaronder de tientallen berichten die worden toegeschreven aan ex-bankier Daniel Vorcaro, inmiddels achter de tralies, en minister Alexandre de Moraes – verloor het hof zich in juridisch gekrakeel over bevoegdheden, procedures, procesobjecten en allerlei andere vorderingen. Door middel van juridische chicanes en openlijke aanvallen slaagden De Moraes en zijn bondgenoten erin de zitting te verstoren en een inhoudelijk oordeel uit te stellen.

Het niveau van degradatie van de hoogste gerechtelijke instantie van Brazilië bevindt zich nu op een haast onomkeerbaar punt. De zitting, die een volledige dag aansleepte en live werd uitgezonden, bood iedere Braziliaan die de tijd had een novela zonder weerga: een sfeer van vijandigheid waarin de regels van het recht volledig ondergeschikt leken aan persoonlijke en politieke overlevingsdrang. Zelfs minister Cármen Lúcia bekende openlijk dat zij zich diep schaamde voor de gang van zaken. Heel fatsoenlijk Brazilië deelt die schaamte — en ik, ondanks dat ik geen Braziliaan ben, deel ze evenzeer. Na 26 jaar in dit land voel ik me soms meer betrokken dan menig geboren Braziliaan, en precies daarom doet dit pijn. Link2Brazil bestaat niet om reclame te maken voor dit land, maar om het eerlijk te tonen, met alle schoonheid én alle schaduwen. Dit was een schaduw.

Cármen Lúcia, het enige vrouwelijke lid van het hof, kwam als laatste aan de beurt en was de eerste die een volkomen terechte uitspraak deed. Als enige bood zij haar excuses aan voor het wansmakelijke gedrag van haar collega’s. Haar waardigheid stond in schril contrast met de rest van de zaal. De foto die dit artikel vergezeld — haar foto — is dan ook geen toeval. Zij was de enige die gisteren overeind bleef.

Brazilië kampt al met grondige institutionele en maatschappelijke onrust. De manier waarop het hof hopeloos verdeeld, ruziënd en ver verwijderd is van de waardigheid, soberheid en stabiliteit die burgers mogen verwachten, is ronduit beschamend. Het zoveelste uitstel – ditmaal door een verzoek tot inkijk van minister Flávio Dino – zorgt opnieuw voor vertraging, terwijl de geloofwaardigheid van de instelling verder afbrokkelt.

Ondertussen kijken de kopstukken van de naderende verkiezingen bezorgd toe. Flávio Bolsonaro, oudste zoon van ex-president Jair Bolsonaro en momenteel in huisarrest, probeert de schuld van dit alles op de schouders van zijn rivaal Lula te leggen. Lula, die altijd een goede relatie had met Alexandre de Moraes, nam afstand en verklaarde dat “iedereen moet onderzocht worden”. De Moraes is de rechter die streng optrad tegen iedereen die betrokken was bij de poging tot een coup op 8 januari 2023, toen aanhangers van Bolsonaro het Congres, het STF en het presidentieel paleis bestormden, exact een week na Lula’s inauguratie.

Het spektakel van gisteren bevestigde de politieke verdeeldheid binnen het hof. Rechts Brazilië zoekt al lang een manier om De Moraes via impeachment af te zetten, maar dat mislukte tot nu toe, mede door de tegenwerking van Senaatsvoorzitter Davi Alcolumbre, die de voorbije maanden toenadering zocht tot Lula.

De huidige president van het STF, Edson Fachin, liet duidelijk blijken dat hij de controle over de zitting verloor. Dat werd al vroeg zichtbaar door een onverwachte onderbreking door Flávio Dino. Toen Fachin hem erop wees dat hij nog niet aan de beurt was, antwoordde Dino dat hij “op elk moment zijn zegje kan doen” en dat zijn toga gelijkwaardig is aan die van de president van het hof.

Het is niet nodig om alle andere onwaardigheden op te sommen. Ministers Dias Toffoli en Cassio Nunes verklaarden dat ze afstand namen van hun stemrecht, waardoor het hof – al gereduceerd tot tien leden – nu moest verdergaan met acht stemmen, perfect verdeeld in twee blokken van vier. Door de verwachte vraag om een visto (extra tijd om het dossier te bestuderen, “beperkt” tot 90 dagen) door Flávio Dino, een harde bondgenoot van Lula, schuift alles op naar een datum na de verkiezingen.

Het valt niet te ontkennen dat deze circusachtige vertoning schade toebracht aan de campagne van de huidige president. Er blijven nog achttien dagen over om campagne te voeren, terwijl de oppositie niet stilzit – integendeel.

Ik ben al 26 jaar in dit land en maakte zes presidentiële verkiezingen mee en zeven gemeentelijke. In totaal dertien grote verkiezingscycli. Die leerden me dat voorspellingen hier nooit eenvoudig zijn. De enige waarschijnlijke uitkomst is die van de veldslag tussen de eeuwige rivalen van links en rechts: Lula en Flávio Bolsonaro. Veel kiezers volgen die trend en zullen stemmen op degene die in hun ogen de minst slechte is.

Een bijkomend gevolg van deze verkiezingen is dat de verkozene vier jaar lang mag beslissen wie hij benoemt als plaatsvervangende minister in het STF. Tijdens de komende ambtstermijn (2027–2031) zullen minstens drie ministers verplicht met pensioen gaan vanwege de leeftijdsgrens van 75 jaar: Luiz Fux (2028), Cármen Lúcia (2029) en Gilmar Mendes (2030). Bovendien werd Roberto Barroso nog altijd niet vervangen.

De winnaar van de verkiezingen van oktober zal dus vier nieuwe rechters mogen voordragen – tenzij Lula erin slaagt Barroso nog voor 31 december te vervangen. Dit vertegenwoordigt een aanzienlijk deel van de samenstelling van het hof en vergroot het gewicht van de verkiezingsuitslag voor de rechterlijke macht. Het aantal wisselingen kan zelfs nog hoger uitvallen indien een van de andere ministers voortijdig zou opstappen.

En precies daarom is wat gisteren gebeurde zo ernstig. Het ging niet enkel om een zitting die ontspoorde, maar om een instelling die haar eigen fundamenten ondergraaft op een moment waarop haar stabiliteit cruciaal is voor de toekomst van het land. Wie hier woont — zoals ik — weet dat Brazilië altijd balanceert tussen chaos en genialiteit. Maar gisteren was het chaos, zonder genialiteit.

Foto: Nelson Júnior - SCO/STF

Subscribe now

Voorwoord

Sinds 19 juli, wanneer de bijdrages plots stopten, bleef het stil op Link2Brazil. Dat was geen keuze, maar een noodzaak. Kort na die laatste bijdrage werd ik onverwacht ernstig ziek, en sindsdien moest alle energie gaan naar onderzoeken, behandelingen en herstel. Die strijd is nog niet helemaal gestreden, maar ik voel opnieuw voldoende kracht om het werk voorzichtig te hervatten.

Ik kies bewust voor een lager tempo zodat ik de balans tussen gezondheid en engagement kan bewaren. Link2Brazil blijft voor mij een belangrijk project, maar het moet samengaan met zorg voor het lichaam dat mij tot stilstand dwong.

Vandaag wil ik de draad weer opnemen, met dezelfde eerlijkheid en nuance die dit platform altijd hebben gedragen.

STF of SCF?

Enkele maanden in Brazilië volstaan om een gigantisch grote achterstand op te lopen als de berichtgeving om een of andere reden stopt, wat het geval was voor Link2Brazil. Ik ga geen poging doen om die achterstand in te halen die trouwens voornamelijk draait om de traditionele gebeurtenissen die de presidentiële verkiezingen voorafgaan. De gratis propaganda op de Braziliaanse media is even vervelend als die van voorafgaande verkiezingen. Dilma Rousseff zei het ooit: in deze periode is het toegelaten om de duivel uit te hangen. Politici doen hun uiterste best om op de splinters te wijzen in de ogen van hun tegenstrevers, maar weigeren halsstarrig om iets te doen aan de balken in hun eigen ogen. Het is niet makkelijk om in dergelijke omstandigheden een goed onderscheid te maken tussen de beloftes en voorstellen van de heren en dames die snel iets afratelen op de televisie, naast de kopstukken van de polarisatie, en nog snel hun eigen naam & kiesnummer vermelden. Wie dat allemaal kan ontleden en onthouden voor het moment in het kieshokje, moet wel erg goed getraind zijn wat het geheugen betreft. Om het af te ronden: het gaat - zoals steeds in de voorbije decennia - om de hoofdrolspelers van die polarisatie waarbij andere kandidaten gewoon wegzinken in de peilingen. Je vraagt je zelfs af waarom die eigenlijk meedoen, wetende dat hun kansen miniem zijn.

Wat wel in opspraak kwam is het STF (Supremo Tribunal Federal, het hoogste gerechtshof van Brazilië, momenteel bestaande uit 10 rechters. Nummer 11 nam ontslag en werd nog altijd niet vervangen). Wie het allemaal volgt krijgt wel eens de neiging om STF te vervangen door SCF (Supremo Circo Federal). Het verschil met andere landen is gewoon schreeuwend.

In de meeste landen werken rechters in het hoogste rechtscollege in de schaduw en buiten het zicht van de camera’s. In Brazilië is het Supremo Tribunal Federal (STF) juist een centraal onderdeel van de dagelijkse entertainment- en nieuwscultuur geworden. De grootste oorzaak hiervan is TV Justiça. Sinds 2002 worden de zittingen en de interne debatten tussen de rechters (ministros) live uitgezonden op de nationale televisie. Inwoners volgen de beraadslagingen rechtstreeks vanaf de bank. De rechters debatteren intensief met elkaar voor de camera, wat vaak leidt tot verhitte discussies die op televisie en sociale media worden uitgezonden alsof het een tv-drama is. Daarnaast speelt de Braziliaanse grondwet van 1988 een grote rol. De grondwet kent enorm veel rechten toe aan burgers en geeft het hof de bevoegdheid om zich met vrijwel elk maatschappelijk of politiek thema te bemoeien. Als het parlement er niet uitkomt, stappen politici of partijen direct naar het STF. Hierdoor nemen de rechters dagelijks beslissingen over onderwerpen die het directe leven van iedereen raken, zoals gezondheidszorg, huwelijkswetgeving, milieu en verkiezingen.

Omdat de politiek in Brazilië de afgelopen decennia sterk gepolariseerd is geraakt, zijn de rechters zelf het middelpunt van de politieke strijd geworden. Voorstanders zien hen als beschermers van de democratie, terwijl tegenstanders hen beschuldigen van overschrijding van hun macht. Tel daarbij op dat individuele rechters in Brazilië op eigen houtje ingrijpende beslissingen kunnen nemen (decisões monocráticas) die het hele land beïnvloeden, en dat ze regelmatig interviews geven aan de pers. Dat alles maakt dat de elf rechters geen anonieme ambtenaren zijn, maar bekende personen die iedereen bij naam kent. De link met een circus is snel gelegd.

Dat beeld is precies hoe veel mensen in Brazilië het intussen ervaren. Het contrast tussen het traditionele, waardige imago van een gerechtshof en de spectaculaire dagelijkse realiteit van het STF is enorm geworden.

Door de live tv-uitzendingen is het gedrag in de zaal sterk veranderd. De debatten tussen de rechters onderling gaan soms ver voorbij juridische argumenten. Ze onderbreken elkaar, gebruiken cynische opmerkingen en vechten persoonlijke vetes uit voor het oog van de camera. Dat zorgt voor televisie die eerder doet denken aan een talkshow of een politiek debat dan aan een neutrale rechtszaal.

Daar komt bij dat de rechters zich niet beperken tot de rechtszaak zelf. Ze zoeken actief de media op, geven opmerkelijke persconferenties, doen uitspraken over de actuele politiek en botsen openlijk met politici. Als individuele rechter kunnen ze in hun eentje besluiten nemen die een hele wet blokkeren of een politicus buitenspel zetten. Dat geeft één enkele persoon enorme macht, en het publieke spektakel dat daarop volgt versterkt dat circusgevoel alleen maar.

Het gevolg is dat het vertrouwen in het hof erg verdeeld is. Wat voor de één geldt als het nodige spektakel om de democratie te beschermen, is voor de ander een parlement in toga dat de grenzen van de eigen macht ver voorbijgaat en een duidelijke weergave werd van de bestaande polarisatie in Brazilië.

Het benoemingssysteem

Het benoemingssysteem maakt de spanningen binnen het hof compleet. In Brazilië kiest de zittende president een nieuwe rechter wanneer er een plek vrijkomt, waarna de Senaat de benoeming moet goedkeuren. Omdat rechters pas op hun 75ste verplicht met pensioen gaan, is zo’n benoeming een van de machtigste middelen die een president heeft om zijn/haar stempel te drukken op de toekomst van het land.

Het gevolg is dat het hof een directe afspiegeling wordt van wie er de afgelopen decennia aan de macht is geweest. Als een conservatieve president een uitgesproken behoudende rechter benoemt, of een progressieve president kiest voor een jurist met een specifieke sociale agenda, verhuist de politieke strijd uit het parlement rechtstreeks naar de vergadertafel van het STF.

Omdat de rechters hun meningen openlijk voor de camera ventileren en individueel verregaande beslissingen kunnen nemen, worden de onderlinge meningsverschillen uitvergroot. Het publiek ziet al snel niet meer elf neutrale juristen die de wet toepassen, maar een verdeeld college waarin politieke voorkeuren de doorslag lijken te geven. Dit versterkt het gevoel dat de politieke polarisatie van het land de rechtzaal is binnengeleid, iets wat extreem duidelijk werd door de jongste gebeurtenissen. Ik probeer het uit te leggen.

Het STF in vrije val

Wie de jongste maanden het Supremo Tribunal Federal volgde, kon onmogelijk nog spreken van een rechtscollege dat boven de partijen staat. Het hof is een arena geworden, een slagveld waarin juridische argumenten slechts decorstukken zijn voor een veel groter gevecht. De gebeurtenissen rond Banco Master en Daniel Vorcaro hebben dat op pijnlijke wijze blootgelegd. Wat begon als een financieel onderzoek, groeide uit tot een explosie die het hele hof meesleurt en de fundamenten van de Braziliaanse rechtsstaat doet daveren.

Banco Master kwam in het vizier van Alexandre de Moraes, die de bank en haar CEO Daniel Vorcaro koppelde aan een netwerk dat volgens hem desinformatie, illegale financiering en politieke beïnvloeding mogelijk maakte. Moraes handelde zoals hij de laatste jaren wel vaker doet: snel, hard, en met monocratische beslissingen die geen tegenspraak dulden. Rekeningen werden geblokkeerd, documenten in beslag genomen, en Vorcaro werd publiekelijk neergezet als spilfiguur van een duister complot.

Maar dit keer liep het anders. Vorcaro is geen gewone bankier. Hij is een kruitvat, een man die niet alleen geld en macht heeft, maar ook de moed – of roekeloosheid – om terug te slaan. En dat deed hij. Wat naar buiten kwam, was niets minder dan explosief: Vorcaro beweerde dat Moraes niet handelde uit zorg voor de democratie, maar uit persoonlijke belangen. Hij legde contacten bloot tussen hemzelf en Moraes die nooit hadden mogen bestaan. Hij toonde betalingen aan het advocatenkantoor van Moraes’ vrouw die opliepen tot meer dan 150 miljoen reais – een bedrag dat geen enkele juridische logica heeft, een ereloon dat elke verbeelding tart. In een land waar corruptieschandalen bijna dagelijkse kost zijn, was dit toch van een andere orde. Dit raakte het hart van het hoogste gerechtshof.

Plots stond Moraes niet langer alleen tegenover een verdachte bankier. Hij stond tegenover een man die hem kon vernietigen. En dat werd zichtbaar in het hof zelf. De spanning tussen de ministros werd tastbaar, bijna fysiek. De breuklijn die al langer sluimerde, kwam naar de oppervlakte.

André Mendonça, benoemd door Bolsonaro en altijd al de conservatieve stem binnen het hof, greep zijn kans. Hij verzette zich openlijk tegen Moraes, niet alleen in de Banco Master-zaak, maar in alles wat Moraes de laatste jaren heeft opgebouwd: het gebruik van monocratische beslissingen, het openen van onderzoeken zonder duidelijke criteria, het mengen van het hof in politieke processen, het optreden als een soort parallelle minister van Justitie. Mendonça sprak uit wat velen fluisterden: dat Moraes de grenzen van zijn macht ver voorbij was gegaan.

De spanning tussen beide mannen werd zichtbaar in de zittingen, in interviews, in de manier waarop ze elkaar niet meer aankeken. Het hof was verdeeld, en iedereen kon het zien.

Daarbovenop kwam het onderzoek naar de Bolsonaro-film, een documentaire die door de ene helft van het land wordt gezien als propaganda en door de andere helft als een noodzakelijke correctie van de geschiedenis. Moraes greep de film aan als onderdeel van zijn strijd tegen desinformatie, maar opnieuw werd het gezien als politiek gemotiveerd. Mendonça verzette zich, Fachin zweeg, en de rest van het hof koos partij zoals men dat in een parlement doet, niet in een rechtszaal.

De huidige voorzitter van het hof, Edson Fachin, bevindt zich in een bijzonder moeilijke positie. Zijn beslissing om Lula destijds vrij te laten – juridisch verdedigbaar, maar politiek explosief – blijft als een schaduw over hem hangen. Rechts wantrouwt hem, links omarmt hem niet volledig. Hij probeert neutraal te blijven, maar neutraliteit bestaat niet meer in het huidige STF. Zijn stilte in de recente conflicten is veelzeggend: hij weet dat elke uitspraak hem opnieuw in het vizier zou plaatsen.

Het hof is intussen een afspiegeling geworden van de politieke geschiedenis van Brazilië. Elke minister draagt het stempel van de president die hem benoemde. De rechtszaal is een verlengstuk van het parlement geworden, maar dan zonder de remmen die een parlement nog heeft. De camera’s draaien, de discussies worden live uitgezonden, en de bevolking kijkt toe alsof het een soap is. De toga’s verhullen niets meer.

En dan is er de link met de verkiezingen. Het is onmogelijk om de huidige chaos los te zien van de electorale context. Elke beslissing van Moraes heeft directe impact op campagnes, op kandidaten, op de perceptie van legitimiteit. Rechts ziet het hof als een obstakel, links als een bescherming. Maar de waarheid is dat het hof door zijn eigen gedrag het vertrouwen van miljoenen Brazilianen heeft verloren. Het is geen neutrale scheidsrechter meer. Het is een speler geworden.

Zelfs Lula lijkt dat te beseffen. De man die Moraes jarenlang verdedigde, die hem zag als bondgenoot in de strijd tegen extremisme, laat hem nu los. De afstand is subtiel, maar zichtbaar: minder publieke steun, minder gezamenlijke optredens, minder politieke dekking. Lula weet dat Moraes een risico is geworden, een factor die het imago van de regering kan schaden in een periode waarin elke fout electoraal kan wegen.

En boven dit alles hangt de dreiging van Daniel Vorcaro. Zijn dossier is niet zomaar een verzameling documenten. Het is dynamiet. Hij heeft informatie die het hof kan doen instorten. Hij heeft namen, bedragen, contacten. Hij is gevaarlijk voor Moraes, maar ook voor anderen. Zijn zaak is geen gewone rechtszaak. Het is een tikkende tijdbom.

De zitting van 15 september wordt aangekondigd als een moment van duidelijkheid, maar wie het STF kent, weet dat duidelijkheid zelden komt. Er zal wel weer iemand om een visto vragen, er zal wel weer uitstel komen, er zal wel weer een monocratische beslissing volgen die alles op pauze zet. Maar het circus gaat door. Link2Brazil kijkt toe, samen met de rest van Brazilië.

Foto’s: Nelson Junior - Gustavo Moreno - SCO/STF

Subscribe now