Tijdens de G7 in Évian — een top vol staatshoofden, strak protocol en diplomatieke beleefdheden — viel vooral op wie er níét in zijn element was. Lula liep er bij momenten wat verloren bij, zoekend naar zijn plaats tussen leiders die hem beleefd begroetten maar zichtbaar niet als gelijke beschouwden. Trump daarentegen bewoog zich zoals altijd alsof hij de enige was die ertoe deed, gedoogd omdat het niet anders kan. En toen journalisten hem aanspraken over Brazilië, improviseerde hij luidop, verwarde Flávio met Eduardo Bolsonaro en verkondigde onjuiste informatie alsof het feiten waren. Het was een klein incident, maar voor mij zegt het alles: over Trumps minachting voor andere landen, zijn narcistische overtuiging dat kennis optioneel is, en over een wereld die hem blijft tolereren. Maar het zegt evenveel over Brazilië zelf, dat opnieuw vastzit tussen dezelfde oude kemphanen — Lula en Bolsonaro — twee politieke mastodonten die allang met pensioen zouden moeten zijn, maar die het land blijven gijzelen en elke vorm van vernieuwing blokkeren.

En terwijl Trump in Évian zijn gebruikelijke mix van bravoure en onwetendheid tentoonspreidde, speelde zich aan Braziliaanse zijde een parallel schouwspel af. De Bolsonaro-clan, ooit luidruchtig en zelfverzekerd, oogt vandaag vooral chaotisch. Eduardo leeft in de Verenigde Staten als een soort zelfverklaarde ambassadeur van het “echte Brazilië”, maar in werkelijkheid vooral als politieke vluchteling die zijn dagen vult met agitatie tegen zijn eigen land. Zijn situatie werd nog absurder toen het Braziliaanse Hooggerechtshof (STF) hem recent veroordeelde tot vier jaar gevangenisstraf wegens het verspreiden van valse informatie en het aanzetten tot destabilisatie van de democratische instellingen — een uitspraak die hem in theorie verplicht zou maken terug te keren naar Brazilië om zijn straf uit te zitten. Dat hij ondertussen in de VS blijft wonen en zich daar voordoet als internationale woordvoerder van de Braziliaanse rechterzijde, maakt de kloof tussen zijn retoriek en de werkelijkheid alleen maar groter. Flávio, de enige die nog een officieel mandaat heeft, lijkt vooral te teren op zijn achternaam; inhoudelijk heeft hij weinig te bieden. En Jair Bolsonaro zelf — verwikkeld in onderzoeken, onder huisarrest, en recent betrapt met een verboden wapen in huis — is een schim van de sterke man die hij ooit pretendeerde te zijn. Dat Trump niet eens weet wie van de zonen wie is, is bijna symbolisch: zelfs hun belangrijkste buitenlandse referentiefiguur kan hen niet uit elkaar houden.

Wat mij misschien nog het meest verbaast, is hoe gemakkelijk zoveel Brazilianen zich blijven laten meeslepen door een naam. Alsof het feit dat je de zoon bent van Jair Messias Bolsonaro automatisch politieke kwaliteiten garandeert. Alsof Lula, die al meer dan dertig jaar verkondigt dat alleen hij de problemen van Brazilië kan oplossen, nog steeds de enige mogelijke optie is. Het is een hardnekkige illusie die het land gevangen houdt: Bolsonaro’s erfgenamen teren op de mythe van de sterke vader, terwijl Lula blijft leunen op zijn verleden als weldoener van de armen. Maar hun ideeën zijn achterhaald, hun partijen vastgeroest in het verleden, en echte alternatieven krijgen nauwelijks kansen. Het resultaat is een democratie die zich blijft herhalen, een politiek landschap dat draait op nostalgie en angst, en een bevolking die telkens opnieuw moet kiezen tussen twee projecten die hun houdbaarheidsdatum allang hebben overschreden.

Daarom wringt Lula’s recente uitspraak op de G7 — dat hij “nooit links is geweest” — des te meer. Iedereen die de Braziliaanse politiek de voorbije decennia heeft gevolgd, weet dat Lula en de PT altijd tegen alles waren wat niet uit hun eigen ideologische stal kwam. Van economische hervormingen tot internationale akkoorden: de partij stemde systematisch tegen, om later vaak dezelfde maatregelen zelf door te voeren wanneer ze aan de macht waren. Dat Lula zich nu als pragmatische middenfiguur probeert te presenteren, is begrijpelijk als electorale strategie, maar het botst frontaal met zijn politieke verleden. Niet voor niets regende het sarcastische commentaren in de Braziliaanse pers en op sociale media: voor velen was zijn uitspraak niet alleen ongeloofwaardig, maar ook een teken van hoe ver de politieke retoriek zich heeft losgemaakt van de werkelijkheid. En toch blijven miljoenen Brazilianen geloven in deze zorgvuldig opgebouwde mythes — de mythe van de redder van de armen aan de ene kant, en de mythe van de sterke man aan de andere. Het is precies die hardnekkige verering van namen, niet van ideeën, die het land al jaren verlamt.

En zo blijft Brazilië, zelfs op een internationale top als de G7, gevangen in een politiek theater dat allang zijn glans heeft verloren. Terwijl de wereld worstelt met nieuwe uitdagingen, sleept het land dezelfde oude conflicten mee, alsof het niet in staat is om zichzelf opnieuw uit te vinden. Het is ontmoedigend om te zien hoe een natie met zoveel talent, creativiteit en potentieel zich blijft vastklampen aan namen die hun beste tijd hebben gehad. Lula en Bolsonaro domineren het toneel niet omdat ze vernieuwend zijn, maar omdat het politieke systeem geen ruimte laat voor frisse stemmen. En zolang miljoenen kiezers blijven geloven dat alleen deze vertrouwde figuren het land kunnen redden, blijft Brazilië ronddraaien in dezelfde cirkel. Het is een vermoeidheid die je voelt in elke verkiezing, in elke peiling, in elke discussie: een land dat vooruit wil, maar telkens opnieuw wordt teruggetrokken naar het verleden.

Misschien is dat uiteindelijk de grootste uitdaging voor Brazilië én voor zoveel andere democratieën: niet het verslaan van oude tegenstanders, maar het eindelijk durven loslaten van namen die al te lang het zicht op de toekomst belemmeren.

Foto’s: Lula Marquez - Agência Brasil / Ricardo Stuckert - PR

Subscribe now

Het is niet de gewoonte om een bijdrage van Link2Brazil te wijden aan ongelukken of misdaden. Dergelijk nieuws komt elders al genoeg aan bod. Maar soms dwingt de realiteit je tot spreken. Niet omdat sensatie nodig is, maar omdat de ernst en de opeenstapeling van vermijdbare tragedies een impact hebben op iedereen die hier woont of langere tijd verblijft. In een land met de afmetingen van een continent zijn de kansen op slecht nieuws groter — maar dat mag nooit een excuus worden.

“Mid-air collisions” zijn uitzonderlijk. Toch gebeurde het vorig jaar in de Verenigde Staten: op 29 januari 2025 botste een U.S. Army Sikorsky UH-60 Black Hawk-helikopter met drie bemanningsleden in de lucht tegen een American Airlines regional jet (Bombardier CRJ700, American Eagle-vlucht 5342) met 64 mensen aan boord. Boven de Potomac River, vlak bij Ronald Reagan Washington National Airport. Alle 67 mensen kwamen om. Het was de dodelijkste Amerikaanse luchtvaartramp sinds 2001. Het onderzoek wees op systemische fouten bij de FAA: slecht ontworpen vliegroutes, onvoldoende scheiding tussen verkeer, genegeerde waarschuwingen en menselijke factoren bij zowel bemanning als verkeersleiding.

Het is nog te vroeg om definitieve conclusies te trekken over het ongeluk van zondag in Rio de Janeiro, maar de feiten zijn al hard genoeg. Twee helikopters botsten in de lucht en stortten neer op het terrein van een dealer in elektrische auto’s in Recreio dos Bandeirantes. Minstens zes doden. Een reeks geparkeerde BYD-voertuigen brandde volledig uit. Het ging om een Airbus H125 Esquilo (PR-DJJ) en een Bell 206B Jet Ranger (PP-MAC). Alle inzittenden kwamen om, onder wie de Amerikaanse zanger Oliver Tree (32), op doorreis in de Cidade Maravilhosa.

Wie in Brazilië woont, merkt vroeg of laat dat ongevallen met kleine vliegtuigen en helikopters hier vaker voorkomen dan elders — in absolute aantallen én vaak in rates per vlieguur. Brazilië scoort slechter dan de VS of Europa, al blijven exacte vergelijkingen lastig door verschillen in rapportage en operationele mix.

In 2024 registreerde Brazilië 175 GA- en helikopterongevallen, het hoogste aantal in een decennium, met 153 doden. Helikopters nemen een onevenredig groot aandeel in fatale incidenten: tussen 2012 en 2023 waren er 212 helikopterongevallen met 130 doden. De VS telt doorgaans 80–130 helikopterongevallen per jaar, waarvan 13–24 fataal. Europa zit nog lager. Relatief gezien doet Brazilië het dus slechter.

De oorzaken zijn bekend. De menselijke factor is veruit de grootste boosdoener: bijna 80% van de ongelukken tussen 2013 en 2023. Besluitfouten, verlies van controle, slechte oordeelsvorming, doorgaan in slecht weer, vliegen op instrumenten zonder kwalificatie. Een groot deel van de vluchten is privé of quasi-commercieel “taxi aéreo”, vaak met minder strenge onderhouds- en trainingsnormen dan de reguliere luchtvaart. São Paulo en Rio zijn hotspots door het grote aantal rijke particulieren, bedrijven en toeristische vluchten. Onderhoudsproblemen komen vaker voor, mede door clandestiene operaties of kostenbesparing. Helikopters zijn bovendien complexer en gevoeliger dan vliegtuigen.

Andere risicofactoren: laagvliegen voor sightseeing, politie-operaties in favelas, slecht weer, bergachtig terrein, offshore-operaties voor de olie-industrie. Politiehelikopters raken soms betrokken bij schietpartijen. En tenslotte: Brazilië heeft een van de grootste helikoptervloten ter wereld. Meer vluchten betekent meer ongelukken — maar dat verklaart niet waarom de rates zo hoog blijven.

Toeristen die dit weekend weer massaal in Rio aanwezig waren, zullen nu misschien twee keer nadenken over een sightseeing-vlucht rond Cristo Redentor. Het uitzicht is uniek, de ervaring onvergetelijk — maar de realiteit is dat ook bij deze commerciële aanbieders de risico’s bestaan. Niet omdat zij per se nalatig zijn, maar omdat het toezicht in Brazilië structureel tekortschiet. De overheid beschikt over een indrukwekkende hoeveelheid regels, maar de handhaving blijft achter. Het oude, cynische grapje dat ik al meer dan eens van Brazilianen zelf hoorde — “Hoeveel soorten helikopters bestaan er in Brazilië? Twee: zij die nog vliegen en de rest die naar beneden donderde” — klinkt opnieuw pijnlijk actueel. Niet als humor, maar als maatschappelijk commentaar.

De andere tragedie van dit rampzalige weekend leverde “slechts” één dodelijk slachtoffer op, maar het verhaal is zo weerzinwekkend dat het me moeite kost om het te beschrijven.

De Ponte do Esqueleto, ooit gebouwd voor een spoorlijn die nooit werd afgemaakt, staat op privéterrein op de grens van Limeira en Cordeirópolis. De 40 meter hoge constructie groeide uit tot een trekpleister voor extreme sporten zoals rope-jumping. In 2024 werd de toegang na eerdere incidenten afgesloten, maar lokale ondernemers protesteerden bij de gemeenteraad van Limeira. De brug bleef toegankelijk. De verantwoordelijkheid bleef intussen zweven tussen gemeente en federale overheid. Pas begin 2026 werden de eigendomspapieren afgerond, waarna de federale overheid stelde dat de gemeente de toegang had moeten blokkeren.

Door dit bestuurlijke vacuüm konden “instructeurs” — in werkelijkheid jongeren die sensatie koppelden aan een extra centje, zonder enige professionele kwalificatie — hun illegale activiteiten blijven aanbieden. Op de dag van het ongeval ging het mis bij de sprong van de 21-jarige Maria Eduarda Rodrigues de Freitas. Volgens getuigen sloegen de “instructeurs” de standaard veiligheidscontrole over. Ze wierpen haar naar beneden zonder dat het touw was bevestigd. Het lag nog opgerold op het platform.

Een verpleegkundige die toevallig aanwezig was, snelde naar beneden en begon onmiddellijk te reanimeren. Tevergeefs. Het slachtoffer overleed ter plaatse.

De politie arresteerde de drie betrokken “instructeurs”. Tijdens de verhoren beweerden ze zich niet te herinneren wie het touw had moeten vastmaken. Een echte instructeur vergeet dat niet. Nooit. De politie wacht op sporenonderzoek en autopsie om de strafzaak rond te maken. Ondertussen hebben federale overheid en gemeente eindelijk besloten om de toegang tot de brug definitief af te sluiten. De put wordt gevuld nadat het kalf verdronken is.

Op sociale media circuleren schokkende beelden van het incident. De video toont hoe de “instructeurs” het meisje optillen en van de brug werpen, terwijl het dikke veiligheidstouw zichtbaar ongebruikt op het platform ligt. Ze draagt een harnas, maar zonder enige verbinding. Het is een mensonterend beeld. Ik heb het niet opgezocht — en ik raad niemand aan dat wel te doen.

Ik begon met de menselijke factor en eindig er ook mee. Terwijl São João wordt gevierd en voetbalfans zich schor schreeuwen, zijn er zeven mensen gestorven. In het tweede geval op een manier die elke definitie van “ongeval” overstijgt. Wie schreeuwt er voor hen, en vooral, voor haar?

Foto: RS/Fotos Públicas

Subscribe now

Het verhaal van de Braziliaanse financiële angst begint niet bij Nubank, niet bij een software-update, en zelfs niet in de digitale wereld. Het begint in de levens van gewone mensen, in de huizen van arbeiders, gepensioneerden en kleine ondernemers die in maart 1990 wakker werden in een land dat hen plotseling had beroofd van hun toekomst. Wie vandaag wil begrijpen waarom een foutmelding in een bankapp een hele samenleving kan doen verstijven, moet eerst terug naar die ochtend waarop miljoenen Brazilianen ontdekten dat hun spaargeld was verdwenen.

Neem die oudere timmerman, een man die veertig jaar lang elke dag zwaar werk had verricht om een klein patrimonium op te bouwen voor zijn oude dag. Hij had nooit veel gevraagd van het leven, alleen zekerheid. Maar op een ochtend liep hij naar de bank en bleek zijn hele levenswerk in rook te zijn opgegaan. Geen waarschuwing, geen uitleg, geen compensatie. Alleen een mededeling dat zijn geld — zijn zekerheid, zijn toekomst — was bevroren. Het was alsof iemand de grond onder zijn voeten had weggetrokken.

Of neem Waldir da Silva, de gepensioneerde metaalarbeider uit de regio São Paulo. Veertig jaar lang had hij gezwoegd in fabrieken, elke maand een klein beetje opzijgezet. Zijn droom was eenvoudig: een bescheiden huisje op het platteland, waar hij en zijn vrouw eindelijk rust zouden vinden. De koopakte was bijna rond. Maar toen hij naar de bank ging om de laatste formaliteiten te regelen, trof hij geen toekomst aan, maar een leegte. Zijn geld was bevroren, ontoegankelijk, opgesloten achter de deuren van de Centrale Bank. Het restje dat hij nog mocht opnemen, werd door de inflatie in een razend tempo uitgehold. De droom verdampte. Waldir, tweeënzestig jaar oud, moest opnieuw zwaar fysiek werk zoeken om te overleven. Compensatie kwam er nooit.

En dan is er Maria das Graças uit Salvador, een jonge onderneemster die eindelijk de moed had verzameld om een kleine kledingzaak te openen. Ze had jaren gespaard, al haar reserves op een zakelijke rekening gezet, de eerste stoffen besteld, het winkelpand gehuurd. Maar door de blokkade kon ze haar leveranciers niet betalen. De stoffen kwamen niet. Haar personeel kreeg geen loon. Binnen een maand was haar zaak failliet, nog voordat ze echt had kunnen beginnen. Maria bleef achter met schulden en een diepe psychologische wond die haar vertrouwen in banken en politiek voor de rest van haar leven zou bepalen.

Wie vandaag door Brazilië reist, botst vroeg of laat op iemand die deze periode heeft meegemaakt. Ze noemen zichzelf niet zo, maar het zijn overlevenden — mensen die nooit helemaal herstelden van wat hen in 1990 werd afgenomen. Velen praten er niet graag over; de schaamte, de woede, het gevoel van machteloosheid zit diep. En de jongere generatie, die het zelf niet meemaakte, kent bijna altijd wel iemand in de familie die door het Collor-plan werd getroffen. Soms zijn het kinderen of kleinkinderen die nog steeds de gevolgen dragen: een huis dat nooit werd gekocht, een bedrijf dat nooit van de grond kwam, een erfenis die verdampte. Het trauma is niet alleen persoonlijk, maar intergenerationeel. Het leeft voort in verhalen die met horten en stoten worden verteld, in stiltes aan de keukentafel, in de manier waarop Brazilianen vandaag nog steeds naar banken kijken.

De voorbeelden van hierboven waren geen uitzonderingen. In miljoenen huishoudens voltrok zich precies hetzelfde scenario: dromen die in één klap werden vernietigd, families die hun toekomst zagen verdampen, en een land dat collectief het vertrouwen in zijn overheid verloor. De maatregel die dit veroorzaakte — de totale confiscatie van het nationale spaargeld — werd het symbool van een breuk die tot op de dag van vandaag voelbaar is.

En precies daarom sloeg deze week de paniek zo snel toe toen duizenden klanten van Nubank een foutieve melding kregen dat de bank door de Centrale Bank zou worden opgedoekt en in liquidatie was gegaan. Voor wie de geschiedenis niet kent, lijkt zo’n digitale storing misschien een storm in een glas water. Maar voor de Braziliaan is het een echo van een nationale nachtmerrie.

De fout bij Nubank — veroorzaakt door een menselijke vergissing tijdens een software-update, waarbij per ongeluk een noodprotocol werd geactiveerd — leidde tot een massale schrikreactie. De fintech bood snel haar excuses aan en benadrukte dat het om een operationele misser ging. Toch was de schok enorm. Nubank ligt de laatste tijd sowieso al onder vuur omdat de bank erom bekendstaat accounts soms plotseling en zonder duidelijke reden te blokkeren. Maar de paniek van gisteren had een diepere oorzaak: het trauma van 1990, dat nooit is verdwenen.

Om te begrijpen waarom een haperende bankapp vandaag nog steeds angst kan veroorzaken, moeten we terug naar de tijd van de cruzeiro, de toenmalige munteenheid die symbool stond voor een monsterlijke inflatie. In de jaren tachtig en het begin van de jaren negentig leefden de Brazilianen in een economische nachtmerrie. De inflatie was zo hoog dat geld bijna per uur minder waard werd. In supermarkten liepen medewerkers met prijzentangen rond om tijdens het winkelen de prijzen al te verhogen. Contant geld bezitten was een risico; men moest het zo snel mogelijk uitgeven of op een spaarrekening zetten om de waarde enigszins te beschermen.

In deze chaos trad in maart 1990 president Fernando Collor de Mello aan met een radicaal plan. En hier moeten we even stilstaan bij de figuur Collor zelf, want hij was geen gewone president. Hij was de eerste democratisch verkozen president na de militaire dictatuur, een jonge, energieke politicus die zich presenteerde als de redder van een land dat op de rand van economische instorting stond. Hij was charismatisch, mediageniek, een man die wist hoe hij de camera moest bespelen. Hij beloofde modernisering, hervorming, een breuk met het verleden. En in een land dat snakte naar verandering, kreeg hij de macht om te doen wat vandaag ondenkbaar zou zijn.

Want waar een hedendaagse Braziliaanse president geen wind mag laten zonder dat ergens een groep betogers begint te schreeuwen “Fora!”, kon Collor in 1990 met één handtekening het spaargeld van een hele natie bevriezen. De democratie was jong, de instellingen waren zwak, de bevolking was murw geslagen door jaren van hyperinflatie. Er was geen sociale media, geen 24/7 nieuwscyclus, geen georganiseerde burgerbeweging die binnen een uur honderdduizenden mensen op straat kon krijgen. Collor had de macht, en hij gebruikte die.

Om de geldhoeveelheid drastisch te beperken en de hyperinflatie te breken, kondigde zijn regering de totale bevriezing van het nationale spaargeld aan. Van de ene op de andere dag werd tachtig procent van alle banktegoeden en spaarrekeningen voor achttien maanden geblokkeerd. Kleine bedragen tot vijftigduizend cruzados novos — ongeveer twaalfhonderd dollar — waren vrijgesteld, maar dat bood weinig troost. Vrijwel elke Braziliaan met een bankrekening werd geraakt. Particulieren, bedrijven, investeerders, zelfstandigen, gepensioneerden: niemand ontsnapte.

De cijfers zijn duizelingwekkend. De regering-Collor nam in één klap ongeveer honderd miljard dollar in beslag — destijds dertig tot veertig procent van het totale bruto binnenlands product van Brazilië. Omgerekend naar de huidige economische waarde spreken we over ruim tweehonderdveertig miljard dollar, meer dan de volledige economie van menig Europees land. Het geld zat achttien maanden lang onbereikbaar achter slot en grendel bij de Centrale Bank, terwijl de reële waarde door de aanhoudende inflatie als sneeuw voor de zon verdween.

Het economische plan mislukte. De inflatie keerde terug. Collor werd na grote corruptieschandalen afgezet. Jaren later wist hij via verkiezingen terug te keren en schopte hij het zelfs tot senator, maar zijn politieke loopbaan eindigde definitief in de rechtbank. Na een veroordeling wegens corruptie en witwassen slijt hij zijn dagen in huisarrest met een elektronische enkelband. De man die ooit met één handtekening het geld van miljoenen burgers afnam, zit nu opgesloten in zijn eigen woning.

De structurele oplossing kwam pas halverwege de jaren negentig, toen Fernando Henrique Cardoso als minister van Financiën het Plano Real introduceerde. Eerst werd een virtuele rekeneenheid ingevoerd om de prijzen te stabiliseren, daarna in 1994 een nieuwe, sterke munt: de real. Het Plano Real brak de hyperinflatie definitief en bracht rust op de markt. Maar de psychologische littekens uit de Collor-tijd verdwenen nooit.

Vandaag is het Braziliaanse bankenlandschap streng gereguleerd. Toch blijft waakzaamheid geboden. Het recente schandaal rond Banco Master, waarbij de federale politie een miljardenfraude met valse garanties en illegale praktijken blootlegde, toont aan dat geknoei in de financiële sector nog altijd voorkomt. Het herinnert de Braziliaan eraan dat het handig is om een digitale rekening te hebben bij een jonge fintech voor dagelijkse betalingen, maar dat men grotere vermogens beter niet zomaar bij zulke instellingen parkeert.

Want in Brazilië is geld nooit alleen geld geweest. Het is herinnering, angst, overleving. En zolang de schaduw van 1990 over het land hangt, zal elke storing, elke foutmelding, elke haperende app meer zijn dan een technisch probleem. Het is een herinnering aan een dag waarop miljoenen mensen wakker werden en ontdekten dat hun toekomst was verdwenen. De realiteit van vandaag is wel een andere: Brazilië beschikt over enkele van de meest solide banken ter wereld — Itaú, Bradesco, Caixa, Banco do Brasil, Santander — instellingen die op wereldniveau opereren en rotsvast staan. De Centrale Bank houdt streng toezicht, en ondanks uitschuivers zoals het recente geval van Banco Master is een herhaling van het Collor-drama vandaag uiterst onwaarschijnlijk. Het vertrouwen mag dan littekens dragen, maar de fundamenten zijn sterker dan ooit.

Subscribe now

Er zijn plekken op aarde waar de tijd anders beweegt. De Amazone is zo’n plek. Niet omdat er geen klok tikt, maar omdat de natuur er het ritme bepaalt. Het water stijgt en daalt, de lucht trilt van warmte, en de mensen leven met de rivier zoals anderen met de seizoenen. In dat landschap, waar de grond maandenlang onder water staat, groeit een palm die de wereld aan het veroveren is: de açaí-palm.

Als het zomert in de lage landen, is een ijsje een klassiek koelmiddel, een verfrissing. Brazilianen houden ook wel van een picolé of een capelinha, maar als iemand in de buurt açaí aanbiedt, geven ze daar vaak de voorkeur aan — ook al is het meestal wat duurder dan een ijsje op een stokje.

De meeste buitenlanders kennen açaí als een paarse smoothie in een kom, versierd met granola en fruit. Maar wie de vrucht alleen zo kent, kent eigenlijk maar een fractie van het verhaal. Want açaí is niet zomaar een vrucht. Het is een cultuur, een economie, een traditie — en steeds vaker ook een bron van zorgen.

Waar het allemaal begint

Stel je een rivier voor die elk jaar buiten haar oevers treedt. Niet een beetje, maar meters. De bossen langs die rivier — de várzea, zoals Brazilianen zeggen — worden dan langzaam onder water gezet. De bomen staan tot halverwege hun stam in het bruine water, en vissen zwemmen tussen hun wortels. Het is een wereld die tegelijk wild en kwetsbaar is, en precies daar gedijt de açaí-palm het best.

De palmen zijn slank en hoog, soms zo hoog dat je je afvraagt hoe iemand er ooit in klimt. Maar de mannen die dat doen, de peconheiros, zijn meesters in hun vak. Met een band van palmblad rond hun enkels schieten ze omhoog langs de stam, alsof ze geboren zijn met een ingebouwde klimtechniek. Bovenin hangen de trossen: kleine, harde, donkerpaarse bolletjes die je zo niet kunt eten. Het vruchtvlees is dun, de pit groot. Açaí moet worden verwerkt — snel, zorgvuldig, en liefst binnen enkele uren na de oogst.

De smaak die bijna niemand kent

Wie açaí in het Amazone-gebied proeft, schrikt soms. Niet omdat het slecht smaakt, maar omdat het zo anders is dan wat de rest van de wereld gewend is. De echte smaak is aards, bijna rokerig, met een bittertje dat doet denken aan cacao of rode wijn. Het is voedsel, geen dessert. In Pará eten mensen het met vis, met maniokmeel, met rijst. Het is stevig, voedzaam, en vooral: niet zoet.

Maar zodra açaí de Amazone verlaat, verandert het. Buiten de regio wordt het bijna altijd gemengd met suiker, guaraná-stroop, banaan of andere vruchten. Niet omdat iemand de consument wil misleiden, maar omdat pure açaí voor veel mensen te intens is. En omdat suiker verkoopt. Het gevolg is dat de meeste buitenlanders — en zelfs veel Brazilianen buiten het noorden — nog nooit de echte smaak hebben geproefd.

En dan is er nog iets: suikervrije açaí is vaak duurder. Dat klinkt vreemd, maar het is logisch. Suiker is goedkoop. Pure açaí is duur om te produceren, te vervoeren en te bewaren. Dus wie de pure versie wil, betaalt meer.

Een vrucht die de wereld rondgaat

Tot een paar decennia geleden was açaí nauwelijks bekend buiten de Amazone. Het was het voedsel van vissers, van ribeirinho-families, van mensen die leefden van wat de rivier gaf. Maar toen de wellness-industrie op zoek ging naar nieuwe “superfoods”, kwam açaí in het vizier. De paarse kleur, de antioxidanten, de exotische herkomst — het was een perfecte combinatie voor een wereld die hunkerde naar gezonde trends.

En zo begon de reis van açaí naar de rest van Brazilië, en daarna naar de wereld. Vandaag vind je het in New York, Tokio, Amsterdam, Sydney. Maar die wereldreis heeft een prijs. Açaí bederft snel, dus het moet worden ingevroren. Dat betekent fabrieken, vrachtwagens, koelketens, exportprocedures. En dat alles maakt het product duur.

De keten die niet altijd eerlijk is

De vraag is dan: komt de consument nog wel aan echte, zuivere açaí? Het eerlijke antwoord is: niet altijd. De keten is lang, en waar geld te verdienen valt, duikt ook fraude op. Soms wordt açaí verdund met water, soms met andere vruchten, soms met goedkope vulmiddelen. Soms wordt het te laat verwerkt, of onder slechte hygiënische omstandigheden. En de mensen die de bomen beklimmen, verdienen vaak het minst.

De nieuwe teeltgebieden

Açaí groeit niet langer alleen in de Amazone. In Bahia, o.m. in de droge regio van de São Francisco-vallei, staan plantages waar de palmen keurig in rijen staan, gevoed door irrigatie. Het is een andere manier van produceren: minder afhankelijk van de rivier, meer voorspelbaar, meer geschikt voor grote volumes. Voor sommigen is dat een zegen. Voor anderen een bedreiging voor de traditionele gemeenschappen die leven van het extrativismo — het duurzaam oogsten van wat het bos naturally geeft.

Açaí-Koffie

En in die nieuwe teeltgebieden duikt ook een ander experiment op: açaí-koffie. Dat klinkt exotisch, maar het idee is eenvoudig. De pit van de açaí-vrucht — die normaal gezien wordt weggegooid of gebruikt als meststof — kan worden geroosterd en gemalen, net zoals koffiebonen. Het resultaat is een donker poeder dat je kunt zetten als koffie, maar dat eigenlijk geen koffie is. Het bevat geen cafeïne, heeft een mildere, licht nootachtige smaak, en wordt soms geprezen als een zachter alternatief voor wie gewone koffie niet goed verdraagt.

Het is een product dat nog in zijn kinderschoenen staat. Je vindt het niet in de supermarkt, maar eerder bij kleine producenten, vaak via platforms zoals Mercado Livre, Shopee e.d. meer. Het is typisch iets dat je leert kennen omdat iemand je erop wijst — een buur, een vriend, een lokale producent. Het is een niche, en dat is niet negatief: elk nieuw product begint klein.

Waarom is het nog geen groot succes? Niet omdat het slecht is, maar omdat het anders is. De smaak is subtieler dan die van koffie, minder aromatisch, minder uitgesproken. Voor koffieliefhebbers mist het de intensiteit die ze gewend zijn. Voor gezondheidsliefhebbers is het dan weer geen wondermiddel. En voor producenten is het arbeidsintensief: de pit levert weinig poeder op, en het roosteren vergt vakmanschap.

Is het gezonder? Dat hangt af van wat je zoekt. Het bevat geen cafeïne en is licht verteerbaar, wat voor sommige mensen een voordeel is. Maar het is geen vervanger van de voedingswaarde van de pulp zelf.

Zal het ooit doorbreken? Misschien — maar dan als een authentiek nicheproduct, gedragen door kleine producenten die experimenteren en hun eigen publiek vinden. Het is vooral een bewijs van hoe veelzijdig de açaí-palm is, en hoe creatief de mensen die ermee werken. Jef gelooft alleszins heel sterk in de positieve eigenschappen van de blauwe besjes. Het gaf hem de stimulans om 10 jaar geleden, 20.000 plantjes in het Amazone gebied te gaan halen, als het ware terug van weggeweest.

Heeft u er belangstelling voor? Surf dan naar de website Purple-Pit voor meer informatie. In Brazilië kan je rechtstreeks in contact treden met de fazenda, tel. nr op eenvoudig verzoek.

En koffie is niet het enige experiment. In sommige gemeenschappen wordt ook açaí-wijn gemaakt: een gefermenteerde drank die men vinho de açaí noemt. Het is geen wijn zoals wij die kennen, maar eerder een lichte, lichtzure, bijna aardse drank die vooral lokaal wordt gemaakt en gedronken. De fermentatie is moeilijk te controleren en de smaak is voor velen ongewoon, waardoor het nooit echt commercieel is doorgebroken. Maar het bestaat — en het is authentiek Amazone.

Daarnaast duiken er steeds meer moderne varianten op. Ambachtelijke brouwerijen experimenteren met açaí-bier, dat een subtiele bessensmaak en een diepe paarse kleur kan geven. Er zijn kleine producenten die açaí-likeur maken, zoet en aromatisch, populair als souvenir. En zelfs açaí-azijn bestaat — een zeldzaam product dat vooral in de gastronomie wordt gebruikt, met een smaak die ergens tussen balsamico en fruitige azijn in zit.

Maar het meest succesvolle nevenproduct is waarschijnlijk açaí-olie. Die wordt gewonnen uit de pulp en is rijk aan antioxidanten. Ze wordt wereldwijd gebruikt in cosmetica, huidverzorging en haarproducten. Het is een van de weinige açaí-producten die de sprong naar de internationale markt echt heeft gemaakt.

Tot slot is er nog açaí-meel, gemaakt van gedroogde pulp of van de gemalen pit. Het wordt gebruikt in energierepen, bakproducten en supplementen — vooral in nichemarkten die op zoek zijn naar natuurlijke ingrediënten.

Al deze producten samen laten zien dat açaí veel meer is dan de paarse massa die de meeste mensen kennen. Het is een vrucht met een enorm potentieel, een bron van creativiteit voor producenten, en een bewijs dat de açaí-palm een van de meest veelzijdige bomen van de Amazone is. Wie alleen de bowl kent, kent eigenlijk maar een klein stukje van het verhaal.

En dan komt professor Salo Coslovsky

In een opiniestuk in de Braziliaanse krant Estadão kijkt de Amerikaanse professor Salo Coslovsky naar dit alles met een mengeling van bewondering en bezorgdheid. Hij ziet hoe açaí een symbool is geworden van de bio-economie van de Amazone — een product dat geld kan genereren zonder het bos te kappen. Maar hij ziet ook hoe kwetsbaar dat succes is.

Hij stelt vragen die niet alleen economisch zijn, maar bijna filosofisch:

Wat gebeurt er met een product dat tegelijk traditioneel en trendy is? Açaí is geboren in een ecosysteem dat leeft op het ritme van water en zon. Maar de markt leeft op het ritme van vraag en aanbod. Die twee ritmes botsen soms.

Hoe zorg je dat het succes niet zijn eigen ondergang wordt?

Coslovsky waarschuwt dat de sector sneller groeit dan de structuren die haar moeten beschermen. De keten is nooit ontworpen voor wereldwijde distributie. Ze is organisch gegroeid, niet gepland. En nu moet ze plots voldoen aan internationale standaarden.

Hoe garandeer je kwaliteit in een keten die zo kwetsbaar is?

Açaí oxideert snel, verliest smaak, bederft. Zonder strenge controle is fraude bijna onvermijdelijk.

Hoe bescherm je de traditionele gemeenschappen?

De mensen die de bomen beklimmen, hebben het minst te zeggen over de prijzen. Zij lopen het meeste risico, maar krijgen het kleinste deel van de winst.

Hoe voorkom je dat açaí een monocultuur wordt?

De Amazone is geen plek voor monoculturen. Coslovsky waarschuwt dat een product dat het bos zou moeten beschermen, het niet mag vernietigen.

En hoe blijft Brazilië leider in een markt die internationaliseert?

Peru, Colombia en Ecuador investeren zwaar. Ze hebben kortere exportlijnen. De concurrentie wordt reëel.

De paradox van succes

Coslovsky’s analyse komt neer op één grote paradox: hoe populairder açaí wordt, hoe groter het risico dat het zijn ziel verliest. De wereld wil meer, maar de oorsprong kan maar zoveel geven. En als de keten niet beter wordt georganiseerd, kan de kwaliteit dalen, de prijs stijgen en de traditionele producenten verdwijnen.

De snackbars en de toekomst

In heel Brazilië vind je snackbars waar açaí wordt geserveerd als een soort ijsje. Zelfs aan het strand wordt het aangeboden — weliswaar wat minder betrouwbaar, omdat je nooit weet hoelang de verkoper alles voldoende koel houdt. Met chocolade, koekjes, siroop, alles wat je maar kunt bedenken. Het is vrolijk, kleurrijk, populair — maar het staat mijlenver af van de açaí die in de Amazone wordt gegeten. En toch hoort het bij het verhaal. Het laat zien hoe flexibel de vrucht is, hoe ze zich aanpast aan nieuwe smaken, nieuwe markten, nieuwe culturen.

Maar het laat ook zien hoe belangrijk het is om te blijven vertellen waar açaí vandaan komt. Want als dat verhaal verloren gaat, blijft er alleen een paarse massa over, zonder geschiedenis, zonder context, zonder ziel.

De essentie van Coslovsky’s boodschap

Als je zijn artikel tot de kern terugbrengt, zegt hij eigenlijk dit: açaí heeft de potentie om een symbool te worden van een duurzame Amazone-economie — maar alleen als we nu de juiste keuzes maken.

Het is een waarschuwing, maar geen pessimistische. Het is eerder een uitnodiging: om beter te organiseren, eerlijker te verdelen, strenger te controleren, en vooral: om de mensen en het ecosysteem te beschermen die açaí tot açaí maken.

Foto’s: Wikimedia Commons - André Smeets - Jef Craenen

Subscribe now

Existem lugares que você visita, lugares que você admira, e, muito raramente, existem lugares que continuam morando em você mesmo quando você já não está lá. Boipeba é, para mim, um desses lugares. Cheguei ali pela primeira vez sem grandes expectativas, a convite de vizinhos que tinham família na ilha. Achei que encontraria apenas uma semana de descanso, uma pausa na vida cotidiana. Não imaginava que deixaria uma parte de mim naquele pedaço de terra, nem que ele continuaria me chamar, vez após vez.

Escrevo isto agora porque já não posso voltar. Meu corpo não permite, mas minha memória continua caminhando pelas mesmas trilhas de areia de Velha Boipeba. Este texto não é um guia turístico, nem uma propaganda. É uma lembrança, um alerta, uma tentativa de preservar o que está prestes a desaparecer. Uma ilha que antes era conhecida apenas por pescadores e peregrinos agora está no alvo de quem deseja transformá-la em algo que ela nunca deveria ser.

Quem lê estas linhas viaja comigo — não apenas para um lugar, mas para um sentimento, uma saudade. Talvez baste dizer que Boipeba me transformou, e que agora tento retribuir o que ela me deu.

Costa do Dendê

Quem viaja para Boipeba entra na Costa do Dendê, uma faixa litorânea ao sul de Salvador onde oceano, rios e manguezais se encontram. O nome vem do dendê, o óleo alaranjado tão presente na culinária baiana — um cheiro de mar, de fogo, de história.

A região abriga destinos famosos: Morro de São Paulo, sempre cheio; a Península de Maraú, com suas praias intermináveis; a Baía de Camamu, com ilhas e canais escondidos. E então, um pouco mais adiante, mais silenciosa, mais discreta: Ilha de Boipeba.

Boipeba faz parte do Arquipélago de Cairu. Fica no Atlântico, mas parece um mundo à parte. Em 2013 foi eleita a segunda ilha mais bonita da América do Sul. Reconhecimentos assim atraem olhares — e é aí que começa minha preocupação.

A primeira chamada

O nome Boipeba vem do tupi: mboipeba, “cobra chata”. Um nome antigo, anterior a qualquer presença europeia. Velha Boipeba, o povoado mais antigo, surgiu no século XVI. Suas ruas carregam séculos de história.

Quando ouvi falar da ilha pela primeira vez, não foi por livros, mas por convite. Eu não imaginava que minha “Brazilite” — meu amor teimoso por este país — ganharia ali uma nova profundidade.

A viagem

Toda viagem a Boipeba começa em Salvador, uma cidade que pulsa em ritmos, vozes e cheiros. A travessia para Itaparica é o primeiro passo para longe dessa intensidade. No convés, vemos a cidade diminuir, os sons se apagarem. Do outro lado está Itaparica, que em breve será ligada ao continente por uma ponte — um projeto que facilitará a viagem, mas também trará mais pressão a lugares que sobrevivem justamente por serem remotos.

De Itaparica seguimos por estradas estreitas, passando por vilas, coqueiros e poeira vermelha. A Bahia se revela devagar, como um livro que não deve ser lido com pressa. Até que a estrada acaba. Deixamos o carro — literalmente e simbolicamente. A partir dali começa a verdadeira ilha.

A lancha

A lancha atravessa manguezais que parecem uma catedral verde. O barqueiro lê a água como quem lê um mapa íntimo. A luz filtrada pelas folhas, a mudança de cores, os pássaros entre as raízes — tudo anuncia que estamos cruzando uma fronteira interior.

Depois de cerca de uma hora, a ilha aparece. Coqueiros, areia, algumas casas. A lancha se aproxima da Praia da Boca da Barra. Ao pisar na areia, percebemos que os sons mudam: não há carros, apenas vozes, vento e mar.

Velha Boipeba vive sem pressa. A igreja do Divino Espírito Santo observa tudo há séculos. Fiquei numa pousada simples, acolhedora, sem exageros. Ali começou minha semana — uma semana que me renovaria por completo.

A estadia

Acordei no primeiro dia com o ritmo suave do mar. A vila despertava devagar: crianças correndo na areia, um cachorro seguindo, uma mulher abrindo sua vendinha, um pescador carregando o peixe da manhã. Tudo acontecia num tempo que não se podia apressar.

As praias não eram cenários, mas presenças vivas: Cueira, longa e luminosa; Tassimirim, transparente; Bainema, ampla e selvagem; Moreré, quase mítica. No caminho, encontrei barracas onde moradores ofereciam frutos do mar e frutas como parte natural de suas vidas.

Caminhei por manguezais, nadei em piscinas naturais, sentei na areia com uma caipirinha e senti meus pensamentos aquietarem. À noite, o céu se tingia de rosa e ouro, e a pousada se enchia de vozes suaves. Eu não era turista — era alguém acolhido pelo ritmo da ilha.

Quando a semana terminou, senti-me renovado — e ao mesmo tempo partido. Eu sabia que voltaria, não por decisão, mas porque a ilha havia me escolhido.

A virada

Muito tempo depois, Boipeba ainda ecoava em mim. Por isso doeu tanto quando ouvi o que estava acontecendo. Primeiro rumores, depois fatos. Um nome surgiu: Perville. Um empreendimento com planos que não combinavam com a escala da ilha.

O projeto Encantos de Boipeba ocupa centenas de hectares — uma intervenção profunda na vida dos moradores. Condomínios de luxo, áreas privadas, estradas cortando trilhas tradicionais, helipontos rompendo o silêncio.

Pensei na lancha, nas crianças, na simplicidade que era escolha, não falta. E senti que aquela simplicidade estava sendo ameaçada por algo que se apresentava como progresso, mas que era, na verdade, uma forma de conquista.

Os moradores viram trilhas fechadas, cercas surgirem, promessas de emprego que já haviam falhado em outros lugares. Conheciam os exemplos: Morro de São Paulo, Jericoacoara, Praia do Forte. Sabiam o que acontece quando um paraíso vira produto.

Boipeba era diferente. Ainda era. Mas a sombra se aproximava.

O valor de uma ilha

Penso muito na minha primeira manhã em Boipeba. Às vezes fecho os olhos e ouço novamente a lancha cortando os manguezais. Talvez porque sei que nunca mais voltarei. Talvez porque temo que a ilha que carrego comigo já não exista como a conheci.

E há algo mais que muitos não sabem: Boipeba sempre foi refúgio de gente famosa — artistas, políticos, escritores, até celebridades internacionais. Todos vinham pelo mesmo motivo: anonimato, silêncio, autenticidade. Os moradores nunca fizeram alarde. Nunca pediram fotos, nunca transformaram essas visitas em espetáculo. Viviam em outro ritmo, outra lógica, outra verdade.

Essa discrição — tão rara no Brasil — era parte da magia da ilha.

E é justamente isso que agora corre risco.

Boipeba não é um terreno vazio para um megaprojeto. É uma comunidade, uma história, um ritmo. Um lugar onde o silêncio é riqueza e a simplicidade é escolha. Os planos que pairam sobre a ilha são como uma tempestade prestes a romper — e todos já sentem o vento mudar.

Escrevo isto porque alguns lugares precisam ser defendidos, mesmo por quem já não pode voltar. Quem já pisou em Boipeba sabe o que está em jogo.

Boipeba é uma pérola. E pérolas não devem ser polidas para brilhar diante dos olhos errados. Devem ser protegidas, cuidadas, preservadas.

Foi duas vezes, mas não posso mais ir. Mas posso publicar isto. E talvez isso baste para dizer o que precisa ser dito: que progresso nem sempre é progresso — e que alguns paraísos só continuam sendo paraísos quando os deixamos em paz.

Fotos: André Smeets

Subscribe now

Er zijn plekken die je bezoekt, plekken die je bewondert, en heel zelden zijn er plekken die je blijven bewonen, zelfs wanneer je er niet meer bent. Boipeba is voor mij zo’n plek. Ik kwam er voor het eerst zonder verwachtingen, op uitnodiging van buren die er familie hadden wonen. Ik dacht dat ik een weekje rust zou vinden, een onderbreking van het dagelijkse leven. Ik wist niet dat ik een deel van mezelf zou achterlaten op dat eiland, en dat het me sindsdien zou blijven roepen.

Ik schrijf dit nu omdat ik er niet meer heen kan. Mijn lichaam laat het niet toe, maar mijn gedachten blijven er rondzwerven, alsof ze de zandpaden van Velha Boipeba nog altijd kennen. Dit is geen reisgids, geen promotietekst. Het is een herinnering, een waarschuwing, een poging om vast te houden wat dreigt te verdwijnen. Een eiland dat ooit alleen bekend was bij vissers en pelgrims, staat nu in het vizier van mensen die het willen omvormen tot iets wat het nooit mag worden.

Wie dit leest, reist met mij mee. Niet alleen naar een geografische plek, maar naar een gevoel, een heimwee. Misschien volstaat het om te zeggen dat Boipeba mij heeft veranderd, en dat ik nu probeer terug te geven wat het mij schonk.

Costa do Dendê

Wie naar Boipeba reist, reist naar de Costa do Dendê, een kuststrook ten zuiden van Salvador waar oceaan, rivieren en manguezais elkaar ontmoeten. De naam verwijst naar dendê, de oranje palmolie die zo typisch is voor Bahia — een geur van zee, vuur en geschiedenis.

In deze regio liggen namen die reizigers doen dromen: Morro de São Paulo, bruisend en druk; de Península de Maraú, met haar eindeloze stranden; de Baía de Camamu, een binnenbaai vol eilanden en verborgen waterwegen. En dan, iets verder, veel stiller: Ilha de Boipeba.

Boipeba maakt samen met Tinharé deel uit van het Arquipélago de Cairu. Het ligt in de Atlantische Oceaan, maar voelt als een wereld op zichzelf. In 2013 werd het verkozen tot het tweede mooiste eiland van Zuid-Amerika. Zulke erkenning trekt blikken aan — en precies daar begint mijn bezorgdheid.

De eerste roep

De naam Boipeba komt uit het Tupi: mboipeba, “platte slang”. Een naam die verwijst naar iets oerouds, iets dat er was lang voor wij er kwamen. Velha Boipeba, de oudste nederzetting, werd in de zestiende eeuw gesticht. De straatjes dragen eeuwen geschiedenis in zich.

Toen ik voor het eerst over Boipeba hoorde, was het geen encyclopedische kennis maar een uitnodiging. Ik had geen idee dat mijn “Brazilitis” — mijn hardnekkige liefde voor dit land — er een nieuwe, diepere vorm zou krijgen.

De reis

Elke tocht naar Boipeba begint in Salvador, een stad die leeft op het ritme van drums, stemmen en geuren. De overzetboot naar Itaparica is de eerste stap weg van die drukte. Op het dek zie je de skyline van Salvador kleiner worden, de geluiden vervagen. Aan de overkant ligt Itaparica, dat binnenkort via een brug verbonden zal worden met het vasteland — een project dat de reis zal vergemakkelijken, maar ook meer druk zal brengen op plekken die juist leven van hun afgelegen karakter.

Van Itaparica gaat het verder per auto, langs dorpen, palmbomen en rood stof. Bahia ontvouwt zich traag, als een verhaal dat je niet te snel mag lezen. Uiteindelijk houdt de weg op. Je laat je auto achter — letterlijk en symbolisch. Vanaf hier begint het echte eiland.

De lancha

De lancha brengt je door manguezais die aanvoelen als een groene kathedraal. De bestuurder leest het water alsof het een kaart van zijn eigen leven is. Het licht wordt gefilterd door bladeren, het water verandert van kleur, vogels scheren tussen de wortels. Je voelt dat je een grens oversteekt, niet alleen geografisch maar innerlijk.

Na ongeveer een uur verschijnt het eiland. Je ziet palmbomen, zand, enkele huizen, een pousada. De lancha nadert de Praia da Boca da Barra. Je stapt uit en merkt meteen dat de geluiden anders zijn: geen auto’s, alleen stemmen, wind en zee.

Velha Boipeba is een dorp dat leeft zonder te haasten. De kerk van het Divino Espírito Santo staat er als een stille getuige van eeuwen. Ik werd opgevangen in een eenvoudige pousada, warm en zonder poespas. Vanaf dat moment begon mijn week — een week die me herboren zou achterlaten.

Het verblijf

De eerste ochtend werd ik wakker met het zachte ritme van de zee. Het dorp ontwaakte traag: kinderen renden over het zand, een hond volgde hen, een vrouw opende haar winkeltje, een man toonde zijn vers gevangen vis. Alles bewoog in een tempo dat je niet kon forceren.

De stranden waren geen decor maar levende plekken: Cueira met zijn eindeloze zandstrook, Tassimirim met glashelder water, Bainema ruig en wijds, Moreré bijna mythisch. Onderweg kwam ik barakjes tegen waar locals schaaldieren en fruit aanboden, niet als een gewoon handeltje, maar als een verlengstuk van hun leven.

Ik wandelde door manguezais, zwom in piscinas naturais, zat op het strand met een caipirinha en voelde hoe mijn gedachten stiller werden. ’s Avonds kleurde de lucht roze en goud, en de pousada vulde zich met zachte stemmen. Ik voelde me opgenomen, niet als toerist maar als iemand die even mocht meedelen in het ritme van het eiland.

Toen de week voorbij was, voelde ik me herboren — en tegelijk verscheurd. Ik wist dat ik zou terugkeren, niet omdat ik het gepland had, maar omdat het eiland mij had gekozen.

De ommekeer

Lang nadat ik terug was, bleef Boipeba in mij nazinderen. Daarom trof het me zo diep toen ik hoorde wat er gaande was. Eerst geruchten, dan feiten. Een naam dook op: Perville. Een ontwikkelaar met plannen die niet pasten bij de schaal van het eiland.

Het project Encantos de Boipeba beslaat honderden hectaren — geen detail, maar een ingreep in de leefwereld van de bewoners. Luxe wooncomplexen, private zones, wegen die traditionele paden doorsnijden, helikopterplatforms die de stilte zouden doorboren.

Ik dacht aan de lancha, aan de kinderen die enkel kunnen voetballen op het strand, aan de eenvoud die geen armoede was maar een keuze. En ik voelde hoe die eenvoud bedreigd werd door iets dat zich voordeed als vooruitgang, maar in werkelijkheid een vorm van verovering was.

De bewoners zagen paden afgesloten worden, hekken verschijnen, beloftes van werk en ontwikkeling die ze al elders hadden zien mislukken. Ze kenden de verhalen van Morro de São Paulo, Jericoacoara, Praia do Forte. Ze wisten wat er gebeurt wanneer een paradijs een product wordt.

Boipeba was anders. Nog wel. Maar de schaduw kroop dichterbij.

De waarde van een eiland

Ik denk nog vaak terug aan mijn eerste ochtend op Boipeba. Soms sluit ik mijn ogen en hoor ik opnieuw de lancha door de manguezais glijden. Misschien omdat ik weet dat ik er nooit meer zal terugkeren. Misschien omdat ik bang ben dat het eiland dat ik in mij draag, niet langer zal bestaan zoals ik het heb gekend.

Boipeba is geen leeg canvas voor een luxeproject. Het is een gemeenschap, een geschiedenis, een ritme. Een plek waar stilte rijkdom is en eenvoud een keuze. De plannen die boven het eiland hangen, voelen als een storm die nog niet is losgebarsten, maar waarvan je de lucht al ziet verkleuren.

Ik schrijf dit omdat sommige plekken verdedigd moeten worden, zelfs door mensen die er niet meer kunnen komen. Iedereen die ooit Boipeba bezocht, begrijpt wat er op het spel staat.

Boipeba is een parel. En parels moet je niet polijsten tot ze glanzen voor de verkeerde ogen. Je moet ze beschermen, koesteren, laten zijn wat ze altijd zijn geweest: zeldzaam, kwetsbaar, onvervangbaar.

Ik kan er niet meer heen. Maar ik kan dit wel publiceren. En misschien is dat genoeg om te zeggen wat gezegd moet worden: dat vooruitgang niet altijd vooruitgang is, en dat sommige paradijzen alleen paradijzen blijven als we ze met rust laten.

Foto’s: André Smeets

Subscribe now

Er zijn landen waar de politiek het ritme van de samenleving bepaalt, waar de kalender van het parlement de kalender van het volk dicteert. En dan is er Brazilië, waar de samenleving op bepaalde momenten zo luid, zo kleurrijk en zo onstuitbaar wordt dat zelfs de politiek er stil van wordt. Juni is zo’n maand. Een maand waarin het Congres, dat al niet bekendstaat om zijn Zwitserse stiptheid, verandert in een soort institutionele schim. De gangen worden stiller, de commissies leger, de stemmingen uitgesteld. Niet door crisis, niet door conflict, maar door iets dat veel fundamenteler is: São João.

De heilige Johannes de Doper, die in Europa vooral geassocieerd wordt met midzomernachten en vreugdevuren, is in Brazilië een culturele orkaan die alles en iedereen meesleept, inclusief senatoren, afgevaardigden en hun agenda’s. Het contrast is bijna komisch. Een van de duurste parlementaire systemen ter wereld — met salarissen, privileges, vergoedingen en logistieke structuren die zelfs Scandinavische ambtenaren zouden doen blozen — blijkt in juni te functioneren op een ritme dat meer lijkt op dat van een dorpsfeest dan op dat van een moderne democratie. Terwijl de belastingbetaler zich afvraagt waarom de rekening zo hoog is, lijkt het antwoord ergens tussen een accordeonakkoord en een bord pamonha te liggen.

Dit jaar is het effect nog zichtbaarder. De Senaat heeft dossiers liggen die de regering als prioritair beschouwt, zoals de PEC die de werkweek wil herzien en de nationale veiligheidsstructuur wil versterken. De Kamer wacht op voortgang in de discussie over brandstofprijzen. Maar zodra juni begint, lijkt het alsof de politieke zwaartekracht wordt opgeheven. De parlementariërs verdwijnen richting het noordoosten, alsof ze door een onzichtbare kracht worden teruggeroepen naar hun oorsprong. En misschien is dat ook zo. Want om te begrijpen waarom het Congres leegloopt, moet je eerst begrijpen wat São João betekent.

São João is geen feestdag. Het is een staat van zijn. Het is een maand waarin het noordoosten zichzelf opnieuw uitvindt, waarin steden veranderen in openlucht-theaters en waarin zelfs de meest rationele stedeling zich laat meeslepen door ritmes die ouder zijn dan de republiek zelf. De oorsprong ligt in de Europese midzomertradities die door de Portugezen werden meegebracht, maar zoals alles wat in Brazilië landde, werd het hier niet simpelweg overgenomen. Het werd geabsorbeerd, vermengd, heruitgevonden. De vreugdevuren, die in Europa de zonnewende markeerden, werden in Brazilië een symbool van gemeenschap. In steden als Caruaru, Campina Grande en Cruz das Almas worden torens van hout opgestapeld die bij het aansteken veranderen in vurige monumenten. Het gebeurt midden op straat, tot wanhoop van huisdieren die de hele maand met trillende poten door het leven gaan.

Het feest vindt meestal plaats in een “Arraia”, een naam die men geeft aan het terrein of de ruimte waar de São-João-vieringen plaatsvinden — een soort tijdelijk dorp van feestelijkheid. Het woord komt van het Portugese “arraial”, dat oorspronkelijk een kamp of nederzetting betekende. Tijdens juni verandert het in een bonte wereld van vlaggetjes, stro, houten kraampjes, dansvloeren en muziekpodia waar forró klinkt tot diep in de nacht. Een arraiá is dus niet zomaar een locatie, maar het kloppende hart van de junifeesten: de plek waar gemeenschap, traditie en vrolijkheid samenvallen.

De muziek is de ziel van het geheel. Forró is niet zomaar een genre; het is een emotionele infrastructuur. Het ritme is eenvoudig maar onweerstaanbaar, een soort muzikale hartslag die je dwingt om te bewegen. De accordeon — of sanfona — is het instrument dat alles draagt. En hier komt de geschiedenis binnenwandelen, want wie forró zegt, zegt Luiz Gonzaga, de legendarische muzikant uit Pernambuco die het genre in de jaren 40 en 50 naar de rest van het land bracht. Hij was de man die het noordoosten een stem gaf, die de pijn van de droogte, de vreugde van de feesten en de melancholie van het sertão in muziek wist te vangen. Zijn hoed, zijn sanfona, zijn stem — ze zijn iconen geworden. Zonder Gonzaga zou São João niet klinken zoals het klinkt. Hij is de klassieke voorganger, de patriarch van het genre, de man die forró uit de binnenlanden haalde en het tot nationaal erfgoed maakte.

Maar Gonzaga was niet alleen. Na hem kwamen anderen die het genre verder verfijnden, zoals Dominguinhos, de zachtmoedige meester uit Garanhuns, die de sanfona liet zingen alsof het instrument een ziel had. Zijn muziek was minder explosief dan die van Gonzaga, maar misschien juist daarom zo diep. Dominguinhos bracht forró naar een meer intieme sfeer, een soort muzikale fluistering die perfect past bij de melancholie van de juninachten. En dan heb je nog de moderne stromingen — forró eletrônico, forró universitário — die het genre naar de clubs en de universiteiten brachten. Maar in juni, tijdens São João, keert alles terug naar de oorsprong. Het is de maand van het pé-de-serra, de pure, akoestische forró die klinkt alsof hij rechtstreeks uit de aarde komt.

De gerechten van São João zijn een hoofdstuk op zich. Alles draait om maïs, dat in juni op zijn best is. Pamonha, canjica, bolo de milho, milho assado — het zijn geen snacks maar rituelen. Ze worden bereid volgens recepten die van generatie op generatie worden doorgegeven, vaak zonder ooit op papier te zijn gezet. Het is voedsel dat niet alleen voedt, maar herinnert. Elke hap is een echo van een kindertijd op het platteland, van avonden rond het vuur, van grootmoeders die roeren in potten die groter zijn dan zijzelf. En dan zijn er de likeurtjes, gemaakt van vruchten die je buiten Brazilië nauwelijks vindt: jenipapo, umbu, pitanga. Ze worden geserveerd in kleine plastic bekertjes die in juni de officiële beker van het land lijken te zijn.

De lokale tv-zenders veranderen de hele maand in een soort permanente São-João-marathon. Elke dag zie je nieuwe groepen die hun forró-kunsten tonen, vaak met een enthousiasme dat de wetten van de fysica tart. De presentatoren dragen rieten hoeden en geruite hemden, alsof ze zelf onderdeel zijn van een toneelstuk dat nooit eindigt. De reportages gaan niet over politiek, economie of internationale conflicten, maar over wie de beste quadrilha heeft, wie de grootste vuurhaard bouwde, wie de mooiste jurk droeg. Het land lijkt even te vergeten dat het een natie is met 200 miljoen inwoners en complexe problemen. In juni is Brazilië een dorp, en iedereen hoort erbij.

En dan is er nog een traditie die zo uniek is dat ze bijna mythisch wordt: de Guerra de Espadas, een fenomeen dat vrijwel uitsluitend voorkomt in de staat Bahia. En vooral in Cruz das Almas, het onbetwiste epicentrum van deze vurige traditie. In deze stad verandert de nacht in een arena van vuur. De espadas — cilindervormige projectielen gevuld met buskruit — schieten horizontaal door de straten, spuwen vonken, draaien, exploderen. Het is vuurwerk dat niet de lucht in gaat, maar de straat op. Het is verboden, officieel al jaren, maar in Bahia is een verbod soms meer een suggestie dan een regel. De Guerra de Espadas is geen hobby maar een identiteit, een rite de passage, een bewijs van moed. De deelnemers dragen geïmproviseerde beschermende kleding, de lucht vult zich met rook en buskruit, en elk jaar vallen er gewonden. Maar niemand stopt. Want in juni regeert niet de wet maar de cultuur, en de espadas zijn daarvan het meest vurige bewijs.

Wie juni in Brazilië wil begrijpen, moet niet alleen kijken naar de dansvloeren, de vreugdevuren en de accordeons, maar ook naar de geldstromen die onder de oppervlakte bewegen. Want São João is niet alleen een cultureel fenomeen; het is een economische kracht die hele regio’s in beweging zet. Het is een paradoxale maand waarin het land tegelijk draait en stilstaat, waarin de economie piekt en vertraagt, waarin de productiviteit daalt maar de consumptie explodeert. Het is een maand waarin de cijfers van het ministerie van Economie en de ritmes van Luiz Gonzaga elkaar ontmoeten in een soort nationale choreografie.

De positieve impact is onmiskenbaar. In het noordoosten is São João economisch gezien bijna even belangrijk als carnaval in Rio. Steden als Caruaru en Campina Grande ontvangen honderdduizenden bezoekers, soms zelfs miljoenen over de hele maand. Hotels zitten vol, restaurants draaien dubbele shifts, straatverkopers verdienen in juni wat ze in andere maanden niet eens durven dromen. De lokale economie zwelt op als een accordeon die tot het uiterste wordt uitgerekt. De vraag naar voedsel, drank, kleding, vervoer, decoratie en entertainment stijgt explosief. Het is een maand waarin zelfs de meest bescheiden ambachtsman plots een ondernemer wordt, waarin de verkoop van rieten hoeden, geruite hemden en laarzen een piek bereikt die de rest van het jaar niet wordt benaderd.

De landbouw profiteert ook. Maïs is de ster van de maand, en de vraag is zo groot dat boeren in Pernambuco, Paraíba en Bahia hun productie speciaal afstemmen op juni. De prijzen stijgen, maar niemand klaagt, want pamonha en canjica zijn geen luxe maar een noodzaak. De hele keten — van de boer tot de straatverkoper — voelt de impact. En dan zijn er de drankproducenten, vooral de kleine distilleerderijen die likeuren maken van jenipapo, umbu en pitanga. In juni verkopen ze soms meer dan in de rest van het jaar samen. Het is een maand waarin de economie van het binnenland even de hoofdrol speelt, waarin de grote steden niet langer het centrum van alles zijn.

Het toerisme is een hoofdstuk op zich. Mensen reizen van heinde en verre om São João te beleven. Brazilianen uit São Paulo, Rio en Brasília trekken naar het noordoosten alsof ze op pelgrimstocht gaan. Buitenlanders, vooral Europeanen die nieuwsgierig zijn naar “het andere carnaval”, ontdekken dat juni misschien wel de beste maand is om het land te begrijpen. De hotels in Caruaru en Campina Grande zijn maanden van tevoren volgeboekt. Vluchten naar Recife, João Pessoa en Salvador worden duurder. Busmaatschappijen zetten extra ritten in. Het is een logistieke operatie die bijna militair aandoet, maar dan met meer muziek en minder discipline.

De media-industrie draait op volle toeren. Lokale tv-zenders besteden hele programma’s aan de feesten, met live-uitzendingen, interviews, danswedstrijden en reportages over de beste pamonha van de regio. Nationale zenders sturen correspondenten om de sfeer vast te leggen. Radiostations draaien non-stop forró. Streamingplatforms zien een piek in zoekopdrachten naar Luiz Gonzaga, Dominguinhos en moderne forró-artiesten. São João is een maand waarin cultuur en commercie elkaar vinden in een harmonie die zelfs de meest cynische econoom zou kunnen ontroeren.

Maar zoals elke economische piek heeft ook deze een keerzijde. Want terwijl het noordoosten bruist, vertraagt de rest van het land. Bedrijven merken dat werknemers minder gefocust zijn, dat deadlines verschuiven, dat vergaderingen worden uitgesteld. Niet omdat mensen niet willen werken, maar omdat juni een maand is waarin het leven zich buiten afspeelt. De productiviteit daalt, vooral in sectoren die afhankelijk zijn van menselijke aanwezigheid. Het is alsof het land collectief besluit dat werk in juni een secundaire activiteit is, iets dat je doet tussen twee feesten door.

En dan is er de politiek, die in juni bijna tot stilstand komt. Het Congres functioneert op halve kracht, soms zelfs op kwartkracht. Belangrijke stemmingen worden uitgesteld, commissies worden verplaatst, rapporten blijven liggen. De PEC over de werkweek, de veiligheidsmaatregelen, de discussies over brandstofprijzen — alles schuift op naar juli, alsof juni een maand is die niet meetelt. De regering probeert druk uit te oefenen, maar zelfs de meest gedisciplineerde senator weet dat het geen zin heeft om tegen São João in te gaan. Het is een gevecht dat niemand wint.

De economische gevolgen van deze politieke stilstand zijn subtiel maar reëel. Investeringen worden vertraagd, bedrijven wachten op beslissingen die niet komen, internationale partners vragen zich af waarom het land een maand lang in een soort bestuurlijke siësta lijkt te verkeren. Het is een fenomeen dat moeilijk uit te leggen is aan iemand die São João nooit heeft meegemaakt. Hoe leg je uit dat een land met 200 miljoen inwoners en een complexe economie een maand lang functioneert op basis van ritme, traditie en emotie? Hoe leg je uit dat een parlement dat miljoenen kost per maand in juni verandert in een soort decorstuk?

En alsof dat nog niet genoeg is, valt São João dit jaar samen met het WK voetbal. Een evenement dat in Brazilië dezelfde status heeft als een religieuze verplichting. Wanneer de Seleção (Nationale Selectie) speelt, stopt het land. Wanneer de Seleção wint, viert het land. En wanneer de Seleção verliest, rouwt het land. In alle drie de gevallen is werken geen optie. De combinatie van São João en het WK is een perfecte storm van nationale afleiding. Het is alsof het land collectief besluit dat juni geen maand is voor wetgeving, maar voor emoties, tradities en voetbal.

De negatieve impact is dus niet te onderschatten. Maar het zou te eenvoudig zijn om São João af te schilderen als een economische rem. Want de waarheid is complexer. São João is een maand waarin de economie zich herverdeelt, waarin sommige sectoren floreren terwijl andere vertragen. Het is een maand waarin de formele economie misschien een stap terug doet, maar de informele economie een sprong vooruit maakt. Het is een maand waarin het land misschien minder produceert, maar meer consumeert. En consumptie is, hoe je het ook wendt of keert, een motor van groei.

De vraag is dus niet of São João goed of slecht is voor de economie. De vraag is hoe een land deze dubbele realiteit kan omarmen. Hoe het kan profiteren van de economische kracht van de feesten zonder te vervallen in een maandlange verlamming. Hoe het de culturele rijkdom kan vieren zonder de politieke verantwoordelijkheid te vergeten. Hoe het de vreugde van de quadrilha kan combineren met de ernst van de PEC’s.

Misschien is dat wel de essentie van Brazilië: een land dat voortdurend balanceert tussen chaos en creativiteit, tussen traditie en moderniteit, tussen feest en verantwoordelijkheid. Een land dat in juni zijn parlement verliest, maar zijn ziel terugvindt. Een land dat misschien niet altijd efficiënt is, maar wel altijd levend. En misschien is dat, op de lange termijn, een vorm van rijkdom die geen enkele spreadsheet kan weergeven.

Afbeeldingen: AI gegenereerd - Wikimedia Commons

Subscribe now

There are countries where elections revolve around ideas, debates, and substance. And then there is Brazil, where elections revolve mainly around money. A lot of money. So much money that you start wondering whether democracy still runs on votes, or rather on bank transfers. For the 2026 elections, the TSE has once again opened the taxpayer’s wallet: nearly R$ 5 billion (˜ US$ 1 billion) in public money will be distributed among the parties. A dizzying amount by any standard.

But to understand how we got here, you have to go back to 2015, when Brazil’s Supreme Court banned corporate donations. That happened after a series of scandals in which companies financed political campaigns in exchange for contracts, favors, and other “kindnesses.” The logic was simple: if you want to limit the influence of major economic groups, you have to remove their money from politics. A noble idea that unfortunately made the same mistake as so many noble ideas: it assumed that politics would reform itself. In reality, the opposite happened. The state took over the role of super-donor, but in a way that mainly reinforced existing power structures. Big parties received more money because they were big. They stayed big because they received more money. Small parties stayed small because they received little. And so a system emerged that feeds itself — a kind of democratic perpetuum mobile, but one that runs on public money.

That becomes painfully clear when you look at the distribution of the election fund.

PL receives R$ 882 million (˜ US$ 176 million)
PT receives R$ 615 million (˜ US$ 123 million)
União Brasil receives R$ 526 million (˜ US$ 105 million)

Three parties that together receive more money than some ministries do in an entire year.

And what becomes even more painfully clear in that distribution is how the system not only reflects existing polarization but actively sustains it. PT, inseparably linked to Lula and the left-wing camp, receives a gigantic amount that secures its position as the largest force on the left. On the other side stand PL and União, parties within the right-wing bloc, where the shadow of Bolsonaro — nowadays mostly represented by his son — still weighs heavily, along with rising figures such as Caiado and Zema. The money these parties receive is not just a budget: it is fuel for a political trench war that has dominated public debate for years.

The distribution of the election fund is therefore not a neutral administrative act, but a mechanism that gives the two major camps enough resources to keep shouting at each other endlessly. And that is exactly what they do, especially on social media, where algorithms love conflict and where every nuance is ground down into hashtags and insults. It is an arena in which the two lions keep fighting, roaring loudly, while the rest of the political fauna tries to survive somewhere in the shadows. Small parties — no matter how competent or innovative some of their candidates may be — barely get the chance to make their voices heard. They scratch their way through, but have little chance of truly breaking through. Public attention goes mainly to the two big predators constantly pouncing on each other.

Successive polls show this painfully. Support for the major blocs remains relatively stable, not because the population is so satisfied, but because alternatives simply remain invisible. It is a political landscape in which voters are repeatedly forced to choose between the same two camps, as if no other options exist. And that is exactly what happens when money becomes the gateway to visibility: democracy becomes narrower, louder, and poorer in ideas.

And then comes the irony. Because while the billions keep flowing, trust in the three branches of government continues to fall. The latest PoderData poll shows that the Câmara, the Senado, and the STF together barely reach 15% approval. That means 85% of the population believes these institutions function poorly, or at best mediocrely. It is a figure you would normally expect in countries where democracy is collapsing, not in a country that likes to present itself as a mature, stable republic. But the numbers don’t lie. They show a population that feels increasingly distant from its institutions, that does not feel represented, that feels politics is a game played without them.

It is a system that exists in few other democracies. In the United States, for example, campaigns are largely financed by private donations — which brings its own problems, but does mean that small candidates can sometimes grow unexpectedly. In Germany and the Netherlands, public financing exists, but it is much more limited and mainly intended as a supplement, not as the main source. In France, there is a mixed system, but with strict caps that prevent one party from draining the entire pot. Brazil, on the other hand, has chosen a model in which the state is almost entirely responsible for campaign financing, but without the mechanisms that ensure balance, transparency, and equal opportunity in other countries. The result is a system that is officially called “fair,” but in practice mainly protects the powerful.

The whole story deserves to be questioned again. Not out of cynicism, but out of common sense. Because a democracy in which money is the gateway to power is a democracy that undermines its own foundations. And maybe — just maybe — it is time to acknowledge that “more money” does not automatically mean “more quality.” Especially not when the institutions managing that money enjoy barely 15% trust. But well. In Brazil, logic is sometimes a rare animal. Everyone knows it exists, but no one has ever seen it in the wild. And as long as the billions keep flowing, democracy keeps running — though perhaps more on autopilot than on real conviction.

Subscribe now

Wie Brazilië een beetje kent, weet dat politiek hier nooit alleen politiek is. Het is theater, handel, folklore, improvisatie en soms pure slapstick. En nergens wordt dat mooier geïllustreerd dan aan de kraam van Osvaldo Pires Valentim, alias Osvaldo das Toalhas, die in São Paulo al jaren handdoeken verkoopt maar dit verkiezingsjaar besloot om er een soort sociologisch project van te maken. Geen Datafolha, maar Data-Toalha: een peiling in badstof, rechtstreeks van de straat, waarbij elke verkochte handdoek telt als stem. Democratie met een zoomrand.

Osvaldo legt het allemaal zelf uit op zijn Instagram, in video’s die tegelijk aandoenlijk en briljant zijn. In één ervan — deze hier bijvoorbeeld:

— vertelt hij hoe hij op het idee kwam om van zijn kraam een soort mini-instituut te maken. Hij doet dat met de vanzelfsprekende ernst van iemand die weet dat hij iets belangrijks heeft uitgevonden, maar tegelijk met de glimlach van een man die vooral hoopt dat de voorraad snel opraakt. Zijn kraam is een kruising tussen een marktkraam, een opiniepeiling en een performancekunstwerk, en het mooiste is dat hij dat zelf niet eens lijkt te beseffen.

Zijn selectie van kandidaten is even strategisch als poëtisch. Lula, omdat Lula overal is. Flávio Bolsonaro - tegenwoordig bekend als Tariflávio of Flavitcho - omdat er altijd minstens één Bolsonaro in de race moet zitten, al is het maar om de familie-eer te redden. En dan, verrassend genoeg, Renan Santos, die de laatste weken een merkwaardige sprong maakt in de peilingen. Osvaldo zag het eerder dan menig analist: “Die naam verkoopt,” zei hij, en in zijn universum betekent dat meer dan welke grafiek ook. De vierde handdoek toont Neymar, die niets met politiek te maken heeft maar wel met het komende WK, en dus met omzet. Osvaldo is tenslotte geen ideoloog maar een ondernemer, en in Brazilië is voetbal nog altijd de meest stabiele valuta.

Dat handdoeken met politieke gezichten geen nieuw fenomeen zijn, bewijzen de talloze filmpjes die al jaren circuleren op sociale media. Vooral kappers hebben er een zwak voor. Het klassieke scenario: een klant komt binnen, duidelijk anti-Lula, en de kapper knikt begrijpend, zet hem in de stoel, legt een kap om — met een gigantisch Lula-gezicht erop. De klant merkt het niet meteen, maar omdat hij voor een spiegel zit, komt het moment van ontdekking onvermijdelijk. Soms volgt er een vloek, soms een schaterlach, soms een theatrale worp van de kap op de vloer. Het is slapstick op z’n Braziliaans, een genre op zich, en het bewijst dat de creativiteit van de Brazilianen geen grenzen kent, zeker niet wanneer politiek en humor elkaar kruisen.

Maar terug naar Osvaldo, die zijn Data-Toalha plots nationale bekendheid zag krijgen toen Renan Santos zelf opdook aan zijn kraam. Niet om een handdoek te kopen, maar om het fenomeen te omarmen. Osvaldo liet een video maken — uiteraard — en Renan verscheen erin alsof hij een veldbezoek bracht aan een belangrijke campagnepost. De beelden belandden prompt op Instagram, waar Renan met een glimlach verklaarde dat zijn groei in de peilingen niets te maken heeft met de implosie van Flávio Bolsonaro, maar met zijn eigen werk. Dat is een elegante manier om te zeggen dat hij liever niet geassocieerd wordt met de recente soap rond Flávio.

En die soap verdient wel enige toelichting, want de bijnamen Tariflávio en Flavitcho komen niet uit de lucht vallen. Tariflávio verwijst naar de beschuldiging dat Flávio geld vroeg — een soort “tarief” — aan Daniel Vorcaro om de film over zijn vader te financieren. De gelekte audio waarin hij bijna smekend om steun vraagt, deed de rest. Flavitcho is dan weer een speelse verwijzing naar de manier waarop hij in diezelfde audio klonk: klein, onzeker, bijna jongensachtig, alsof hij zichzelf had verkleind tot een soort verkleinwoord van zijn eigen politieke persona. Het internet had er geen seconde voor nodig om dat te verzilveren.

Renans vooruitgang in de peilingen is reëel, maar of hij er iets mee kan, blijft voorlopig even onzeker als de vraag of Neymar straks fit genoeg is om in de VS te spelen. De peilingen tonen beweging, maar beweging is nog geen bestemming. In het noordoosten, traditioneel Lula-territorium, duiken volgens recente analyses zelfs waarschuwingssignalen op voor de oud-president: erosie bij jongere kiezers, vermoeidheid bij een deel van zijn basis, en een groeiende openheid voor alternatieven — al zijn die alternatieven nog fragiel en wisselvallig. Het politieke landschap lijkt op een zandstrand waar de golven elke dag een nieuwe tekening achterlaten, en niemand weet welke vorm morgen blijft liggen.

En dat brengt ons bij de bredere campagne, die dit jaar aanvoelt als een mengeling van déjà-vu en totale onvoorspelbaarheid. Lula blijft de zwaartekracht van de Braziliaanse politiek, maar zelfs zwaartekracht kent turbulentie. Flávio probeert zich staande te houden in een storm die hij deels zelf heeft veroorzaakt, terwijl zijn achterban zich afvraagt of hij nog wel de juiste drager is van de familievlag. En Renan, die tot voor kort vooral bekend stond in digitale kringen, probeert zijn virtuele momentum om te zetten in iets tastbaars, iets dat verder gaat dan likes en shares — al is een handdoek met zijn gezicht erop misschien een goed begin.

De campagne is nog lang, en zoals altijd in Brazilië kan alles morgen anders zijn. Maar één ding staat vast: zolang er mensen zoals Osvaldo bestaan, zal de politiek nooit saai worden. Zijn Data-Toalha is niet representatief, niet wetenschappelijk en niet serieus — maar ze vertelt wel iets over het land. Soms is een handdoek gewoon een handdoek, maar soms is het een spiegel waarin een heel volk zichzelf even ziet, al is het maar tussen twee strandbezoeken door.

Subscribe now

There are stories you read and immediately think: this could only happen in Brazil. Not because other countries lack bizarre situations, but because Brazil has a unique blend of empathy, improvisation, bureaucratic blind spots and a touch of telenovela drama that together form a national cocktail. And the story of Amanda — or Gabriele, or Maria Eduarda, or Beatriz, depending on the day — fits that cocktail perfectly.

In Joinville, in the south of the country, a 37-year-old woman lived for fourteen months as… a 12-year-old girl. That’s a sentence you read twice just to make sure you understood it correctly. But it wasn’t a costume joke, a prank or performance art. It was her daily reality. She drank from a mamadeira (baby bottle), walked around with a chupeta (pacifier), played with dolls and made children’s drawings. The family who took her in even decorated a full child’s bedroom for her, complete with toys and pastel colors. Not because they were naïve, but because they believed they were rescuing a vulnerable teenager who had fled abuse in northern Brazil.

They called her Gabriele, because that’s how she introduced herself. They even celebrated her twelfth birthday — cake, candles, the whole thing — the kind of party you only throw for children who still believe adults always tell the truth. The family had a big heart and a comfortable income, and that turned out to be a dangerous combination when faced with someone with an exceptional talent for manipulation.

According to the police, Amanda had a “high capacity for persuasion and empathy.” That sounds almost flattering, but it’s really a polite way of saying she delivered an acting performance that would make many soap stars jealous. Whenever someone questioned her adult features, she explained them away with autism and hormones she had supposedly been forced to take “as a child.” Everything was just believable enough, and just tragic enough, to stop people from asking too many questions.

But as in every Brazilian plot twist, the moment she arrived at the police station, the entire set collapsed. The “Gabriele” from Pará turned out to be Amanda from Ceará. And this wasn’t her first performance. Since 2018, she has played the same role in at least five states. In Rio de Janeiro she lived for a month as “Maria Eduarda,” cared for by two women who rented her a house and spent around R$ 2,000 on clothes, food and personal items for the “menina vulnerável” (vulnerable girl). In Minas Gerais she was taken in by a man who believed he was rescuing a thirteen-year-old. In São Paulo, Goiás, Florianópolis and Chapecó she repeated the same act, each time with a new name, as if she were a one-woman traveling theatre troupe performing a single script.

A very Brazilian crime: falsidade ideológica

In Brazil, this kind of deception falls under falsidade ideológica, literally “ideological falsehood.” The term sounds philosophical, but it’s simply criminal law: pretending to be someone you’re not, using false information, fabricated identities or misleading declarations. It can be as small as a forged signature or as elaborate as an entirely invented life. It’s a crime that appears frequently in Brazil, partly because the country’s vast bureaucracy doesn’t always communicate internally. Someone clever enough can slip through the cracks for surprisingly long.

A country wary of scams… yet still vulnerable

What makes this story even more striking is that Brazilians have been wary of scams for decades. In our earlier piece on fraud and digital deception, we described how deeply rooted that caution is. Everyone knows someone who has fallen victim to a golpe (scam), and the average Brazilian is often more alert than a bank’s fraud detection system. The country has developed an almost instinctive radar for suspicious calls, strange messages and too-good-to-be-true offers.

But that’s exactly why Amanda’s story worked so well. She didn’t prey on greed, but on empathy. Not on fear, but on compassion. She used no technology, no sophisticated scheme, no digital trickery. She used something far more powerful: human kindness. And even the most seasoned Brazilians fall for that, because no one wants to believe someone would go this far to exploit trust. It’s the perfect paradox: a country that sees through scammers, yet remains vulnerable to the most human form of deception.

The end of the performance

In Joinville, things eventually took a different turn. The family wanted to adopt her officially — and as Brazilians say: aí complica (that’s when things get complicated). The moment paperwork entered the picture, Amanda invented a new tragedy to avoid it. A violent father who might find her. A dangerous former guardian. A threat always just dramatic enough to freeze the conversation.

Until the police walked in.

There, in her child’s bedroom, surrounded by dolls and pacifiers, the mask fell. She confessed, gave her real name, her real age and her real origin. The family was left in shock — not only because they had been deceived, but because they had lived for fourteen months with someone who maintained a fully fictional identity down to the smallest detail.

Amanda is now in custody, awaiting a psychiatric evaluation. Her lawyers say they will not comment “out of respect for the legal process.” The police say she has a “strong emotional capacity.” The family is still trying to understand how this could happen.

And the rest of Brazil?

They shrug and say: Só no Brasil mesmo — truly only in Brazil.

How to recognize falsidade ideológica in Brazil

Although it often sounds like something out of a movie, falsidade ideológica is surprisingly common in Brazil. It doesn’t always involve spectacular identity fraud; sometimes it’s more subtle: a false name used to obtain help, a fabricated age to gain benefits and manipulated documents to make a story more believable

The common thread is always the same: a constructed identity used strategically to gain trust. And as this case shows, even the most vigilant people can be misled.

Subscribe now

Er zijn van die verhalen die je leest en waarbij je automatisch denkt: dit kan echt alleen in Brazilië. Niet omdat andere landen geen bizarre situaties kennen, maar omdat Brazilië een unieke mix heeft van empathie, improvisatie, bureaucratische gaten en een vleugje telenovela-dramatiek die samen een soort nationale cocktail vormen. En het verhaal van Amanda — of Gabriele, of Maria Eduarda, of Beatriz, afhankelijk van de dag — past daar perfect in.

In Joinville, in het zuiden van het land, leefde een vrouw van 37 jaar veertien maanden lang als… 12-jarig meisje. Dat is al een zin die je twee keer leest om zeker te zijn dat je het goed begrepen hebt. Maar het was geen verkleedpartijtje, geen grap, geen performancekunst. Het was haar dagelijkse realiteit. Ze dronk uit een mamadeira (babyfles), liep rond met een chupeta (fopspeen), speelde met poppen en maakte kindertekeningen. De familie die haar opving richtte zelfs een volledige kinderkamer voor haar in, met alles erop en eraan. Niet omdat ze naïef waren, maar omdat ze dachten dat ze een kwetsbare adolescente redden die uit het noorden van Brazilië was gevlucht voor misbruik.

Ze noemden haar Gabriele, want zo stelde ze zich voor. Ze vierden zelfs haar twaalfde verjaardag — compleet met taart, kaarsjes en een feest dat je normaal alleen organiseert voor kinderen die nog geloven dat volwassenen altijd de waarheid spreken. De familie had een groot hart en een goed inkomen, en dat bleek een gevaarlijke combinatie voor iemand met een uitzonderlijk talent voor manipulatie.

Volgens de politie had Amanda een “hoog vermogen tot overtuiging en empathie”. Dat klinkt bijna als een compliment, maar het is vooral een nette manier om te zeggen dat ze een acteerprestatie neerzette waar menig soapster jaloers op zou zijn. Wanneer iemand twijfelde aan haar volwassen gezicht, verklaarde ze dat door autisme en door hormonen die ze “in haar jeugd had moeten nemen”. Alles klopte precies genoeg om geloofwaardig te blijven, en alles was tragisch genoeg om niemand te durven doorvragen.

Maar zoals dat gaat in Braziliaanse plotwendingen: zodra ze op het politiebureau zat, viel het hele decor om. De ‘Gabriele’ uit Pará bleek Amanda uit Ceará. En dat was niet haar eerste optreden. Sinds 2018 heeft ze in minstens vijf staten dezelfde rol gespeeld. In Rio de Janeiro leefde ze een maand lang als “Maria Eduarda”, waarbij twee vrouwen haar verzorgden, een huis voor haar huurden en zo’n R$ 2.000 uitgaven aan kleding, eten en spullen voor de “menina vulnerável” (kwetsbaar meisje). In Minas Gerais werd ze opgevangen door een man die dacht dat hij een dertienjarig meisje redde. In São Paulo, Goiás, Florianópolis en Chapecó speelde ze dezelfde rol, telkens met een nieuwe naam, alsof ze haar eigen rondreizende theatergezelschap was — maar dan met één actrice en één script.

Een typisch Braziliaans misdrijf: falsidade ideológica

In Brazilië valt dit soort bedrog onder falsidade ideológica, letterlijk “ideologische valsheid”. De term klinkt filosofisch, maar het is gewoon strafrecht: jezelf voordoen als iemand die je niet bent, met valse gegevens, verzonnen identiteiten of misleidende verklaringen. Het kan gaan om een vervalste handtekening, een fictieve geboorteakte of — zoals in dit geval — een compleet verzonnen leven. Het is een misdrijf dat in Brazilië opvallend vaak voorkomt, juist omdat het land een enorme bureaucratische machine heeft waarin niet alle systemen met elkaar praten. Wie handig genoeg is, kan daar soms verrassend lang tussendoor glippen.

Een land dat oplichters doorziet… en er toch intrapt

Wat dit verhaal nog opmerkelijker maakt, is dat Brazilianen al decennialang beducht zijn voor oplichters. In ons eerdere stuk over misleiding en digitale fraude beschreven we al hoe diep dat wantrouwen zit. Iedereen kent wel iemand die slachtoffer werd van een golpe (oplichterstruc), en de gemiddelde Braziliaan is vaak alerter dan een bankfraude-detectiesysteem. Het land heeft een bijna instinctieve radar ontwikkeld voor verdachte telefoontjes, vreemde berichten en te mooie beloften.

Maar precies daarom werkt een verhaal als dat van Amanda zo goed. Ze speelde niet in op hebzucht, maar op empathie. Niet op angst, maar op medelijden. Ze gebruikte geen technologie, geen ingewikkelde schema’s, geen digitale misleiding. Ze gebruikte iets veel krachtigers: menselijke goedheid. En daar trappen zelfs de meest doorgewinterde Brazilianen nog in, omdat niemand wil geloven dat iemand zó ver gaat om misbruik te maken van vertrouwen. Het is de perfecte paradox: een land dat oplichters doorziet, maar dat nog steeds kwetsbaar is voor de meest menselijke vorm van bedrog.

Het einde van de voorstelling

In Joinville liep het anders af. De familie wilde haar uiteindelijk officieel adopteren — en zoals Brazilianen zeggen: aí complica (dan wordt het ingewikkeld). Zodra er papierwerk aan te pas zou komen, verzon Amanda een nieuwe tragedie om het proces te vermijden. Een gewelddadige vader die haar zou vinden. Een gevaarlijke ex-voogd. Een dreiging die altijd net groot genoeg was om het gesprek te stoppen en iedereen emotioneel te verlammen.

Tot de politie binnenviel.

Daar, in haar kinderkamer, tussen de poppen en de fopspenen, viel het masker. Ze bekende, gaf haar echte naam, haar echte leeftijd en haar echte herkomst. De familie bleef achter in shock — niet alleen omdat ze bedrogen waren, maar omdat ze veertien maanden lang hadden geleefd met iemand die een volledig fictieve identiteit tot in de kleinste details had volgehouden.

Nu zit Amanda vast, met preventieve hechtenis en een aangevraagd psychiatrisch onderzoek. Haar advocaten zeggen dat ze geen commentaar geven “uit respect voor het proces”. De politie zegt dat ze een “sterk emotioneel vermogen” heeft. De familie probeert te begrijpen hoe dit kon gebeuren.

En de rest van Brazilië?

Die haalt de schouders op en zegt: Só no Brasil mesmo — echt alleen in Brazilië.

Hoe herken je falsidade ideológica in Brazilië?

Hoewel het vaak klinkt als iets uit een film, komt falsidade ideológica in Brazilië verrassend veel voor. Het gaat niet altijd om spectaculaire identiteitsfraude; soms is het subtieler:

Iemand die een valse naam gebruikt om hulp te krijgen; iemand die een fictieve leeftijd opgeeft om voordelen te krijgen en/of iemand die documenten manipuleert om een verhaal geloofwaardiger te maken.

De rode draad is altijd dezelfde: een verzonnen identiteit die strategisch wordt ingezet om vertrouwen te winnen. En zoals dit verhaal laat zien, kan dat zelfs de meest oplettende mensen misleiden.

Subscribe now

There are innovations you expect from countries with shiny subways, futuristic airports, and ministers who don’t trip over their own policies. Brazil is rarely on that list. And yet it is precisely there that one of the most modern payment systems in the world was invented: Pix.

Pix is not a gadget, not a fintech toy, not an experiment. It is a revolution that unfolded quietly. In 2020, the Central Bank launched a system so simple and efficient that it conquered the entire country within months. Today, Pix is so natural that you’re more likely to forget your shoes than your Pix key.

A QR code printed on a piece of cardboard is enough to receive a payment. Street vendors use it, dentists use it, universities use it, the guy selling coconuts on the beach in Salvador uses it. Pix is faster than any bank card, cheaper than any credit card, and more accessible than any fintech platform. It works anytime, anywhere, with no fees and no waiting.

The success was so overwhelming that other countries are now trying to copy it. Colombia is eager. Mexico is watching closely. Europe follows with mild jealousy. And in the United States, someone is raising an eyebrow: Donald Trump.

Why Pix suddenly appears in a U.S. report

BBC Brasil described how the Office of the United States Trade Representative (USTR) included Pix in an official report on “unfair trade practices.” That sounds serious, but the reasoning is surprisingly simple: Pix is so efficient and so cheap that it threatens the market position of American payment companies.

Visa, Mastercard, PayPal, Big Tech payment platforms — they watched millions of transactions shift toward a system that costs nothing and has no profit margin. For companies that live off transaction fees, that’s not a detail — it’s an existential threat.

The report goes even further: it accuses the Central Bank of forcing banks to offer Pix. In Washington, that sounds like “market distortion.” In Brazil, it sounds like “financial access for everyone.”

Pix achieved something almost unthinkable in the United States: it broke the power of the financial sector. In the U.S., the payment system is fragmented, expensive, and slow. A simple bank transfer can take days. Credit cards are king, but they survive on high fees ultimately paid by consumers.

Pix wiped that model out in Brazil.

And now there’s something new: Pix parcelado, an installment version of Pix. That is a direct attack on the credit card market — a market in Brazil long dominated by American companies. In other words: Pix is not just a payment method. It is a threat to a multibillion-dollar industry.

The human dimension of Pix

Pix didn’t just change the financial sector. It changed the lives of millions of Brazilians who never had a bank account, who depended on cash, who worked in the informal economy. For them, money was always physical: bills in a pocket, coins in a plastic bag — risks included. Cash meant vulnerability. A robbery could wipe out an entire month’s income.

Pix broke that pattern.

Suddenly, people who never stepped inside a bank could receive money through their phones. Street vendors who once depended on change could now accept payments without carrying a single real. Small entrepreneurs could compete with big chains because they finally had a modern, fast, free payment method. Even homeless people use Pix through social programs that help them create a digital identity. It is one of the few innovations that is both hyper-modern and socially transformative. Pix democratized money. And that may be the greatest revolution of all.

The political irony

Pix was created by a small team of technocrats inside the Central Bank, under a government not exactly known for technological vision. While the country was politically on fire, a group of economists, programmers, and policymakers quietly built a system that would turn the financial world upside down. The contrast is almost comical: a country that struggles to renovate an airport built a payment system that works better than what the U.S., Europe, and China offer. Pix is proof that bureaucracy can sometimes — very rarely — produce something brilliant, usually when no one is watching.

And then there’s China — the unexpected contrast

Here the story gets even more interesting. If there is one country that has amazed the world with technological leaps over the past twenty years, it’s China. There was a time when “Chinês Xing Ling” in Brazil was synonymous with cheap knockoffs — plastic toys that broke after two days, electronics that never worked as promised. A kind of folkloric disdain for everything from the East. But that changed. Fast.

China built high-speed trains, satellites, electric cars, drones, AI platforms, supercomputers. It became a technological empire that surpassed the U.S. in some areas. And yet — China doesn’t have Pix.

China has WeChat Pay and Alipay, yes. But those are private systems, run by giant companies, not by the state. They are powerful, but not universal. Not free. Not mandatory for every bank, every citizen, every merchant.

Pix is something else. Something unique — a system designed by the state, required to be offered by all banks, free for users, operating 24/7, moving money in seconds. Not even China has that, nor the U.S., nor Europe.

Pix is a rare example of a country in the Global South building a technological solution that works better than what major economic powers offer. And that deserves to be highlighted.

The geopolitical layer: BRICS and digital sovereignty

Pix fits into a broader global movement: countries want their own digital infrastructure, independent of American companies and Chinese platforms. BRICS nations are experimenting with alternative payment networks, digital currencies, and systems not dependent on Visa, Mastercard, or Silicon Valley. In that context, Pix is a strategic instrument. It shows that a country doesn’t need to wait for foreign technology to modernize. It can build something better itself.

For the U.S., that is an uncomfortable thought. Because whoever controls the payment infrastructure controls part of the economy. And whoever loses that, loses influence.

Pix is therefore not just a payment method. It is a symbol of digital sovereignty.

Is Trump truly concerned — or is this political theater?

The timing is no coincidence. The American payment industry is under pressure, and Trump has an interest in presenting himself as the man who protects American companies from foreign competition. Pix is an easy target: it is successful, it is Brazilian, and it costs American companies money.

But experts are clear: the U.S. cannot legally do anything against Pix. It is a domestic Brazilian system, managed by the Central Bank, entirely outside U.S. jurisdiction. What remains is political noise — a way to appear “vigilant” without any real consequence.

The future of Pix

Pix is only at the beginning. The Central Bank is working on:

Pix Internacional – cross-border payments without banks or credit card companies.
Pix Automático – automatic debits for subscriptions and recurring bills.
Pix Garantido – credit through Pix, an alternative to credit cards.
Pix for government services – taxes, fines, social programs.

If all this becomes reality, Pix could become an export product — a Brazilian technology adopted by other countries not because they want to imitate Latin America, but because it simply works better.

Subscribe now

Er zijn landen waar verkiezingen draaien om ideeën, debatten en inhoud. En dan is er Brazilië, waar verkiezingen vooral draaien om geld. Veel geld. Zoveel geld dat je je afvraagt of de democratie nog wel draait op stemmen, of eerder op bankoverschrijvingen. Voor de verkiezingen van 2026 heeft het TSE (Tribunal Superior Eleitoral) opnieuw de portemonnee van de belastingbetaler opengetrokken: bijna R$ 5 miljard aan publiek geld wordt verdeeld onder de partijen. Voor wie buiten Brazilië woont: dat is ongeveer € 850 miljoen. En voor alle duidelijkheid: een Braziliaanse bilhão is hetzelfde als een Europese miljard. Geen Amerikaanse verwarring, gewoon een duizelingwekkend bedrag.

Maar om te begrijpen hoe we hier zijn beland, moet je terug naar 2015, toen het Braziliaanse Hooggerechtshof bedrijfsdonaties verbood. Dat gebeurde na een reeks schandalen waarin bedrijven politieke campagnes financierden in ruil voor contracten, gunsten en andere “vriendelijkheden”. De logica was eenvoudig: als je de invloed van grote economische groepen wil beperken, moet je hun geld uit de politiek halen. Een nobel idee, dat helaas dezelfde fout maakte als zoveel nobele ideeën: het ging ervan uit dat de politiek zichzelf zou hervormen. In werkelijkheid gebeurde het tegenovergestelde. De staat nam de rol van superdonor over, maar dan op een manier die vooral de bestaande machtsstructuren versterkte. Grote partijen kregen meer geld omdat ze groot waren. Ze bleven groot omdat ze meer geld kregen. Kleine partijen bleven klein omdat ze weinig kregen. En zo ontstond een systeem dat zichzelf voedt, een soort democratische perpetuum mobile, maar dan eentje die draait op belastinggeld.

Dat wordt pijnlijk duidelijk wanneer je kijkt naar de verdeling van het verkiezingsfonds. De PL ontvangt bijna R$ 882 miljoen, wat neerkomt op ongeveer € 150 miljoen. De PT krijgt R$ 615 miljoen, zo’n € 105 miljoen. União Brasil mag rekenen op R$ 526 miljoen, ongeveer € 90 miljoen. Drie partijen die samen meer geld ontvangen dan sommige ministeries in een heel jaar.

En wat bij die verdeling nog pijnlijker duidelijk wordt, is hoe het systeem de bestaande polarisatie niet alleen weerspiegelt, maar actief in stand houdt. De PT, die onlosmakelijk verbonden blijft met Lula en het linkse kamp, ontvangt een gigantisch bedrag dat haar positie als grootste linkse kracht veiligstelt. Aan de andere kant staan PL en União, partijen die zich in het rechtse blok bevinden, waar de schaduw van Bolsonaro — tegenwoordig vooral vertegenwoordigd door zijn zoon — nog steeds zwaar weegt, samen met opkomende figuren zoals Caiado en Zema. Het geld dat deze partijen ontvangen, is niet zomaar een budget: het is brandstof voor een politieke loopgravenoorlog die al jaren het publieke debat domineert.

De verdeling van het verkiezingsfonds is dus geen neutrale administratieve handeling, maar een mechanisme dat de twee grote kampen genoeg middelen geeft om eindeloos naar elkaar te blijven schreeuwen. En dat doen ze dan ook, vooral op sociale media, waar de algoritmes dol zijn op conflict en waar elke nuance wordt vermalen tot hashtags en scheldwoorden. Het is een arena waarin de twee leeuwen blijven vechten, luid brullend, terwijl de rest van de politieke fauna ergens in de schaduw probeert te overleven. Kleine partijen, hoe competent of vernieuwend sommige van hun kandidaten ook mogen zijn, krijgen nauwelijks de kans om hun stem te laten horen. Ze krabbelen ertussen door, maar maken weinig kans om echt door te breken. De aandacht van het publiek gaat immers vooral naar de twee grote roofdieren die elkaar voortdurend bespringen.

De opeenvolgende peilingen tonen dat pijnlijk aan. De steun voor de grote blokken blijft relatief stabiel, niet omdat de bevolking zo tevreden is, maar omdat de alternatieven simpelweg onzichtbaar blijven. Het is een politiek landschap waarin de kiezer telkens opnieuw wordt gedwongen te kiezen tussen dezelfde twee kampen, alsof er geen andere mogelijkheden bestaan. En dat is precies wat er gebeurt wanneer geld de toegangspoort tot zichtbaarheid wordt: de democratie wordt smaller, luider en armer aan ideeën.

En dan komt de ironie. Want terwijl de miljarden blijven rollen, blijft het vertrouwen in de drie machten dalen. De nieuwste PoderData-peiling laat zien dat de Câmara, het Senado en het STF samen amper 15% goedkeuring halen. Dat betekent dat 85% van de bevolking vindt dat deze instellingen slecht functioneren, of op zijn best middelmatig. Het is een cijfer dat je normaal zou verwachten in landen waar de democratie op instorten staat, niet in een land dat zichzelf graag presenteert als een volwassen, stabiele republiek. Maar de cijfers liegen niet. Ze tonen een bevolking die zich steeds verder verwijdert van haar instellingen, die zich niet vertegenwoordigd voelt, die het gevoel heeft dat de politiek een spel is dat zonder haar wordt gespeeld.

Het is een systeem dat in weinig andere democratieën zo bestaat. In de Verenigde Staten bijvoorbeeld worden campagnes grotendeels gefinancierd door private donaties, wat zijn eigen problemen heeft, maar wel betekent dat kleine kandidaten soms verrassend kunnen groeien. In Duitsland en Nederland bestaat publieke financiering, maar die is veel beperkter en vooral bedoeld als aanvulling, niet als hoofdbron. In Frankrijk is er een gemengd systeem, maar met strikte plafonds die voorkomen dat één partij de hele pot leegzuigt. Brazilië daarentegen heeft gekozen voor een model waarin de staat bijna volledig verantwoordelijk is voor de financiering van campagnes, maar zonder de mechanismen die in andere landen zorgen voor evenwicht, transparantie en gelijke kansen. Het resultaat is een systeem dat officieel “eerlijk” heet, maar in de praktijk vooral de machtigen beschermt.

Het hele verhaal verdient het om opnieuw in vraag gesteld te worden. Niet uit cynisme, maar uit gezond verstand. Want een democratie waarin geld de toegangspoort is tot macht, is een democratie die haar eigen fundamenten ondermijnt. En misschien — heel misschien — is het tijd om te erkennen dat “meer geld” niet automatisch “meer kwaliteit” betekent. Zeker niet wanneer de instellingen die dat geld beheren amper 15% vertrouwen genieten. Maar goed. In Brazilië is de logica soms een zeldzaam dier. Iedereen weet dat het bestaat, maar niemand heeft het ooit in het wild gezien. En zolang de miljarden blijven rollen, blijft de democratie draaien — al is het dan misschien meer op automatische piloot dan op echte overtuiging.

Subscribe now

Er zijn innovaties die je verwacht van landen met glanzende metro’s, futuristische luchthavens en ministers die niet struikelen over hun eigen beleid. Brazilië hoort zelden in dat rijtje thuis. En toch is het precies daar dat een van de modernste betaalsystemen ter wereld werd uitgevonden: Pix.

Pix is geen gadget, geen fintech-speeltje, geen experiment. Het is een revolutie die zich in stilte voltrok. In 2020 lanceerde de Banco Central een systeem dat zo eenvoudig en efficiënt was dat het binnen een paar maanden het hele land veroverde. Vandaag is Pix zo vanzelfsprekend dat je eerder je schoenen vergeet dan je Pix-sleutel.

Een QR-code op een kartonnetje is genoeg om een betaling te ontvangen. De straatverkoper gebruikt het, de tandarts gebruikt het, de universiteit gebruikt het, de man die op het strand van Salvador kokosnoten verkoopt gebruikt het. Pix is sneller dan elke bankkaart, goedkoper dan elke creditcard en toegankelijker dan welk fintech-platform ook. Het werkt altijd, overal, zonder kosten en zonder wachttijden.

Het succes was zo overweldigend dat andere landen het nu proberen te kopiëren. Colombia staat te trappelen. Mexico kijkt aandachtig mee. Europa volgt met lichte jaloezie. En in de Verenigde Staten fronst iemand de wenkbrauwen: Donald Trump.

Waarom Pix plots in een Amerikaans rapport opduikt

BBC Brasil beschreef hoe het Office of the United States Trade Representative (USTR) Pix opnam in een officieel rapport over “oneerlijke handelspraktijken”. Dat klinkt zwaar, maar de redenering is verrassend simpel: Pix is zó efficiënt en zó goedkoop dat het de marktpositie van Amerikaanse betaalbedrijven onder druk zet.

Visa, Mastercard, PayPal, Big Tech-betaalplatformen — ze zagen in een paar jaar tijd miljoenen transacties verdwijnen richting een systeem dat niets kost en geen winstmarge heeft. Voor bedrijven die leven van transactiekosten is dat geen detail, maar een existentiële bedreiging.

Het rapport gaat zelfs verder: het verwijt de Banco Central dat banken verplicht worden Pix aan te bieden. In Washington klinkt dat als “marktverstoring”. In Brazilië klinkt dat als “toegang tot financiële diensten voor iedereen”.

Pix heeft iets gedaan wat in de Verenigde Staten bijna ondenkbaar is: het heeft de macht van de financiële sector doorbroken. In de VS is het betaalsysteem versnipperd, duur en traag. Een simpele bankoverschrijving kan dagen duren. Creditcards zijn koning, maar ze leven van hoge kosten die uiteindelijk door de consument worden betaald.

Pix heeft dat model in Brazilië weggevaagd.

En nu komt er nog iets bij: Pix parcelado, een soort afbetalingsversie van Pix. Dat is een directe aanval op de markt van creditcards — een markt die in Brazilië jarenlang gedomineerd werd door Amerikaanse bedrijven. Met andere woorden: Pix is niet alleen een betaalmiddel. Het is een bedreiging voor een miljardenindustrie.

De menselijke dimensie van Pix

Pix veranderde niet alleen de financiële sector. Het veranderde het leven van miljoenen Brazilianen die nooit een bankrekening hadden, die afhankelijk waren van cash, die in de informele economie werkten. Voor hen was geld altijd iets fysieks: biljetten in een broekzak, muntjes in een plastic zakje, risico’s inbegrepen. Cash betekende kwetsbaarheid. Een overval kon een hele maandinkomen wegvagen.

Pix doorbrak dat patroon.

Plots konden mensen die nooit een bank binnenstapten geld ontvangen via hun telefoon. Straatverkopers die vroeger afhankelijk waren van wisselgeld konden nu betalingen aannemen zonder één real op zak te hebben. Kleine ondernemers konden concurreren met grote ketens omdat ze eindelijk een betaalmethode hadden die modern, snel en gratis was. Zelfs daklozen gebruiken Pix via sociale projecten die hen helpen een digitale identiteit te creëren. Het is een van de weinige innovaties die tegelijk hypermodern én sociaal transformerend is. Pix democratiseerde geld. En dat is misschien wel de grootste revolutie van allemaal.

De politieke ironie

Pix werd bedacht door een klein team van technocraten binnen de Banco Central, onder een regering die toen niet bepaald bekend stond om technologische visie. Terwijl het land politiek in brand stond, werkte een groep economen, programmeurs en beleidsmakers in stilte aan een systeem dat de financiële wereld op zijn kop zou zetten. Het contrast is bijna komisch: een land dat moeite heeft om een luchthaven te renoveren, bouwde een betaalsysteem dat beter werkt dan wat de VS, Europa en China aanbieden. Pix is het bewijs dat bureaucratie soms, heel soms, iets briljants kan voortbrengen — meestal wanneer niemand kijkt.

China — het onverwachte contrast

Hier wordt het verhaal pas echt interessant. Want als er één land is dat de afgelopen twintig jaar de wereld verbaasd heeft met technologische sprongen, dan is het China. Er was een tijd dat “Chinês Xing Ling” in Brazilië synoniem stond voor goedkope namaak. Plastic speelgoed dat na twee dagen brak. Elektronica die nooit werkte zoals beloofd. Een soort folkloristische minachting voor alles wat uit het Oosten kwam. Maar dat veranderde. Razendsnel.

China bouwde hogesnelheidstreinen, satellieten, elektrische auto’s, drones, AI-platformen, supercomputers. Het werd een technologisch imperium dat op sommige domeinen zelfs de VS voorbijstak. En toch — Pix hebben ze niet.

China heeft WeChat Pay en Alipay, ja. Maar dat zijn private systemen, beheerd door gigantische bedrijven, niet door de staat. Ze zijn machtig, maar niet universeel. Niet gratis. Niet verplicht toegankelijk voor elke bank, elke burger, elke handelaar.

Pix is iets anders. Iets unieks, een systeem dat door de staat werd ontworpen, door alle banken verplicht moet worden aangeboden, gratis is voor de gebruiker, 24/7 werkt, en binnen enkele seconden geld verplaatst. Zelfs China heeft dat niet, noch de VS, noch Europa.

Pix is een zeldzaam voorbeeld van een land uit het Zuiden dat een technologische oplossing bouwde die beter werkt dan wat de grote economische machten aanbieden. En dat mag best onderlijnd worden.

De geopolitieke laag: BRICS en digitale soevereiniteit

Pix past in een bredere beweging die wereldwijd aan kracht wint: landen willen hun eigen digitale infrastructuur, los van Amerikaanse bedrijven en los van Chinese platforms. BRICS-landen experimenteren met alternatieve betaalnetwerken, digitale valuta’s en systemen die niet afhankelijk zijn van Visa, Mastercard of Silicon Valley. In die context is Pix een strategisch instrument. Het toont dat een land niet hoeft te wachten op buitenlandse technologie om modern te worden. Het kan zelf iets bouwen dat beter werkt. Voor de VS is dat een ongemakkelijke gedachte. Want wie de betaalinfrastructuur controleert, controleert een deel van de economie. En wie dat verliest, verliest invloed.

Pix is dus niet alleen een betaalmiddel. Het is een symbool van digitale soevereiniteit.

Is Trump echt bezorgd — of is dit politiek theater?

De timing is geen toeval. De Amerikaanse betaalindustrie staat onder druk, en Trump heeft er belang bij om zich te profileren als de man die Amerikaanse bedrijven beschermt tegen buitenlandse concurrentie. Pix is een makkelijk doelwit: het is succesvol, het is Braziliaans, en het kost Amerikaanse bedrijven geld.

Maar experts zijn duidelijk: de VS kunnen juridisch niets doen tegen Pix. Het is een binnenlands Braziliaans systeem, beheerd door de Banco Central, en volledig buiten Amerikaanse jurisdictie. Wat overblijft, is politieke ruis. Een manier om te tonen dat men “waakzaam” is, zonder dat er een concreet gevolg aan vastzit.

De toekomst van Pix

Pix staat nog maar aan het begin. De Banco Central werkt aan:

• Pix Internacional – betalingen tussen landen, zonder tussenkomst van banken of creditcardmaatschappijen.

• Pix Automático – automatische debitering voor abonnementen en vaste kosten.

• Pix Garantido – krediet via Pix, een alternatief voor creditcards.

• Pix voor overheidsdiensten – belastingen, boetes, sociale programma’s.

Als dit allemaal werkelijkheid wordt, kan Pix uitgroeien tot een exportproduct. Een Braziliaanse technologie die andere landen overnemen, niet omdat ze Latijns-Amerika willen imiteren, maar omdat het simpelweg beter werkt.

Subscribe now

Nota ao leitor: Este texto não tem qualquer intenção partidária, eleitoral ou ideológica. Não defendo nem ataco governos, partidos ou líderes específicos. Meu objetivo é discutir um tema universal — o envelhecimento e a responsabilidade no exercício do poder — usando exemplos públicos amplamente divulgados. As citações mencionadas servem apenas para ilustrar um padrão humano e institucional, não para julgar indivíduos.

A vida humana pode ser dividida, de forma simples, em duas fases: um tempo de chegar e um tempo de partir. A primeira costuma durar mais do que a segunda. Mas é justamente a segunda fase que muitas vezes encontra resistência. Foram necessárias décadas para aprender, construir e conquistar — e tudo isso pode se perder em semanas, meses ou alguns poucos anos para um grupo pequeno, porém crescente.

Envelhecer é um processo universal, mas não vivido da mesma forma por todos. Para muitos, a aposentadoria representa libertação: finalmente tempo, finalmente descanso. Para outros, é um choque. O fim do trabalho não significa apenas o fim de uma rotina profissional, mas também o fim de um papel, de uma identidade, de um lugar no conjunto maior. A sensação de “não ser mais necessário” não é um detalhe — é uma experiência existencial que pode ferir profundamente.

Comigo não foi diferente. Apesar de uma vida ativa e de ter escolhido trabalhar mais tempo do que o necessário, esse momento chegou. Encontrei novas atividades, novas formas de dar sentido aos meus dias — escrever, caminhar, cozinhar, revitalizar meu site. Isso ajuda, me mantém atento. Mas o fato permanece: envelhecer exige adaptação, humildade, a capacidade de abrir espaço.

E é justamente aí que surge uma pergunta que me acompanha há tempos. Se cidadãos comuns já enfrentam dificuldades para deixar seus papéis para trás, como deve ser para pessoas que passaram décadas no topo do poder? Para líderes de países, para quem cada dia gira em torno de influência, visibilidade, decisões e responsabilidades em escala global?

Em vários países vemos líderes políticos em idade muito avançada ocupando funções que exigem extrema lucidez mental. Não se trata de julgar indivíduos, mas de reconhecer um padrão. Esse padrão aparece em discursos, entrevistas e aparições públicas, onde às vezes surgem frases que levantam dúvidas sobre clareza, contexto ou discernimento. Essas frases se espalham rapidamente pelas redes sociais — quase sempre sem nuance, sem contexto, sem as circunstâncias em que foram ditas. Uma única frase, arrancada do seu ambiente original, vira arma, meme, caricatura. E é por isso que me pergunto se as sociedades não deveriam se proteger dos riscos de líderes em idade muito avançada — e se esses líderes também não deveriam ser protegidos de si mesmos.

Para ilustrar como a liderança em idade avançada pode se tornar vulnerável em uma era de atenção permanente, seguem algumas declarações que geraram repercussão nacional e internacional. Não para ridicularizar ninguém, mas para tornar visível o padrão.

“Vocês são as pessoas honestas que querem que eu seja honesto.” (Lula: um ato falho que sugeriu, sem intenção, que ele ainda precisaria se tornar honesto.)

“Nikki Haley era responsável pela segurança do Capitólio... oferecemos 10.000 soldados, ela recusou.” (Donald Trump, confundindo sua rival Nikki Haley com a presidente democrata Nancy Pelosi.)

“Os chineses comem cachorro e não têm o problema dos brasileiros que gastam demais com seus animais de estimação.” (Lula: uma frase culturalmente inadequada e politicamente infeliz.)

“Onde está Jackie? Ela está aqui? Achei que ela estivesse aqui.” (Joe Biden, perguntando por uma congressista falecida durante um evento em sua homenagem.)

“Nunca encontraram uma tinta que pareça ouro. Se você pinta, não fica bom... estou pensando em colocar folhas de ouro nos cantos.” (Donald Trump, desviando para decoração do Salão Oval durante uma coletiva séria.)

“Quero expressar minha gratidão ao continente africano por tudo o que foi produzido durante 350 anos de escravidão.” (Lula, em escala em Cabo Verde após uma cúpula UE–CELAC.)

“Hoje recebemos a notícia de que, após uma partida de futebol, a violência contra mulheres aumenta. Isso é inacreditável. Se o homem for corintiano, aí tudo bem.” (Lula, tentando fazer humor sobre seu próprio time antes de retomar o tema sério.)

“Pessoas com problemas mentais têm um parafuso solto.” (Lula, usando linguagem informal que soou insensível para muitos.)

“A Venezuela tem mais narrativas do que fatos... O conceito de democracia é relativo para você e para mim.” (Lula, minimizando críticas ao regime de Maduro.)

A questão vai além das frases em si. Não se trata apenas de saber se um líder idoso ainda possui a flexibilidade mental que o cargo exige. Trata-se também das consequências de cada deslize, cada mal-entendido, cada formulação infeliz. Em uma era em que a informação circula em velocidade extrema e as redes sociais ampliam qualquer erro, uma única frase pode gerar repercussões internacionais. Liderar um país não é um papel simbólico. Não é um conselho tribal onde anciãos sábios oferecem orientação. É uma função em que decisões têm impacto imediato sobre milhões de pessoas, sobre economias, sobre segurança — às vezes sobre a própria paz mundial.

Por isso surge uma pergunta desconfortável, porém necessária:

As sociedades deveriam discutir uma idade máxima para funções de responsabilidade extrema?

Não para desqualificar idosos, mas para proteger sistemas dos riscos que inevitavelmente aumentam com o passar dos anos. Algumas instituições, como o STF brasileiro, já adotam esse limite: seus ministros se aposentam compulsoriamente aos 75 anos. Na política, essa obrigação não existe. Em conflitos internacionais vemos como decisões de líderes — de qualquer idade — têm consequências enormes. Quando essas decisões são tomadas por líderes muito idosos, a pergunta sobre salvaguardas institucionais se torna ainda mais urgente.

O poder é viciante. Ele dá estrutura, significado, propósito. Para alguém que passou a vida no centro das atenções, a ideia de renunciar pode ser insuportável. Mas responsabilidade exige mais do que experiência. Exige flexibilidade mental, rapidez de raciocínio, memória, clareza — qualidades que, sem exceção, se tornam mais frágeis com o tempo.

Chegou a hora de abrir esse debate — não por medo, não por partidarismo, mas por bom senso e cuidado com o futuro.

Subscribe now

Er zijn verhalen die je niet kunt vertellen zonder eerst terug te keren naar het moment waarop alles kantelde. Voor Brazilië is dat Carandiru (São Paulo), 2 oktober 1992. Een dag waarop de staat besloot dat het leven van 111 gevangenen – officieel, want wie gelooft dat nog – minder waard was dan de illusie van controle. De wereld keek mee, geschokt. En midden in die hel liep een arts rond die later de chroniqueur van dat drama zou worden: Drauzio Varella. Hij kende de mannen, hij kende de gangen, hij kende de geur van angst die in de muren trok. Jaren later werd hij niet alleen de auteur van het boek dat Carandiru onsterfelijk maakte, maar ook een soort nationale “televisiedokter” bij Globo, een vertrouwd gezicht dat op zondagavond gezondheidsadvies gaf aan hetzelfde land dat ooit wegkeek van wat er in die gevangenis gebeurde. Hij is nu 83, en nog altijd een moreel referentiepunt in een land dat daar een chronisch tekort aan heeft.

Carandiru was geen geïsoleerd incident. Het was een waarschuwing. Een litteken. En het was de vonk die een van de machtigste criminele organisaties van Latijns-Amerika zou doen ontstaan. In de nasleep van dat bloedbad, toen de staat zich schaamde en tegelijk niet wist hoe te reageren, begonnen gevangenen zich te organiseren. Niet uit ideologie, maar uit pure overlevingsdrang. In 1993, in het beruchte “Piranhão” – de bijnaam van de Casa de Custódia de Taubaté – richtten acht gevangenen het “Primeiro Comando da Capital” op. Het PCC. Een naam die toen nog klonk als een grap, een soort voetbalploeg voor wie niets meer te verliezen had. Maar het was geen grap. Het was het begin van een structuur die de misdaad in Brazilië zou professionaliseren zoals geen enkele overheid ooit heeft gedaan.

Om het PCC te begrijpen, moet je ook terug naar de oorsprong van zijn oudere neef: het Comando Vermelho (CV). Dat ontstond in de jaren 70 in de gevangenis op het eiland Ilha Grande, aan de kust van Rio de Janeiro. De dictatuur had daar een geniale maar desastreuze ingeving: politieke gevangenen en zware criminelen samen opsluiten. De bedoeling was om de linkse militanten te breken, maar wat er gebeurde, was het omgekeerde. De politieke gevangenen brachten discipline, organisatie en een soort collectieve logica binnen in een wereld die tot dan toe vooral draaide op brute kracht en opportunisme. De criminelen namen die structuur over, maar niet de ideologie. Zo ontstond het Comando Vermelho: rood van de politieke erfenis, maar in de praktijk een criminele coöperatie die de favela’s, de drugshandel en later hele wijken van Rio zou domineren.

Het PCC keek goed naar dat model, leerde ervan, en ging er vervolgens overheen. Waar het Comando Vermelho nog sterk verankerd bleef in Rio en omgeving, bouwde het PCC vanaf São Paulo een netwerk uit dat vandaag reikt tot in Paraguay, Bolivia, Argentinië, Peru, Europa en ja, ook de Verenigde Staten. Hun leiders – of beter, hun symbolen – zitten in federale gevangenissen onder streng regime. De bekendste is Marcola, Marcos Willians Herbas Camacho, die al jaren in een soort monastieke isolatie leeft. Maar dat maakt weinig uit. Het PCC werkt als een systeem, niet als een man. De machine draait door, met of zonder hem.

En die machine is mee geëvolueerd met de tijd. Waar het Comando Vermelho ooit werkte met walkietalkies, boodschappers en gecodeerde briefjes, gebruikt het PCC vandaag AI-gegenereerde stemmen en beelden, geautomatiseerde afpersingsschema’s, cryptotransacties, sociale media-rekrutering en zelfs influencers die niet eens weten dat ze voor hen werken. Jongeren worden verleid via TikTok-video’s die het leven in de “firma” romantiseren, WhatsApp-groepen dienen als logistiek centrum, en geld verdwijnt in een paar seconden via digitale routes die door vijf landen lopen voor het ergens in contanten opduikt. De misdaad is digitaal geworden, en de staat loopt achter alsof hij nog steeds faxen verstuurt.

Het Comando Vermelho zelf is intussen een gigantisch netwerk dat drugscorridors beheert, wapens verhandelt en hele wijken controleert. In Rio zijn er buurten waar de overheid een toevallige passant is en het Comando de vaste bewoner. En dan zijn er nog de milícias, die andere Braziliaanse uitvinding: ex-politieagenten, brandweerlui, militairen, mannen die de staat van binnenuit kennen en die kennis gebruiken om hem te ondermijnen. Ze verkopen veiligheid, internet, gas, kabeltelevisie, vastgoed. Een parallelle staat, maar dan zonder bureaucratie en zonder scrupules.

Wie denkt dat dit allemaal een intern Braziliaans probleem is, vergist zich. Deze organisaties laten andere landen niet met rust. Ze zitten in de buurlanden omdat daar de drugsroutes beginnen of passeren, ze duiken op in Portugal en andere Europese landen omdat daar de taal, de diaspora en de havens hen goed uitkomen, en via hun logistieke ketens raken ze ook de Verenigde Staten. Niet omdat ze daar een ideologische oorlog willen voeren, maar omdat de wereldwijde drugshandel geen grenzen kent. Waar geld stroomt, volgt het PCC. Waar wapens circuleren, duikt het Comando Vermelho op. Waar digitale fraude loont, zijn ze er al. De vraag is dus niet of ze invloed hebben buiten Brazilië, maar hoeveel – en hoe zichtbaar.

En dan komen we bij het heden. Bij Trump. Bij Flávio Bolsonaro. Bij Lula. En bij de vraag waarom deze Braziliaanse misdaadstructuren plots opduiken in toespraken in Washington.

Wanneer Flávio Bolsonaro in de Verenigde Staten gaat pleiten om het PCC en het Comando Vermelho als terroristen te labelen, doet hij dat niet in een vacuüm. Hij doet het na een reeks politieke klappen, onder meer de impact van een film over zijn vader die het zorgvuldig opgebouwde imago van de “redder des vaderlands” aantastte. In zo’n context is het verleidelijk om een nieuw front te openen: niet defensief reageren op kritiek, maar offensief uitpakken met een hard standpunt tegen misdaad. “Kijk,” kan hij zeggen, “wij nemen tenminste initiatief, wij durven deze organisaties bij hun naam noemen.”

Voor Trump is dit een geschenk. Het past perfect in zijn narratief van de man die “hard optreedt tegen misdaad” en “de wereld veiliger maakt”. Door Braziliaanse criminele organisaties als terroristen te bestempelen, kan hij zich profileren als iemand die niet alleen binnenlands, maar ook internationaal de orde bewaakt. Tegelijk opent het de deur om Latijns-Amerika opnieuw te framen als een regio die Amerikaanse interventie “nodig heeft” – economisch, juridisch, eventueel zelfs militair. Of dat allemaal klopt, is een andere discussie. Maar Trump heeft nooit veel last gehad van nuance.

De Braziliaanse regering reageert voorspelbaar defensief. Niet omdat ze vindt dat het PCC of het Comando Vermelho onschuldig zijn – dat zou absurd zijn – maar omdat het label “terrorisme” geopolitieke gevolgen heeft. Het opent de deur voor Amerikaanse inmenging, financiële sancties, internationale druk. En het suggereert dat Brazilië zijn eigen huis niet op orde heeft. Dat is electorale zelfmoord voor elke regering die zich graag presenteert als soeverein en capabel.

En dan Lula. Lula die, zoals altijd, improviseert. Soms briljant, soms slordig, soms charmant, soms zijn eigen grootste vijand. Wanneer hij zegt dat “onze criminelen geen terroristen zijn”, bedoelt hij waarschijnlijk dat het een binnenlandse kwestie is, dat Brazilië zelf moet bepalen hoe het zijn misdaad bestrijdt en welke labels het gebruikt. Maar de manier waarop hij het zegt – zonder filter, zonder voorbereiding – maakt het natuurlijk een cadeau voor zijn tegenstanders. Die horen alleen: “onze criminelen”. En dat wordt hem dan weer in de schoenen geschoven, terecht of niet, omdat hij nu eenmaal een politicus is die vaak sneller spreekt dan hij denkt.

Intussen kijken andere wereldleiders toe, voorzichtig, diplomatiek. Niemand heeft er belang bij om openlijk partij te kiezen in een discussie die tegelijk juridisch, politiek en symbolisch is. Ze weten dat het PCC en het Comando Vermelho reële spelers zijn in de internationale misdaad, maar ze weten ook dat het label “terrorisme” in de internationale politiek vaak meer met strategie te maken heeft dan met moraliteit. Vandaag zijn het Braziliaanse organisaties, morgen kan het een groep zijn in hun eigen achtertuin.

En ja, dit alles zal invloed hebben op de komende verkiezingen in Brazilië. Niet omdat kiezers plots experts worden in georganiseerde misdaad, maar omdat perceptie alles is. Flávio probeert zich te profileren als de man die Brazilië verdedigt tegen “internationale criminaliteit” en tegelijk tegen “buitenlandse inmenging”. Lula probeert te vermijden dat het land wordt neergezet als een failed state die zijn eigen bendes niet onder controle heeft. En ondertussen blijven het PCC, het Comando Vermelho en de milícias doen wat ze al decennia doen: zich aanpassen, professionaliseren, uitbreiden.

Wat overblijft, is een verhaal dat tegelijk tragisch, absurd en fascinerend is. Een land dat worstelt met zijn eigen schaduwen. Een politieke klasse die improviseert. Criminele organisaties die professioneler zijn dan de staat. En een internationale scène die altijd klaarstaat om labels te plakken, zolang ze er zelf beter van wordt. Wie dit wil begrijpen, moet niet kiezen tussen misdaadverhaal, politieke analyse of geopolitiek essay. Brazilië is alledrie tegelijk. En precies daarom is het zo moeilijk om er vanop afstand niet naar te blijven kijken.

Subscribe now

Anyone who has followed my work for a while knows that Gov.br regularly appears in everything related to the CPF, tax returns, residency procedures, and the digital bureaucracy that every foreigner in Brazil eventually encounters. Yet for many, it remains a source of frustration, confusion, and sometimes even despair. That is why it is time to bring everything together: what Gov.br actually is, how to use it, why a digital certificate makes life so much easier, and how recent improvements — such as two-step verification and better account recovery options — aim to make the system more accessible for everyone. This is the guide I wish I had when I first arrived here.

The Complete Guide

Anyone living in Brazil as a foreigner quickly discovers that the Brazilian government has made a significant digital leap in recent years. Where paper forms, queues, and physical offices were once the norm, today almost everything can be handled online. The centerpiece of this digital ecosystem is Gov.br (link to the English version) , the official gateway to virtually all government services. It is not just a website, but a digital identity platform that confirms you are who you say you are. Once you understand how it works, it becomes one of the most valuable tools in your daily life in Brazil.

Gov.br operates with three security levels: bronze, silver, and gold. Bronze is the basic level you receive when registering with simple information such as email or phone number. Silver is granted when your identity is verified through trusted databases, for example by linking your bank or using biometrics. Gold is the highest level and is achieved when your identity is confirmed through biometrics from the Electoral Court or through a digital certificate. For foreigners, this gold level is especially important, as many fiscal and administrative services are only accessible when your identity is verified at the highest level.

A digital certificate is a gamechanger in this regard. It is an electronic identity card installed on your computer or smartphone, carrying the same legal weight as a handwritten signature. Entrepreneurs, freelancers, and accountants use it daily. Your accountant cannot even submit all legally required declarations without your certificate. But even as a private individual, it simplifies your life enormously, giving you access to all government services without the hassle of passwords, SMS codes, or biometric verification. The certificate acts as a digital key that always works, is always accepted, and always opens the fastest route.

Requesting such a certificate is done through authorized companies recognized by the government. There are many of them across Brazil, all operating under the same principle. You schedule an appointment online, choose a date and time, and then someone comes to your home or office to verify your identity in person. This visit is mandatory because the certificate carries legal value equivalent to a physical signature. During the visit, your fingerprints, facial biometrics, address, and identification documents are checked. The entire process usually takes no more than ten minutes. Once everything is confirmed, your certificate is created and sent to you by email, often the same day.

The companies offering this service include Serasa Experian, Certisign, Soluti, Valid, Boa Vista, Safeweb, and BRy. They differ mainly in price, customer service, and speed, but all issue certificates recognized by the government. Many also offer mobile certificates that can be used on your smartphone instead of a computer.

Once you receive the certificate, you only need to install it. On Windows, this is done by opening the installation file sent to you by email. Windows automatically recognizes the certificate and places it in the system’s secure certificate storage. During installation, you will be asked for the password you created during the application process. After confirming, the certificate is ready to use and requires no further configuration. On Mac, the process is similar. You open the certificate file, after which macOS adds it to the Keychain. Again, you will be asked for the password you set during the application. Once the certificate is in the Keychain, it becomes immediately available to all websites and applications that support it.

From that moment on, your experience with Gov.br changes completely. When you attempt to log in, you simply choose the “digital certificate” option. A small window appears showing your certificate automatically. You click confirm, and Gov.br opens instantly. No passwords, no SMS codes, no biometrics. The first time you use it, you will need to create a password, but after that, you will hardly ever need it again. The certificate becomes your digital identity — always ready, always valid.

Gov.br itself is used by an increasing number of services. You can check your CPF status, view your INSS contributions, file your income tax return, access eCAC, open your Digital Work Card, check your CadÚnico status, review health records, view traffic fines, and much more. The beauty is that you do not need to create separate accounts for each service. Once logged in through Gov.br, almost all other government websites let you in immediately.

For those without a computer or with an unstable internet connection, the Gov.br app exists. It works surprisingly well, even on older smartphones. The app offers the same functionalities as the website, including biometric login via facial recognition. All you need is a phone with a reasonable connection. And if you live in an area with unreliable internet, a solution like Starlink can ensure your phone stays connected.

Recent Changes in Gov.br

In recent months, the Brazilian government has introduced several important updates to make Gov.br more accessible. One of the biggest improvements is mandatory two-step verification, requiring you to register an email address used as a recovery channel if you forget your password. This may seem obvious, but for millions of Brazilians without gold-level access, this was a major issue for years. Anyone who lost their password was often completely locked out, because alternative verification methods — such as facial recognition — did not always work reliably.

Facial recognition remains a problematic area. In theory, the system should confirm your identity using the photo already stored in government databases, such as your driver’s license. In practice, it often fails, especially for people without a CNH or without a voter registration card. Even those who do have a driver’s license frequently experience failed recognition attempts. It is ironic that the same government capable of identifying faces through street cameras with ease still struggles to recognize a citizen on their own smartphone. The criticism is justified, and it is good that alternatives are now available that rely less on biometrics.

The new requirement to link a recovery email, combined with two-step verification, finally makes the system more accessible for people who do not have the highest verification levels. It is a much-needed modernization, as too many users were stuck for years behind a forgotten password and a biometric system that did not always function as intended. For foreigners, this does not change the importance of having a digital certificate, but it does make Gov.br more reliable and less frustrating for those dependent on lower access levels.

Gov.br has become the digital heart of the Brazilian government, and anyone living here — Brazilian or foreigner — cannot avoid it. By understanding how the system works, where the pitfalls lie, how to strengthen your access, and why a digital certificate opens so many doors, you make your life in Brazil not only easier but also safer and more predictable. The recent improvements show that the government finally recognizes that accessibility is not a luxury but a necessity. And as long as facial recognition continues to falter and passwords continue to disappear, the digital certificate remains the most reliable key to everything you need. With this guide, you now have all the knowledge you need to stop enduring Gov.br and start mastering it.

Subscribe now

Ik heb niets met voetbal. Helemaal niets. Niet als sport, niet als gespreksonderwerp, niet als levenshouding. En toch woon ik in een land waar voetbal geen hobby is, maar een soort atmosferische druk: je voelt het, zelfs als je het niet ziet. In Brazilië is voetbal geen spel. Het is een klimaat.

De vlaggen die plots verschijnen

Wanneer de Copa do Mundo nadert, verandert de straat in een geel-groene rivier. Huizen, balkons, elektriciteitsdraden, honden, auto’s — alles krijgt een vlag. Het is geen nationalisme, geen politiek statement, maar een collectieve reflex, zoals kerstlichtjes in december.

Ik had geen idee wat ik ermee moest. Dus hing ik, enigszins verlegen, ook een Braziliaanse vlag aan mijn gevel. En daarnaast eentje van mijn eigen land. Dat bleek een schot in de roos. Mensen glimlachten, staken hun duim op. Het was alsof ik zei: “Ik hoor niet bij jullie stam, maar ik groet haar wel.”

Het ochtendnieuws dat geen nieuws meer is

Elke ochtend, op een vast tijdstip, klinkt op de regionale televisie een scheidsrechterfluitje. Niet omdat er iets aan de hand is, maar omdat dat het signaal is dat de sportjournalist binnenstormt. Hij praat alsof hij een brand moet blussen, alsof het land dringend moet weten wat er gisteren in de derde divisie van het staatskampioenschap gebeurde. En dat gebeurt niet alleen tijdens de Copa. Het hele jaar door. Voetbal is hier geen rubriek, maar een natuurwet.

Wanneer de zoveelste gol wordt getoond, hoor je de verslaggever ter plaatse in een soort trance schreeuwen: een eindeloze goooooooooooooooooooooooooool, een klank die voor Brazilianen pure vreugde is, maar voor mij op een nuchtere maag voelt als een aanval.

Mijn strategie is eenvoudig: geluid uit, wachten tot het regionale nieuws terugkeert. Een omgevallen boom. Een ongeluk. Een nieuwe verkeersomleiding. Dingen die relevant zijn voor wie hier woont, meer niet. Maar zelfs dat regionale nieuws staat in de schaduw van het voetbal. Het is alsof alles in het land een pauzeknop heeft, behalve het spel.

De programmatie die buigt voor het heilige spel

Enkele keren per week wordt de normale televisieprogrammering ondersteboven gegooid omdat er — alweer — een wedstrijd live wordt uitgezonden. Niet een finale, niet een klassieker, maar gewoon een wedstrijd. Een van de vele. Het is alsof voetbal hier een soort nationale infrastructuur is, belangrijker dan verkeer, onderwijs of gezondheidszorg, en dat is het ook.

De nationale selectie als nationale zenuw

Nog maar enkele dagen geleden maakte de coach van het Braziliaanse nationale voetbalteam (de Italiaan Carlo Ancelotti) de lijst bekend van de spelers die naar de Copa gaan. Het hele land zat erop te wachten. Mensen stopten met werken, met koken, met praten. Het was alsof men de uitslag van een referendum verwachtte.

Bijna aan het einde van de lijst viel eindelijk de naam waar iedereen op zat te kauwen: Neymar. Een collectieve zucht van opluchting ging door het land, alsof iemand had bevestigd dat de zon ook dit jaar weer zou opkomen. En nu, nauwelijks later, het nieuws dat hij sukkelt met een letsel en misschien niet kan meedoen. Het land houdt de adem in. De kranten schrijven erover alsof het om een geopolitieke crisis gaat. De sportprogramma’s analyseren zijn knie, zijn enkel, zijn ziel. Ik kijk ernaar zoals je naar een telenovela kijkt waarvan je de plot niet begrijpt, maar wel voelt dat het belangrijk is voor de rest van het gezin.

Waarom Teresópolis?

De hele ploeg bevindt zich intussen in Teresópolis, een stadje in de bergen boven Rio. Daar ligt Granja Comary, het trainingscomplex van de nationale ploeg. Een soort voetbal-Vaticaan. Het is er koeler, rustiger, afgezonderd, een plek waar de spelers zich kunnen voorbereiden alsof ze monniken zijn die zich terugtrekken voor een spirituele missie. En voor veel Brazilianen is het dat ook.

De bewondering voor andere landen

Wat me altijd verbaast, is hoe goed Brazilianen op de hoogte zijn van het voetbal in andere landen. Ze kennen de namen van spelers uit mijn thuisland beter dan ikzelf. Ze vragen me soms naar tactieken, naar opstellingen, naar verwachtingen — vragen waarop ik alleen maar kan antwoorden met een beleefde glimlach en een schuldbewust “geen idee”. Maar ze nemen het me niet kwalijk. Ze vinden het zelfs grappig, want voor hen is voetbal een passie die geen grenzen kent. Ze hebben sympathie voor landen met een goede ploeg. Ze willen natuurlijk dat Brazilië wint, maar als ze verliezen van een sterke tegenstander, dan is dat makkelijker te verteren. Het is een sportieve vorm van fatalisme: “Als we moeten verliezen, laat het dan tenminste van iemand goeds zijn.”

Een herinnering uit Rio de Janeiro

Tijdens de Copa van 2002 was ik in Rio de Janeiro. Ik liep naar het hospitaal om een ziek familielid te bezoeken toen mijn telefoon ging: een radiozender uit mijn thuisland. Of ik wilde uitleggen wat de Braziliaanse overwinning betekende voor de bevolking. Ik zei toen iets wat ik nog steeds geloof: “Heel veel. De bevolking die al zoveel te lijden heeft, wordt even bevrijd van al die ellende. Voor enkele dagen zijn zij de koningen van de wereld.”

Wat ik intussen leerde

Ik begrijp nog steeds niets van buitenspel, van tactiek, van waarom een doelpunt in de 73ste minuut van een regionale competitie het land in vervoering brengt. Maar ik begrijp wél dit:

Voetbal is hier geen sport. Het is een collectieve adempauze. Een moment waarop miljoenen mensen, die vaak weinig reden hebben om zich kampioen te voelen, dat toch even mogen zijn.

En misschien is dat precies waarom ik, ondanks mijn totale onverschilligheid voor het spel, toch met mildheid kijk naar al die vlaggen, al dat geschreeuw, al die onderbroken programma’s. Want soms moet je niet begrijpen om te kunnen meeleven. En misschien is dat, in een land waar voetbal de seizoenen bepaalt, al meer dan genoeg.

Foto’s: André Smeets

Subscribe now

There comes a moment when Brazil stops being just a destination and quietly becomes a place where your life begins to take root. For many, it starts with a holiday — a few weeks of sun, music, and new impressions. In that phase, you’re here as a tourist: welcome, but temporary. You can travel, enjoy yourself, even imagine what life here might look like, but legally you’re only passing through. Your stay has an expiration date, you’re not allowed to work, and you don’t form any formal bond with the country. It’s a light, non-committal status that does exactly what it promises: it lets you taste, but not stay.

As your life increasingly unfolds in Brazil, things shift. Maybe you’ve built a relationship, a family, a job, a business, or simply a deep sense of belonging. That’s when the step toward a residence permit comes in. It may be temporary, renewed every few years, or permanent — through marriage, children, work, investment, or, for older migrants, based on age and income. With such a permit, you can live here, often work, and use healthcare and other services. You’re still a foreigner, but a foreigner with a solid seat at the Brazilian table. Sometimes that status needs renewal; sometimes it’s final. But your nationality remains unchanged, and with it your legal roots in your country of origin.

Naturalization is something else entirely. It doesn’t just say you live here — it says you belong here. You apply for Brazilian citizenship and become, in legal terms, a Brazilian. There are different routes to get there, but the essentials are the same: you must be an adult, hold valid residency, have lived in Brazil for a certain period, have no serious criminal record, and be able to communicate in Portuguese. Marriage or children with a Brazilian aren’t required, though they can shorten the residency period. You can naturalize without a Brazilian partner or family, as long as you meet the general criteria.

The difference between residency and naturalization is subtle and enormous at the same time. With permanent residency, you often live almost like a Brazilian in practice: you work, pay taxes, wait in line at the SUS, carry a CRNM in your wallet. But legally, you remain an estrangeiro. That means no voting rights in national elections, no access to certain public positions, and continued dependence on immigration law. In extreme cases — such as serious criminal offenses — your right to stay can be revoked. Naturalization removes you from that category. You become a citizen, with voting rights, a Brazilian passport, and access to roles and rights reserved for nationals. You also gain obligations, like compulsory voting and, for some, military registration.

Then comes the question that weighs far more heavily than most people expect: what happens to your original nationality? Brazil itself has no issue with dual citizenship; the country often accepts that you are both Brazilian and something else. The real tension usually lies in the laws of your home country. Some countries allow dual nationality, others only in narrow circumstances, and some automatically revoke your original citizenship if you voluntarily acquire another. That can mean losing not only your passport, but also your rights as a citizen — free movement within a region, access to social benefits, or the right to resettle there. Whether this applies to you depends entirely on your country’s laws and your personal history. It’s not something you can “just look up”; it’s something to discuss with a specialist or consulate.

Another important question is what happens to your pension and other income from your home country. In most places, a built-up pension doesn’t disappear because you emigrate or naturalize. But there may be restrictions on exporting certain benefits, or changes in how they’re taxed. Many countries have tax treaties with Brazil to avoid double taxation, but the details vary widely. Sometimes your pension is taxed in your home country, sometimes in Brazil, sometimes partially in both with adjustments. Naturalization itself rarely causes you to lose your pension; it’s more about where you live, how long you’ve been away, and what agreements exist between the countries. That’s why it’s essential to understand the consequences for your specific rights — both social-security and tax-related — before you naturalize.

Family adds another layer of complexity. You rarely naturalize alone in your mind; people are attached to you. Parents growing older back home, children from a previous relationship, siblings, sometimes even grandchildren. What this means for them is just as important as what it means for you. Legally, naturalization changes something fundamental: you become Brazilian, and that often allows you to sponsor family members who want to come to Brazil through family reunification. Brazilian rules allow certain relatives — partners, children, sometimes parents or other dependents — to obtain residency based on your status as a Brazilian or permanent resident. It’s similar to the family reunification processes you may know from your own country: there must be a genuine family bond, documents are required, dependency is assessed, and sometimes income is considered. Naturalization doesn’t guarantee you can “bring everyone over”, but it can strengthen your position as a sponsor.

At the same time, there’s the emotional reality: by naturalizing, you implicitly say your future lies here. For some family members, that feels like a loss, as if you’re choosing another side. For you, it may feel like letting go of a part of your past. That’s not a legal issue, but a relational one. You can still fly back, call, video call, visit — but the threshold becomes higher. If naturalization means losing the right to simply resettle in your old country, the familiar comfort of “if things go wrong, I can always go back” changes. That safety net becomes thinner. And that’s felt not only by you, but also by the people who love you.

The practical side of the process is less philosophical but just as important. In Brazil, everything starts with your residency status. You can only naturalize if you have valid, usually permanent residency and have lived in the country for a certain period. The application begins at the Ministry of Justice, now largely digital. You gather documents such as your birth certificate, proof of legal residence, proof of income, Brazilian and foreign criminal records, and sometimes proof of Portuguese proficiency. Documents from your home country must be apostilled and translated by a sworn translator. Many delays happen because people submit documents that aren’t properly legalized. A lawyer isn’t required. Many people handle the process themselves, especially those familiar with Brazilian bureaucracy. Still, a lawyer or despachante can be helpful if your situation is complex — for example, if you need documents from multiple countries, have criminal record questions, or have an irregular residency history. But legally, it’s not mandatory.

What you must do in your home country depends entirely on its laws. Some countries require you to report that you’re applying for another nationality. Others want you to report it only once you’ve obtained it. Still others have no reporting requirement but attach consequences to voluntarily acquiring another nationality. Tax authorities in your home country are usually not interested in the fact that you naturalize, but in the fact that you live abroad. Many countries have systems where, once you’re officially an emigrant, your tax status changes. That’s separate from naturalization, but it’s wise to check whether you must report your emigration, whether you remain taxable for certain income, and whether your pension or benefits are affected by living abroad.

That’s why it’s helpful to see the entire process as two parallel tracks: one in Brazil, one in your home country. If both tracks are clear, naturalization becomes an administrative step. If one is unclear, it becomes a source of uncertainty. The practical advice is simple: begin in Brazil by gathering your documents and checking your residency status, but begin in your home country by checking your rights, obligations, and possible consequences. If those two lines run parallel, the process becomes manageable and predictable.

In the end, the core question isn’t legal but existential: where does your life truly unfold — now, and ten or twenty years from now? If you feel your roots, relationships, work, and future lie here in Brazil, then naturalization can be a logical, almost organic next step. If you feel you still stand with one foot in your old country, that you want to keep the option of returning open, that your citizenship or international rights are an important part of your identity and future plans, then it may be wiser to stick with a solid residence permit for now. What matters is making the choice with open eyes: knowing what it means for your rights, your pension, your family, your freedom of movement, and your sense of home.

Those who, after all this reflection, still feel this is the right path will find that naturalization isn’t a break, but a confirmation of something that has been growing for a long time. And those who decide not to do it make an equally courageous choice. Because in the end, it isn’t about papers — it’s about the life you want to live, and where you want to live it.

Subscribe now

Wie al langer mijn bijdragen volgt, weet dat Gov.br regelmatig opduikt in alles wat te maken heeft met CPF, belastingaangiftes, verblijfsformaliteiten en de digitale bureaucratie waar elke buitenlander in Brazilië vroeg of laat mee te maken krijgt. Toch blijft het voor velen een bron van frustratie, verwarring en soms zelfs pure wanhoop. Daarom is het tijd om eindelijk alles samen te brengen: wat Gov.br precies is, hoe je het gebruikt, waarom een digitaal certificaat het leven zoveel eenvoudiger maakt, en hoe recente verbeteringen — zoals tweestapsverificatie en betere account-herstelopties — het systeem toegankelijker proberen te maken voor iedereen. Dit is de gids die ik zelf graag had gehad toen ik hier aankwam (maar toen bestond het nog niet).

De volledige gids

Wie als buitenlander in Brazilië woont, ontdekt al snel dat de Braziliaanse overheid de voorbije jaren een enorme digitale sprong heeft gemaakt. Waar vroeger papieren formulieren, wachtrijen en fysieke loketten de norm waren, is vandaag bijna alles online te regelen. De spil van dat digitale ecosysteem is Gov.br, de officiële toegangspoort tot vrijwel alle overheidsdiensten. Het is niet zomaar een website, maar een digitaal identiteitsplatform dat jou bevestigt als de persoon die je zegt te zijn. Zodra je begrijpt hoe het werkt, wordt het een van de meest waardevolle hulpmiddelen in je dagelijks leven in Brazilië.

Gov.br werkt met drie veiligheidsniveaus: brons, zilver en goud. Brons is het basisniveau dat je krijgt wanneer je je registreert met eenvoudige gegevens zoals e-mail of telefoon. Zilver wordt toegekend wanneer je je identiteit bevestigt via betrouwbare databanken, bijvoorbeeld door je bank te koppelen of biometrie te gebruiken. Goud is het hoogste niveau en wordt bereikt wanneer je je identiteit bevestigt via biometrie van de Justiça Eleitoral of via een “certificado digital”. Vooral voor buitenlanders is dat gouden niveau belangrijk, omdat veel fiscale en administratieve diensten alleen toegankelijk zijn wanneer je identiteit op het hoogste niveau is geverifieerd.

Een certificado digital is in dat opzicht een gamechanger. Het is een elektronische identiteitskaart die je op je computer of smartphone installeert en die dezelfde juridische waarde heeft als een handtekening op papier. Ondernemers, zelfstandigen en boekhouders gebruiken het dagelijks. Je boekhouder kan zonder jouw certificaat zelfs niet alle aangiftes indienen die wettelijk verplicht zijn. Maar ook als particulier maakt het je leven veel eenvoudiger, omdat je toegang krijgt tot alle diensten van de overheid zonder gedoe met wachtwoorden, sms-codes of biometrische verificaties. Het certificaat fungeert als een digitale sleutel die altijd werkt, altijd wordt geaccepteerd en altijd de snelste weg opent.

Het aanvragen van zo’n certificaat gebeurt via erkende bedrijven die door de overheid zijn geautoriseerd. Er zijn er veel, verspreid over heel Brazilië, en ze werken allemaal volgens hetzelfde principe. Je maakt online een afspraak, kiest een dag en tijdstip, en vervolgens komt er iemand bij je thuis of op kantoor langs om je identiteit officieel te verifiëren. Dat bezoek is verplicht omdat het certificaat een juridische waarde heeft die gelijkstaat aan een fysieke handtekening. Tijdens dat bezoek worden je vingerafdrukken, je gezicht, je adres en je identiteitsdocumenten gecontroleerd. Het hele proces duurt meestal niet langer dan tien minuten. Zodra alles is bevestigd, wordt je certificaat aangemaakt en ontvang je het per e-mail, vaak nog dezelfde dag.

De bedrijven die deze dienst aanbieden zijn onder andere Serasa Experian, Certisign, Soluti, Valid, Boa Vista, Safeweb en BRy. Ze verschillen onderling vooral in prijs, klantenservice en snelheid, maar ze leveren allemaal certificaten die door de overheid worden erkend. Veel van deze bedrijven bieden ook mobiele certificaten aan, die je op je smartphone kunt gebruiken in plaats van op een computer.

Zodra je het certificaat hebt ontvangen, hoef je het alleen nog maar te installeren. Op Windows gebeurt dat door het installatiebestand te openen dat je per e-mail hebt gekregen. Windows herkent het certificaat automatisch en plaatst het in de beveiligde certificaatopslag van het systeem. Tijdens de installatie wordt gevraagd om een wachtwoord dat je bij de aanvraag hebt gekozen. Na bevestiging is het certificaat klaar voor gebruik en hoef je niets meer te configureren. Op Mac werkt het op een vergelijkbare manier. Je opent het certificaatbestand, waarna macOS het toevoegt aan de Sleutelhanger. Ook hier wordt gevraagd om het wachtwoord dat je bij de aanvraag hebt ingesteld. Zodra het certificaat in de Sleutelhanger staat, is het onmiddellijk beschikbaar voor alle websites en applicaties die het ondersteunen.

Vanaf dat moment verandert je ervaring met Gov.br volledig. Wanneer je probeert in te loggen, kies je simpelweg voor de optie “certificado digital”. Er verschijnt een klein venster waarin je certificaat automatisch wordt weergegeven. Je klikt op bevestigen en Gov.br opent onmiddellijk de deur. Geen wachtwoorden, geen sms-codes, geen biometrie. Bij het eerste gebruik moet je wel een wachtwoord aanmaken, maar daarna heb je het praktisch nooit meer nodig. Het certificaat wordt je digitale identiteit, altijd klaar, altijd geldig.

Gov.br zelf wordt door steeds meer diensten gebruikt. Je kunt er je CPF controleren, je INSS-bijdragen bekijken, je Imposto de Renda indienen, toegang krijgen tot eCAC, je Carteira de Trabalho Digital openen, je CadÚnico-status controleren, gezondheidsgegevens raadplegen, verkeersboetes bekijken en nog veel meer. Het mooie is dat je niet telkens opnieuw accounts hoeft aan te maken. Zodra je bent ingelogd via Gov.br, laten vrijwel alle andere overheidswebsites je direct binnen.

Voor wie geen computer heeft of een minder stabiele internetverbinding, bestaat de Gov.br-app. Die werkt verrassend goed, zelfs op oudere smartphones. De app biedt dezelfde functionaliteiten als de website, inclusief biometrisch inloggen via gezichtsherkenning. Het enige wat je nodig hebt is een telefoon met een redelijke verbinding. En woon je in een gebied waar het internet minder betrouwbaar is, dan kan een oplossing zoals Starlink ervoor zorgen dat je smartphone toch een stabiele verbinding heeft.

De recente wijzigingen in Gov.br

De Braziliaanse overheid heeft de voorbije maanden een aantal belangrijke aanpassingen doorgevoerd om de toegang tot Gov.br te vereenvoudigen. Een van de grootste verbeteringen is de verplichte tweestapsverificatie, waarbij je een e-mailadres moet registreren dat dient als herstelkanaal wanneer je je wachtwoord vergeet. Dat lijkt vanzelfsprekend, maar voor miljoenen Brazilianen zonder gouden toegang was dit jarenlang een groot probleem. Wie zijn wachtwoord verloor, zat vaak muurvast, omdat de alternatieve verificatiemethoden — zoals gezichtsherkenning — niet altijd betrouwbaar werkten.

Die gezichtsherkenning blijft trouwens een heikel punt. In theorie zou het systeem je identiteit moeten bevestigen via de foto die al in de overheidsdatabanken staat, bijvoorbeeld van je rijbewijs. In de praktijk werkt het vaak niet, zeker niet voor mensen zonder CNH of zonder Título de Eleitor. En zelfs wie wél een rijbewijs heeft, merkt dat de herkenning regelmatig faalt. Het is ironisch dat dezelfde overheid die via straatcamera’s moeiteloos gezichten kan identificeren, nog steeds moeite heeft om een burger op zijn eigen smartphone te herkennen. De kritiek daarop is terecht, en het is goed dat er nu alternatieven zijn die minder afhankelijk zijn van biometrie.

De nieuwe verplichting om een herstel-e-mail te koppelen, samen met de tweestapsverificatie, maakt het systeem eindelijk toegankelijker voor mensen die niet over de hoogste verificatieniveaus beschikken. Het is een broodnodige modernisering, want te veel gebruikers zaten jarenlang opgesloten achter een vergeten wachtwoord en een biometrisch systeem dat niet altijd deed wat het moest doen. Voor buitenlanders verandert dit weinig aan de noodzaak van een certificado digital, maar het maakt Gov.br wel betrouwbaarder en minder frustrerend voor wie afhankelijk is van de lagere toegangsniveaus.

Gov.br is uitgegroeid tot het digitale hart van de Braziliaanse overheid, en wie hier woont — Braziliaan of buitenlander — kan er niet omheen. Door te begrijpen hoe het systeem werkt, welke valkuilen er zijn, hoe je je toegang versterkt en waarom een digitaal certificaat zoveel deuren opent, maak je je leven in Brazilië niet alleen eenvoudiger maar ook veiliger en voorspelbaarder. De recente verbeteringen tonen dat de overheid eindelijk beseft dat toegankelijkheid geen luxe is maar een noodzaak. En zolang gezichtsherkenning blijft haperen en wachtwoorden blijven verdwijnen, blijft het certificado digital de meest betrouwbare sleutel tot alles wat je nodig hebt. Met deze gids heb je nu alle kennis in handen om Gov.br niet langer te ondergaan, maar te beheersen.

Subscribe now