Brazilification: Een waarschuwing aan de rijken

Waarom de Braziliaanse begroting een spiegel is voor het Westen en wat de nieuwe president in 2027 te wachten staat.

🇬🇧 🇧🇷 🇫🇷 🇩🇪 🇪🇸 🌐 → Use your browser’s translation tool

Ja hoor, ik kreeg het al enkele malen te horen na te antwoorden op de vraag ‘Hoe lang ben je hier al?’:

“Zolang? Je bent zeker al helemaal ‘verbraziliaanst’.”

En wat moet dat dan voorstellen? Niets natuurlijk. Ik ben Belg en blijf een Belg, inclusief een geldige identiteitskaart en dito paspoort. Je kan nu eenmaal niet ‘verbrazilianen’. Daarvoor moet je hier geboren worden en opgroeien. Je kan je wel aanpassen en dat is me aardig gelukt, denk ik toch. Andere expats, eender waar op deze planeet, zullen het wel kunnen bevestigen. Je roots neem je mee, punt aan de lijn.

Het tijdschrift The Economist publiceerde onlangs (12 februari) een bijdrage met de titel “The rich world should beware Brazilification”. Nou, dat gaat al verder dan mijn eigen ego en ik besloot het eens te lezen. Tenslotte, rijk ben ik niet, dus geen zorgen.

Alle gekheid op een stokje, het gaat niet over aanpassen of identiteitswijziging, maar ‘it’s the economy stupid’, logisch gezien de aard van het tijdschrift. De ondertitel: “Wanneer overheden schulden hebben, richten hoge rentetarieven grote schade aan”. Nou, dan rinkelt er een belletje, niet?

Tijd om er wat dieper op in te gaan. Moeten de rijken van deze wereld nu wegblijven uit Brazilië? Neen, dat is niet de bedoeling. Wel de bedoeling: waarschuwen over hoe het niet moet. Daar vloeit dan weer uit voort dat de Brazilianen het fout aanpakken. Daar zit wel iets in. Even samenvatten.

Wat betekent “Brazilification”?

De kern van de boodschap is dat rijke landen (zoals de VS) steeds meer trekjes vertonen die we normaal gesproken alleen bij opkomende economieën zoals Brazilië zien. Het gaat dan vooral om een lastige combinatie van factoren:

Hoge rente en hoge schulden: Het land moet veel lenen, maar de rente daarop is zo hoog dat een groot deel van de belastingopbrengsten direct weer opgaat aan rentebetalingen.

Starre overheidsuitgaven: In Brazilië zijn veel uitgaven (zoals pensioenen) grondwettelijk vastgelegd. Dit maakt het bijna onmogelijk om te bezuinigen zonder de wet te veranderen, wat politiek heel gevoelig ligt.

Politieke druk op instituten: De onafhankelijkheid van de Centrale Bank staat onder druk door politici die de rente laag willen houden om populair te blijven, ook als dat voor inflatie zorgt.

Waarom is dit nu een thema?

The Economist trekt de vergelijking omdat landen als de VS nu ook te maken hebben met een vergrijzende bevolking en stijgende schulden. De angst is dat het Westen vast komt te zitten in hetzelfde “moeras” als Brazilië: een economie die wel stabiel lijkt, maar door rentelasten en vastgeroeste uitgaven nauwelijks nog kan groeien of investeren in de toekomst.

Moeras? Is dat niet wat overdreven?

Diverse kranten en nieuwsportalen gingen in op de inhoud van dit stuk, onder meer CNN Brasil, InfoMoney, BandNews en G1 (O Globo). Het thema werd ook een topic op Reddit, waar het op deze manier werd samengevat:

De wereldeconomie biedt veel waarschuwingen. De inflatie in Argentinië liet het gevaar zien van het behandelen van een centrale bank als een geldautomaat. De stagnatie van Italië toont de schaduwzijde van een munteenheid delen met hoge oude schulden. Groot-Brittannië leed onder de Brexit, wat barrières opwierp voor de handel met de buren. Maar de meest actuele waarschuwing voor grote economieën komt nu uit Brazilië.

Zoals we eerder meldden, heeft Brazilië een redelijke economische groei, een onafhankelijke centrale bank en is de begroting — zonder de rentebetalingen — bijna in evenwicht. De netto schuld is 66% van het BBP. Dat is hoog voor opkomende markten, maar laag vergeleken met rijke landen.

Brazilië heeft echter een groot probleem: de overheid moet torenhoge rentes betalen over haar schulden. Om de inflatie te beheersen, moest de centrale bank de rente op 15% vastzetten. Het resultaat is dat de overheid, ondanks een bijna sluitende begroting, jaarlijks ongeveer 8% van het BBP moet lenen om alleen al de rente te betalen. Bezuinigen is onwaarschijnlijk; president Lula da Silva, die campagne voert voor de herverkiezing in oktober, geeft juist meer geld uit. Als de rente niet flink daalt, zal de staatsschuld exploderen.

De situatie in Brazilië zet de begrotingen van rijke landen in een ander licht. In rijke landen staan de financiën onder druk, maar de VS, Groot-Brittannië, Frankrijk en Italië betalen nog steeds relatief lage rentes. Hun schulden zouden stabiliseren als ze hun begroting (zonder rente) op orde hebben. Brazilië daarentegen zou een overschot van 5% moeten houden om de schulden stabiel te houden als de rente niet daalt.

Westerse beleidsmakers moeten zich afvragen waarom de rente in Brazilië zo hoog is. Dat komt door verschillende zaken. De instituten in Brazilië zijn instabiel, ondanks formele bescherming zoals de onafhankelijke centrale bank. Dit bleek wel tijdens de couppoging onder Jair Bolsonaro in 2022. Ook ligt inflatie altijd op de loer door de geschiedenis van hyperinflatie in de jaren ‘80 en ‘90.

Tot slot zijn de vooruitzichten voor de begroting slecht. De Braziliaanse overheid geeft 10% van het BBP uit aan pensioenen (een zorgenkind, zoals ook in diverse andere landen). Zonder hervormingen geeft het land in 2050 meer uit aan pensioenen dan rijkere, oudere landen. De pensioenen zijn echter beschermd door de grondwet. Als het minimumloon stijgt, krijgen gepensioneerden er automatisch ook geld bij. Deze macht van gepensioneerden over de begroting maakt het lastig om de cijfers kloppend te krijgen en verdringt andere nuttige uitgaven.

Dit beeld moet het rijke Westen zorgen baren, want daar zijn de eerste symptomen van ‘Brazilificatie’ al zichtbaar. De instituten in Amerika hebben het zwaar. Donald Trump probeerde het ministerie van Justitie te politiseren en wil controle over de centrale bank. Door de stijgende prijzen na de pandemie en geopolitieke spanningen is inflatie weer een echt risico. Ondertussen stijgen de kosten voor zorg en pensioenen door de vergrijzing. Pensioenen zijn in het Westen misschien minder streng wettelijk beschermd dan in Brazilië, maar oudere kiezers hechten er veel waarde aan. Kijk maar naar de Britse ‘triple lock’ die pensioenen altijd laat meestijgen.

Als de rente hierdoor stijgt, worden de huidige begrotingsproblemen nog veel groter. Veel rijke landen worstelen nu al om 1% of 2% extra te vinden voor defensie. Stel je voor dat ze dat bedrag dubbel zo hard nodig hebben voor alleen de rente op hun schuld. In een wereld van populisme is het moeilijk om tegelijkertijd lage inflatie te beloven en minder uit te geven aan ouderen. Maar dat is nog niets vergeleken met de loodzware keuze waar Brazilië voor staat: keihard bezuinigen of een gevaarlijke spiraal van schulden en rente.

Is er kans op verbetering?

Die is er altijd. Er zijn verkiezingen in oktober van dit jaar waar uitgemaakt wordt of het bekende verhaal verdergezet wordt vanaf januari, ofwel dat er een nieuwe naam opduikt met frisse ideeën. Alles wijst er echter op dat het weer een van twee uitersten wordt en dat we moeten wachten tot 2031 vooraleer The Economist wat anders kan schrijven. En dat zal enkel kunnen wanneer er een leider komt die beseft dat hij de huishouding van het land moet beheren als een goede huisvader; met andere woorden, niet meer uitgeven dan wat er binnenkomt. En zelfs als er zo’n leider komt, dan moet hij toch nog kunnen rekenen op de medewerking van het Parlement, geen gemakkelijke opgave.