De Baarmoeder-kwestie: Erika Hilton versus Ratinho.
Hoe de strijd tussen een gedurfde volksvertegenwoordigster en een machtige TV-magnaat de diepe verdeeldheid van Brazilië blootlegt.
🇬🇧 🇧🇷 🇫🇷 🇩🇪 🇪🇸 🌐 → Use your browser’s translation tool
Een van de meest besproken onderwerpen in het huidige politieke landschap van Brazilië is het verhaal van volksvertegenwoordigster Erika Hilton (33). Zij schreef geschiedenis door als eerste trans vrouw verkozen te worden tot voorzitter van de Commissie voor Vrouwenrechten in de Kamer van Afgevaardigden. Ik ga niet in op haar persoonlijke geschiedenis, of wat er voorafging aan de keuze die zij maakte. Laat me stellen dat ze het niet makkelijk had in een maatschappij die zonder overdrijven als tamelijk machistisch mag beschouwd worden. Verdere details vindt de lezer wel bij Claude, ChatGPT, Gemini, om het even welke AI-tool. Vroeger zou ik gezegd hebben “Google het maar even op”. Vandaag is een dergelijk advies wat complexer geworden, nietwaar.
Laat me stellen dat we vertrekken bij de ommekeer. Er volgde een studie Pedagogiek en Gerontologie aan de UFSCar (Universiteit van São Carlos). Daar begon haar politieke bewustwording als activist voor studentenrechten en de LGBTQ+-gemeenschap. De politieke carrière begon acht jaar geleden, als onderdeel van een collectief in São Paulo. In 2020 werd ze met een recordaantal stemmen verkozen tot gemeenteraadslid van São Paulo, en in 2022 volgde de stap naar het nationale parlement (Câmara dos Deputados). Hilton is lid van de linkse partij PSOL (Partido Socialismo e Liberdade).
Ze liet zich herhaaldelijk opvallen in het Congres door haar bliksemsnelle reacties wat betreft de zwarte bevolking en LGBTQ+-leden. Dat valt uiteraard niet in goede aarde in de conservatieve hoek. Maar deze keer, na de benoeming als voorzitter van de Commissie voor Vrouwenrechten, lijken de aanvallen op haar persoon veel heviger. Critici, vooral van de rechterflank (PL), voerden aan dat een biologische man de belangen van “biologische vrouwen” niet kan vertegenwoordigen. Hilton pareerde dit door te stellen dat haar voorzitterschap juist gaat over inclusiviteit en de strijd tegen alle vormen van onderdrukking waar vrouwen mee te maken krijgen.
De aanval van Ratinho
Eerst even uitleggen wie Ratinho eigenlijk is:
Ratinho (de artiestennaam van Carlos Roberto Massa, geboren in 1956) is een van de machtigste en meest invloedrijke figuren in de Braziliaanse media van de afgelopen dertig jaar. Hij is al decennia het gezicht van de zender SBT (het netwerk van de legendarische Silvio Santos). Zijn programma, Programa do Ratinho, is een mix van sensatie, humor, politieke commentaren en volksvermaak. Hij staat bekend om zijn directe, vaak ruwe taalgebruik en zijn kenmerkende snor. Hij presenteert zich altijd als de “man van het volk” die zegt waar het op staat. Ratinho is niet alleen een presentator, maar ook een zeer vermogend zakenman en politiek zwaargewicht:
Massa Media: Hij bezit een gigantisch imperium aan radio- en televisiestations, vooral in de staat Paraná.
Familie in de macht: Zijn zoon, Ratinho Júnior, is de huidige gouverneur van de belangrijke staat Paraná. Dit geeft de familie Massa een enorme politieke basis.
Conservatieve stem: Ratinho is een uitgesproken medestander van de conservatieve vleugel in Brazilië. Tijdens de regering-Bolsonaro was hij een van de belangrijkste mediamensen die de president steunden.
Terug naar Erika Hilton
De vlam sloeg pas echt in de pan na uitspraken van Ratinho. Tijdens zijn TV-programma haalde hij fel uit naar haar benoeming. Hij weigerde haar met de juiste voornaamwoorden aan te spreken en stelde dat de commissie bedoeld is voor “vrouwen, niet voor mensen die zich vrouw voelen.”
Wat hij letterlijk zei: “Ze is geen vrouw, ze is trans. Om vrouw te zijn moet je een baarmoeder hebben, menstrueren en drie of vier dagen per maand een slecht humeur hebben.”
Ratinho gebruikte een toon die door velen als grof en kleinerend werd ervaren. Voor Hilton was dit de druppel. Ze pikte de beledigingen niet en diende een officiële klacht in wegens transfobie. Ze verklaarde dat dit soort taalgebruik niet alleen haar persoonlijk raakt, maar het geweld tegen de gehele LGBTQ+-gemeenschap in Brazilië legitimeert.
Ratinho vertegenwoordigt het “oude” Brazilië: conservatief, religieus en gehecht aan traditionele waarden. Zijn publiek bestaat grotendeels uit de lagere middenklasse die zich vaak niet herkent in de moderne genderdiscussies. Wanneer hij op de televisie uithaalt naar Erika Hilton, doet hij dat in de wetenschap dat miljoenen Brazilianen precies zo denken als hij. Voor hem is zij het symbool van een “linkse ideologie” die hij met hand en tand bestrijdt.
Het is trouwens belangrijk om te begrijpen dat de weerstand tegen figuren als Erika Hilton en Duda Salabert (eveneens trans vrouw en federaal afgevaardigde) niet alleen van “oudere mannen” als Ratinho komt. Vele Braziliaanse vrouwen voelen zich aan de kant geschoven. Ze zien de vrouwencommissie als hun laatste veilige politieke ruimte en voelen dat deze nu wordt overgenomen door trans vrouwen. De evangelische kerken in Brazilië hebben een enorme invloed op vrouwen in de volkswijken. Voor hen is de genderideologie een directe bedreiging voor het gezin. Ten slotte vinden critici dat Hilton haar identiteit gebruikt om politieke neutraliteit te omzeilen en elke kritiek direct als “haatzaaien” te labelen.
De tegenstelling
Brazilië is het land waar wereldwijd de meeste trans personen worden vermoord, maar het is ook het land waar twee trans vrouwen met recordstemmen in het hart van de macht zitten. De strijd tussen Hilton en Ratinho is geen incident, maar een symbool voor een land dat worstelt met zijn eigen verandering.
Nochtans is de wet hieromtrent vrij streng. Neem nu het gebruik van de “oude naam” van vóór de geslachtswissel. Het gebruik van die oude naam (ook wel deadnaming genoemd) ligt juridisch en sociaal heel gevoelig. Sinds een uitspraak van het Federale Hooggerechtshof (STF) in 2018 hebben trans personen in Brazilië het recht om hun naam en gender officieel in het geboorteregister aan te passen, zonder dat daar een operatie of rechterlijke tussenkomst voor nodig is. Het opzettelijk gebruiken van de oude naam om iemand te vernederen of diens identiteit te ontkennen, kan onder de wet tegen transfobie vallen. Voor veel conservatieve vrouwen in Brazilië blijft het een struikelblok. Zij redeneren: “Je kunt je naam wel veranderen in het register, maar je biologie verandert niet.”
De beelden van de uitzending gingen onmiddellijk viraal op de sociale media en leidden tot een ongekende kettingreactie:
Juridische stappen: Erika Hilton heeft niet alleen een rechtszaak aangespannen voor transfobie, maar ze heeft ook bij het Ministerie van Communicatie geëist dat het programma van Ratinho voor 30 dagen wordt geschorst.
SBT neemt afstand: De zender SBT heeft in een officiële verklaring laten weten dat de woorden van Ratinho “niet de mening van de omroep vertegenwoordigen” en dat ze de zaak intern onderzoeken.
De reactie van Hilton: Erika Hilton reageerde op X met een krachtige oneliner: “Ik ben en zal altijd een vrouw zijn. Deze presentator is, en zal altijd, een rat (rato) zijn.” (Een woordspeling op zijn artiestennaam).
De kloof in de huiskamer
Terwijl de wet Erika Hilton erkent als vrouw, is de discussie op de sociale media — en aan de keukentafels — van een heel andere orde. De reacties zijn vaak genadeloos. Tegenstanders, waaronder een opvallend groot aantal vrouwen, grijpen terug op de biologie als hun laatste verdedigingslinie. “Ze hebben een prostaat,” klinkt het fel, “ze kunnen niet zwanger worden en hebben geen flauw benul van wat een menstruatie of de menopauze echt betekent voor een vrouwenlichaam.” Voor deze groep is het voorzitterschap van een vrouwencommissie door een trans vrouw een vorm van identiteitsdiefstal.
Maar de frustratie zit dieper dan alleen de figuur Hilton. In de alledaagse gesprekken in Brazilië hoor je een groeiende irritatie over het tempo van de veranderingen. “Je ziet niets anders meer op tv,” zeggen mensen in de eigen vertrouwde kring, “er zijn geen echte mannen meer, ze kussen elkaar op straat.” De snelle opmars van de LGBTQ+-emancipatie botst frontaal met de ‘gewone man’ (en vrouw) die het allemaal niet meer kan volgen. Wat voor de een een overwinning voor de mensenrechten is, voelt voor de ander als een opgelegde ideologie die de traditionele wereld in sneltempo afbreekt. De Braziliaanse straat is de moderne codes nog lang niet machtig, en dat zorgt voor een explosieve spanning die figuren als Ratinho feilloos aanvoelen en uitbuiten.
In het Brazilië van 2026 is de vraag “wat is een vrouw?” niet langer een filosofisch debat, maar een juridisch en politiek mijnenveld waar niemand ongeschonden uit lijkt te komen.