De beul, het biertje en de megagevangenis

Van folterkamers tot TikTok: De strijd om de ziel van Brazilië

Lula en Nikolas Ferreira

🇬🇧 🇧🇷 🇫🇷 🇩🇪 🇪🇸 🌐 → Use your browser’s translation tool

Tot op vandaag zijn er Brazilianen die de militaire dictatuur ontkennen. Niet alleen dat, sommigen spreken zelfs in lovende woorden over die lange periode van 1964 tot 1985, alsof het toen allemaal rozegeur en maneschijn was. Dit negationisme wordt bijzonder treffend omschreven door Justine Strand de Oliveira, een “gringa” met een passie voor Brazilië en eveneens een Substacker. Ze schrijft in het Portugees, maar dat mag geen beletsel zijn. Haar bijdrage “Nunca houve uma ditadura” is meer dan de moeite waard om even door Google Translate te halen, geloof me maar.

“Nunca houve uma ditadura”

De ontkenning op zich is gewoon absurd. Ex-president Jair Bolsonaro liet dat wel heel opvallend blijken door de manier waarop hij de loftrompet stak over figuren als kolonel Carlos Alberto Brilhante Ustra, “o pavor de Dilma Rousseff!”. Dat gebeurde tijdens de stemming in de Kamer over de afzetting van Dilma Rousseff op 17 april 2016 – een van de meest idiote voorstellingen van de Braziliaanse politiek die ik ooit live bijwoonde via de televisie. Ustra was tussen 1970 en 1974 het hoofd van de DOI-CODI, een beruchte inlichtingendienst en martelcentrum van het leger. Hij is door de Braziliaanse justitie officieel erkend als folteraar (torturador). Het was een bijzonder pijnlijk moment omdat Dilma Rousseff zelf door deze eenheid gevangen was gehouden en gemarteld. Over Dilma zelf wil ik het niet hebben; het was simpelweg een vergissing van Lula om haar als zijn opvolger aan te wijzen. De kuiperijen van de Braziliaanse politiek deden de rest.

De Braziliaanse verdeeldheid is historisch en Lula vormt een uitzondering omdat hij tot nog toe de enige was die het patroon kon doorbreken. Ondanks de vele blunders was hij de enige die erin slaagde om het politieke landschap werkelijk te wijzigen, en laat dit nou net weer het probleem zijn: er was nooit een opvolger, en die is er nog steeds niet.

Of hij nu opnieuw verkozen wordt of niet, het voelt als een uitstel van executie. Links staat tegen de muur, rechts is bezig met het laden van de geweren. Dat wil niet zeggen dat een nieuwe dictatuur voor de deur staat, maar wie goed toekijkt, zal hier en daar wellicht een scherpschutter identificeren.

The sky is the limit

Dat lijkt wel een passend gezegde om deputado Nikolas Ferreira te omschrijven, een jongeman die de harten van miljoenen kiezers wist te veroveren. Hij werd geboren op 30 mei 1996 in Belo Horizonte en groeide op in de sloppenwijk Cabana Pai Tomás. Als zoon van een evangelische voorganger studeerde hij rechten aan de PUC Minas. Zijn politieke klim was razendsnel: in 2020 verkozen tot gemeenteraadslid, twee jaar later federaal afgevaardigde voor Minas Gerais met bijna 1,5 miljoen stemmen. Een historisch record: Nikolas werd de meest gestemde afgevaardigde van heel Brazilië.

Wat is de verklaring voor dit succes? Ten eerste zijn digitale dominantie: Nikolas is een ‘digital native’. Hij begrijpt algoritmes beter dan wie ook en bereikt de jeugd via TikTok, Instagram en X op een manier die traditionele politici niet kunnen. Ten tweede zijn religieuze en morele identiteit: hij positioneert zichzelf als de “verdediger van het christelijke gezin”. In een land met een enorme evangelische bevolking spreekt zijn strijd tegen “genderideologie” en abortus direct tot het hart van een grote kiezersgroep. Ten slotte is hij sober en direct; hij spreekt de taal van de straat zonder chique politieke praatjes.

Nikolas wordt dit jaar 30 en is daarmee nog te jong voor het presidentschap of de Senaat. Er is een wetsvoorstel (PEC) ingediend om deze leeftijd te verlagen, maar zolang de grondwet niet verandert, moet hij wachten tot 2034. Dat neemt niet weg dat hij al de officieuze leider van de “nieuwe rechtervleugel” is. Hij heeft het charisma dat anderen missen en verenigt verschillende stromingen, van economisch liberalen tot religieus conservatieven. Hij heeft de tijd aan zijn kant, evenals de straat (getuige zijn “Mars voor de Vrijheid” en “Wandeling voor de Vrijheid”), het parlement en de digitale wereld. Onderaan vindt u meer uitleg over die *Wandeling voor de Vrijheid.

Het biertje versus de megagevangenis

Terwijl Lula soms als een bezetene (geïmproviseerde) toespraken houdt waarbij hij stampend over het podium loopt met een gebalde vuist, doet Nikolas het op zijn manier. Hij zegt dingen die een groot deel van de bevolking aanspreken. Neem de beruchte uitspraak van Lula over de uitzichtloosheid van jongeren in achterstandswijken: “Ik kan het niet meer aanzien dat jongeren (...) een mobieltje hebben gestolen”. In een heel ander deel van dat interview sprak hij over voetbalfans die na de wedstrijd samen een biertje gaan drinken. Tegenstanders plakten deze fragmenten achter elkaar, waardoor het leek alsof hij diefstal goedpraatte voor een “cervejinha”.

Nikolas gaat verder. Hij reist naar El Salvador en bezoekt de beruchte megagevangenis (CECOT). Hij publiceert de beelden op zijn sociale media en stelt dat dít is waar hij naar streeft als hij zijn doel bereikt. Voor zijn achterban is dit een krachtig statement.

Misdaad als katalysator

Wie in Brazilië woont, weet welk risico je loopt als je met een smartphone op straat staat. Het is een maatschappelijke contradictio in terminis: de “veilige digitale onveiligheid”. Brazilië is digitaal hypermodern; met het PIX-systeem betaal je alles, van een kokosnoot op het strand tot een supermarktaankoop, met je celular. Het toestel is je bank, je ID en je portemonnee in één.

De contradictie zit hierin: hoe méér we aan dat apparaat toevertrouwen, hoe kwetsbaarder we worden. De celular werd het belangrijkste doelwit voor criminelen. Nikolas Ferreira speelt hier handig op in: “Wat heb je aan de modernste bank-app als je niet eens veilig over de stoep kunt lopen om hem te gebruiken?” Voor hem is de aanpak van Bukele de enige manier om de straat weer op te eisen.

De realiteit van 2026 is niet meer die van 1976. Toen was Lula 30, een vakbondsleider midden in de dictatuur. Lula verliet de vakbond, maar de vakbond verliet hem nooit. Hij is nu tachtig, maar spreekt nog altijd dezelfde opjuttende taal van destijds, terwijl hij zelf nauwelijks een smartphone gebruikt.

De werkelijkheid van 2026

Met 270 miljoen actieve mobiele lijnen op 215 miljoen inwoners (1,25 per inwoner) is de smartphone in Brazilië de enige toegangspoort tot de economie, zelfs in de armste favela’s. Voor velen betekent dit apparaat een enorme uitgave, vaak meer dan een maandsalaris (minimumloon R$ 1.512), wat resulteert in langdurige afbetalingen (parcelas).

Het verschil in perceptie raakt de kern van de strijd. Nikolas Ferreira begrijpt de woede en het verlies; hij ziet dat de diefstal van een telefoon een leven kan ruïneren. Hij valideert de onmacht van de burger. Lula wordt door critici weggezet als iemand die deze waarde onderschat. Zelfs als zijn woorden verdraaid zijn, blijft het beeld hangen dat links meer empathie heeft voor de dief dan voor de arbeider die zijn toestel in twaalf termijnen afbetaalt.

Het gaat bij deze tegenstrevers heus niet alleen om een celular, maar het verhaal maakt pijnlijk duidelijk waarom iemand als Lula voor velen voorbijgestreefd is. Zijn partij vindt geen opvolger en zijn eigen ego lijkt vernieuwing in de weg te staan. Of de Braziliaanse maatschappij opnieuw het gevaar loopt te belanden in een wereld zoals in de film The Secret Agent, weet ik niet, maar ik acht het onwaarschijnlijk. Mocht er echter ooit een ander type Bolsonaro of Trump opdagen, dan zie ik de toekomst somber in.

Wat Brazilië nodig heeft is “moderação”: wijsheid, vrijheid en blijheid. Net als in de bierreclames “Bebe com moderação”, gewoon wijzigen in “Vote com moderação, governe com equilíbrio!”

Foto’s: Lula Marques - Marcelo Camargo / Agência Brasil

*Wandeling voor de Vrijheid

De “Caminhada pela Liberdade” van januari 2026 was een ongekende politieke stunt die zijn status als leider van de nieuwe rechtervleugel definitief heeft bevestigd.

Terwijl traditionele politici vergaderen, koos Nikolas voor een fysieke uitputtingsslag die perfect aansloot bij zijn imago van “strijder”.

De feiten van de voettocht

De afstand: Hij legde in 7 dagen tijd ongeveer 240 kilometer af.

Het traject: De tocht begon op 19 januari 2026 in Paracatu (Minas Gerais) en eindigde op zondag 25 januari in de hoodstad Brasília.

Het doel: De mars was een protest tegen de gevangenneming van Jair Bolsonaro en de veroordelingen rond de gebeurtenissen van 8 januari 2023. Hij eiste amnestie en bekritiseerde de “juridische vervolging” door het Hooggerechtshof.

Waarom dit een fenomeen was

Digitale “Reality-show”: Nikolas filmde bijna elke stap. Miljoenen mensen volgden zijn blaren, zijn gebeden onderweg en de momenten waarop hij uitgeput langs de snelweg zat. Het was geen politieke campagne, maar een live-ervaring die zijn volgers emotioneel verbond met zijn zaak.

Symboolpolitiek: Hij droeg tijdens grote delen van de tocht een kogelvrij vest. Dit versterkte het narratief dat hij een “doelwit” is van het systeem en dat hij zijn leven riskeerde voor de vrijheid van Brazilië.

De dramatische ontknoping

De aankomst in Brasília op 25 januari was beladen. Duizenden mensen verzamelden zich bij de Praça do Cruzeiro. De dag kreeg een bijna bijbelse lading toen een zware storm uitbrak en een blikseminslag nabij de manifestatie tientallen mensen verwondde. Ondanks de chaos en de regen bleef Nikolas speechen, wat door zijn aanhangers als een teken van goddelijke steun werd geïnterpreteerd.

De aankomst in Brasília

De politieke winst

Door deze voettocht trok Nikolas alle aandacht naar zich toe, terwijl andere rechtse kopstukken (zoals gouverneurs) gedwongen waren vanaf de zijlijn toe te kijken. Hij bewees dat hij geen “internet-politicus” is die alleen vanuit een kantoor in Brasília tweet, maar iemand die letterlijk de modder in gaat voor zijn achterban.

Critici noemden het een “populistische show” die niets oplost, maar voor de rechtse kiezer is hij hiermee de onbetwiste spirituele erfgenaam van het bolsonarisme geworden.