De bochten van het Braziliaanse bankwezen

Een gringo ontrafelt het Braziliaanse financiële systeem: banken, risico’s, transfers en verrassingen.

Het verhaal rond Banco Master was nog maar net uit de kranten verdwenen, of de Braziliaanse financiële wereld werd alweer opgeschrikt door een nieuw schandaal. Deze keer draait het om Banco Digimais, de bank van bisschop Edir Macedo. Een onderzoek van O Estado de S. Paulo bracht aan het licht dat de bank op grote schaal verliezen heeft verborgen door slechte leningen weg te moffelen in eigen investeringsfondsen. Het klinkt als een slechte film, maar het gebeurde echt, en het toont opnieuw hoe kwetsbaar sommige kleine banken zijn. Om te begrijpen hoe dit kon gebeuren, moet je weten wie Edir Macedo is.

Hij is de oprichter van de Igreja Universal do Reino de Deus, een van de machtigste evangelische kerken van Brazilië, en tegelijk een zakenman met een enorm imperium. Hij bezit Record TV, controleert mediabedrijven, vastgoed, financiële instellingen en een netwerk van ondernemingen dat zich uitstrekt over verschillende sectoren. In Brazilië is het al lang geen geheim dat sommige megakerken functioneren als commerciële bedrijven, waarbij het geloof een verdienmodel is en de geldstromen richting de top vloeien. De grens tussen religie en zaken is er soms flinterdun.

Banco Digimais, vroeger Banco Renner, is geen grote speler zoals Itaú of Bradesco, en ook geen gevestigde digitale bank zoals Nubank. Het is een kleine bank die zich richt op risicovolle klanten: mensen die elders geen lening krijgen, vooral voor de aankoop van tweedehandse auto’s. Dat soort kredietverlening levert hoge rentes op, maar ook veel wanbetalingen. Wanneer te veel klanten hun lening niet terugbetalen, ontstaat een “carteira podre”, een rotte portefeuille vol oninbare schulden. In een gezond systeem worden die verliezen erkend en verwerkt. In een ongezond systeem worden ze verstopt. De wet verplicht banken om zulke verliezen eerlijk te registreren, maar Digimais wilde dat vermijden.

De bank stond al langer in zwaar weer en probeerde aantrekkelijk te lijken voor een mogelijke koper. Dus werden de slechte leningen verplaatst naar fondsen die door dezelfde groep werden gecontroleerd. Op papier verdwenen de problemen, maar in werkelijkheid bleven ze bestaan. Het onderzoek toonde zelfs aan dat leningen voor gestolen auto’s in deze pakketten waren gestopt om de cijfers kloppend te krijgen. Ook oude waardeloze schuldpapieren werden verkocht aan de eigen holding van Macedo om kunstmatig winst te tonen. Het is een vorm van financiële zelfbediening die in Brazilië bekendstaat als “Zé com Zé”: jij verkoopt iets aan jezelf om de cijfers mooier te maken.

Dit soort praktijken laat zien waarom het zo belangrijk is om het verschil te kennen tussen grote, betrouwbare banken en kleine instellingen die opereren in de schaduw van machtige groepen. Kleine banken kunnen nuttig zijn wanneer ze eerlijk werken, maar ze kunnen ook veranderen in een risico voor het hele systeem wanneer ze worden misbruikt als financiële achterkamer. De Centrale Bank en het depositogarantiefonds FGC zitten nu met een hoofdpijndossier dat maanden, misschien jaren zal aanslepen. Wanneer zo’n kleine bank wankelt, komt de FGC in beeld.

FGC staat voor Fundo Garantidor de Créditos en is de Braziliaanse variant van het depositogarantiestelsel. Mocht Banco Digimais of een vergelijkbare bank officieel failliet gaan, dan beschermt de FGC het spaargeld van de klanten. De garantie dekt een bedrag tot maximaal 250.000 reais per persoon, per financiële instelling. Dit geldt voor iedereen die geld bij de bank heeft staan, dus zowel voor Brazilianen als voor buitenlanders met een officiële rekening. De FGC betaalt dit bedrag uit als de Centrale Bank besluit de wankelende bank te sluiten. Er is wel een algemeen plafond: een klant kan in een periode van vier jaar in totaal nooit meer dan 1 miljoen reais terugkrijgen, mochten er meerdere banken achter elkaar omvallen waar hij geld had gestald. Maar terwijl Brazilianen precies weten hoe ze zich moeten beschermen, staan buitenlanders vaak met lege handen wanneer ze het systeem proberen te begrijpen.

Voor buitenlanders die Brazilië vanop afstand volgen, lijkt het soms alsof het hele banksysteem instabiel is. Maar dat beeld klopt niet. Brazilië heeft een sterk, modern en streng gereguleerd banksysteem. De grote banken behoren tot de meest winstgevende en solide ter wereld. Alleen is het landschap ongelijk: naast de grote banken bestaan er tientallen kleine instellingen die veel kwetsbaarder zijn. En precies daar komen buitenlanders vaak terecht wanneer ze proberen een rekening te openen.

Wie langere tijd in Brazilië verblijft, een appartement koopt of gewoon zijn lokale kosten wil betalen, komt vroeg of laat op het punt dat een Braziliaanse bankrekening handig lijkt. Maar wie die stap zet, ontdekt al snel dat het niet eenvoudig is. Banken vragen een CPF, een bewijs van adres, een verblijfsstatus en soms zelfs inkomensdocumenten. Dat is geen bureaucratische pesterij, maar een gevolg van strenge regels tegen fraude en witwassen. Een klant zonder duidelijke band met het land is voor een bank een risico. En risico’s worden in Brazilië niet licht genomen. Om de risico’s bij buitenlanders te beoordelen, hanteren Braziliaanse banken een streng intern controlesysteem. De belangrijkste vraag die de bank probeert te beantwoorden is of het geld een legale herkomst heeft en of de persoon daadwerkelijk is wie hij zegt dat hij is. Een buitenlander die niet permanent in het land woont, heeft geen lokale belastinghistorie. De bank kan daardoor niet eenvoudig controleren waar het vermogen vandaan komt of dat er sprake is van belastingontduiking in het thuisland.

Omdat de Braziliaanse Centrale Bank loodzware boetes uitdeelt aan financiële instellingen die de regels rond witwassen overtreden, kiezen grote banken er vaak voor om buitenlanders zonder vaste verblijfsvergunning simpelweg te weigeren. Het risico weegt voor hen niet op tegen de winst die ze aan de klant kunnen verdienen.

Omdat de grote banken streng zijn, gaan veel buitenlanders op zoek naar digitale banken. De apps zien er modern uit, de onboarding lijkt eenvoudig, en some instellingen lijken minder eisen te stellen. Maar hier ontstaat het grootste misverstand: niet alle digitale banken zijn gelijk. De grote fintechs zijn streng en nemen geen klanten aan zonder volledige documentatie. De kleine digitale banken doen dat soms wel, maar dat is niet noodzakelijk een goed teken. Soms is het een signaal dat ze elke klant kunnen gebruiken, omdat hun financiële basis zwakker is.

Daarom komen buitenlanders vaak terecht bij precies die banken die het grootste risico vormen. Ze zien een mooie app, maar kennen de balans niet. Ze zien een snelle aansluiting, maar weten niet dat de bank achter de schermen afhankelijk is van risicovolle leningen en creatieve boekhouding. Ze denken dat ze een moderne fintech kiezen, maar in werkelijkheid stappen ze soms binnen in een instelling die op wankele benen staat. Bij het openen van zo’n digitale of traditionele rekening krijgt men te maken met verschillende soorten accounts. Het is belangrijk om de verschillen te kennen.

De meest gebruikte vorm is de conta corrente. Dit is de gewone lopende rekening of betaalrekening. Je gebruikt deze rekening voor dagelijkse betalingen, het overmaken van geld via het populaire lokale betaalsysteem Pix en het betalen van rekeningen. Een conta corrente biedt volledige flexibiliteit, maar levert over het algemeen geen rente op.Daarnaast is er de conta poupança, de traditionele spaarrekening. De rente op deze rekening is wettelijk vastgelegd en gekoppeld aan de officiële Braziliaanse rentevoet. Hoewel de opbrengst vaak lager is dan bij andere investeringen, is de poupança historisch gezien erg populair onder Brazilianen omdat het een veilige haven is en de opbrengsten vrijgesteld zijn van inkomstenbelasting.Ten slotte zijn er de moderne contas de pagamento, oftewel betaalaccounts. Dit zijn de rekeningen die veel digitale banken en fintechs aanbieden.

Formeel zijn dit geen volwaardige bankrekeningen, maar digitale portemonnees. Het geld dat hierop staat, mag door de instelling niet worden uitgeleend aan derden en moet verplicht worden geparkeerd bij de Centrale Bank of worden belegd in zeer veilige staatsobligaties. Hierdoor dragen ze een ander risicoprofiel dan een traditionele bankrekening. Wie toch een volwaardige rekening wil openen, komt soms terecht bij investeringsbanken zoals BTG Pactual. Die accepteren wel buitenlanders, maar alleen omdat ze werken met klanten die geld willen beleggen. Het is geen gewone betaalrekening, maar een toegangspoort tot het financiële systeem via investeringen. Dat kan een oplossing zijn, maar niet voor iedereen. Het vereist kapitaal, geduld en een duidelijk doel.

Om als buitenlander legaal geld te kunnen investeren via zo’n bank of een lokale broker, moet de juiste route worden gevolgd. De Braziliaanse wetgeving vereist dat buitenlandse investeerders zich registreren via een specifieke regeling van de Centrale Bank en de CVM, de Braziliaanse beurswaakhond. Dit gebeurt via een lokale wettelijke vertegenwoordiger, meestal de bank waar de investeringsrekening loopt. Het geld moet via een officiële wisselkoersovereenkomst het land binnenkomen, waarbij exact wordt vastgelegd hoeveel buitenlandse valuta is omgewisseld naar reais. Alleen wanneer deze registratie vanaf het begin vlekkeloos is uitgevoerd, kan de buitenlander de winsten en het oorspronkelijke kapitaal later weer legaal en zonder problemen naar het buitenland terugsluizen.

Naast het openen van een rekening is er nog een ander onderwerp waar veel misverstanden over bestaan: geld overmaken tussen Brazilië en het buitenland. Vroeger moest je naar een filiaal van Banco do Brasil om geld te ontvangen dat iemand uit het buitenland stuurde. Je stond in de rij, vulde formulieren in, en hoopte dat alles goed ging. Vandaag kan dat in minuten via Wise, Remessa Online of Western Union. En hoewel dit heel eenvoudig lijkt, betekent eenvoud niet dat er geen regels zijn.

Brazilië beschouwt elke internationale transfer als een vorm van valutahandel. Dat betekent dat de herkomst van het geld duidelijk moet zijn. Wie grote bedragen stuurt of ontvangt, moet kunnen aantonen waar het geld vandaan komt. De fiscus, de Receita Federal, classificeert internationale transfers op basis van het doel van de transactie. Elke overboeking krijgt een specifieke aardcode mee. Als je geld naar je eigen Braziliaanse rekening stuurt, wordt dit geclassificeerd als “beschikbaarheid van eigen middelen in het buitenland”. Stuur je geld naar een partner of familielid, dan kan de fiscus het aanmerken als een schenking of als onderhoudsgeld. Dit onderscheid is cruciaal, omdat de classificatie bepaalt welke belastingen er verschuldigd zijn, zoals de IOF (belasting op financiële operaties) of lokale schenkingsbelastingen. De IOF op internationale transfers varieert afhankelijk van het doel, maar voor persoonlijke overboekingen ligt die meestal rond de 0,38%.

Wise is volledig legaal, maar het is geen manier om onder de radar te blijven. Het werkt volgens dezelfde regels als een bank, alleen sneller en goedkoper. Een buitenlander zonder Braziliaanse rekening kan geld naar Brazilië sturen via Wise, maar het moet altijd naar een rekening op zijn eigen naam gaan. Een rekening van een vriend of partner gebruiken is niet toegestaan.

Omgekeerd mag iemand in Brazilië geld naar het buitenland sturen, maar ook hier moet de herkomst duidelijk zijn. De fiscus wil weten waarom geld het land binnenkomt of verlaat. Er bestaan geen vaste limieten zoals “maximaal X per maand”, maar er bestaan wel duidelijke drempels waarbij extra documentatie wordt gevraagd. Kleine bedragen tot ongeveer 10.000 reais verlopen meestal zonder extra controles. Zodra transacties echter boven de 20.000 of 50.000 reais stijgen, blokkeert het systeem de overboeking totdat de klant bewijsstukken uploadt. Dit kan een belastingaangifte uit het thuisland zijn, een verkoopakte van een woning of een loonstrook.

Een Wise-rekening in Brazilië openen kan alleen met een CPF, omdat Wise Brazilië een lokale financiële entiteit is. Zonder CPF kan je Wise wel gebruiken om geld te sturen, maar niet om een lokale rekening te openen. Wie het systeem begrijpt, kan er perfect mee werken. Maar wie denkt dat een bankrekening openen eenvoudig moet zijn, dat digitale banken altijd betrouwbaar zijn of dat Wise een shortcut is, komt vroeg of laat in de problemen. Brazilië is een land dat je moet leren kennen, en het financiële systeem vormt daarop geen uitzondering.