De dag dat Lula zijn greep verloor
Hoe de afwijzing van Messias live uitmondde in gejuich, verbijstering en een politieke schokgolf.
De weigering van de Braziliaanse Senaat om de kandidaat Jorge Messias voor het Hooggerechtshof goed te keuren, markeert een historisch breekpunt in de nationale politiek. In meer dan een eeuw is het niet voorgekomen dat een presidentiële kandidaat voor het hoogste gerechtshof werd afgewezen. Dat maakt deze gebeurtenis uitzonderlijk en benadrukt de institutionele isolatie waarin de regering-Lula momenteel verkeert. Hoewel de president vlak voor de stemming miljarden aan begrotingsgelden vrijgaf om politieke steun te verwerven — een gebruikelijke maar controversiële praktijk in Brazilië — bleek de weerstand in de Senaat te groot. Dit toont aan dat de traditionele methode van politieke uitruil, die decennialang de basis vormde van de Braziliaanse coalitiepolitiek, niet langer volstaat om de controle over het parlement te behouden.
De figuur van Jorge Messias staat centraal in dit conflict en symboliseert de huidige politieke impasse. Messias is een vertrouweling van de president en heeft een lange geschiedenis binnen de Arbeiderspartij (PT). Voor tegenstanders belichaamt hij daarom een uitgesproken politieke benoeming in plaats van een onafhankelijke keuze voor het hof. De weerstand tegen zijn persoon is groot omdat velen hem zien als een “man van de partij”, wat de vrees voedt dat het Hooggerechtshof verder gepolitiseerd raakt — een bijzonder gevoelig punt in een land waar het hof al jaren een dominante rol speelt in politieke conflicten.
Lula bleef aandringen op zijn kandidatuur, ondanks duidelijke signalen dat Messias op grote weerstand zou stuiten. De president koos hiermee voor loyaliteit boven consensus, wat opvallend is omdat hij in het verleden zelf kritiek uitte op het benoemen van persoonlijke vrienden of politieke medestanders voor dergelijke hoge posten. Met de eerdere benoemingen van Flávio Dino en Cristiano Zanin, en nu de poging met Messias, handelt hij in strijd met die eerdere principes. Dit versterkt het beeld van een president die probeert een ideologisch schild op te werpen binnen de rechterlijke macht, op een moment dat het hof al onder vuur ligt vanwege zijn invloed op politieke processen.
De discussie rondom Messias draait ook om zijn geschiktheid. Critici twijfelen of hij beschikt over de vereiste diepgaande juridische kennis. Daarnaast negeerde de president de roep om meer diversiteit binnen het hof. Terwijl senaatsvoorzitter Davi Alcolumbre een eigen voorkeur had (voor zijn voorganger Rodrigo Pacheco), en anderen aandrongen op de benoeming van een vrouw of een persoon van kleur om de balans te herstellen, hield Lula vast aan zijn eigen kandidaat. In een land waar het debat over representatie steeds luider klinkt, werd dit gezien als een gemiste kans.
Deze gang van zaken legt een dieper probleem bloot: de traditie waarbij een president naar eigen inzicht rechters aanwijst, wordt steeds vaker als achterhaald beschouwd. Het leidt tot de vorming van politieke kampen binnen het hof, waardoor de verdenking ontstaat dat uitspraken niet gebaseerd zijn op de wet, maar op politieke kleur. De weigering van de Senaat om Messias te accepteren, moet dan ook worden gezien als een krachtig signaal tegen deze vorm van vriendjespolitiek en als een eis voor een meer onafhankelijke en diverse rechtspraak. Voor veel Brazilianen voelt dit als een zeldzaam moment waarop het parlement zich verzet tegen een praktijk die al decennia kritiek oproept.
De verhouding tussen de uitvoerende en de wetgevende macht is hiermee radicaal verslechterd. De Senaat stelt zich steeds vaker op als een blok tegen de invloed van het Hooggerechtshof en tegen de keuzes van de president. Tegelijkertijd groeit in het land een brede onvrede over de manier waarop rechters zich mengen in politieke zaken — een fenomeen dat in Brazilië veel sterker speelt dan in veel andere democratieën. Sommigen binnen de gerechtelijke macht reageren hierop door nog harder op te treden, wat de spanningen verder aanwakkert. De afwijzing van de kandidaat is dan ook een directe uithaal naar zowel Lula als naar het hof zelf.
“De oppositie juichte, terwijl de regering verbijsterd achterbleef.”
Wat me tijdens de live-uitzending van de stemming vooral opviel, was de sfeer in de zaal. De oppositie reageerde zichtbaar opgelucht en zelfs juichend, terwijl de senatoren die de regering steunen duidelijk verrast en aangeslagen waren. Die tegenstelling — de triomf aan de ene kant en de verbijstering aan de andere — vormde een bijna symbolisch beeld van de huidige polarisatie in het land. Het was duidelijk dat velen binnen de regering deze nederlaag niet hadden zien aankomen. Ook de president leek dat niet te hebben verwacht, zeker niet nadat hij enkele dagen eerder nog miljarden aan emendas had vrijgegeven, een praktijk die door veel Brazilianen wordt gezien als een poging om stemmen te beïnvloeden. Dat dit mechanisme nu niet werkte, zal hem tijdens de komende kiescampagnes ongetwijfeld worden nagedragen.
Deze nederlaag heeft grote gevolgen voor de toekomst. Voor Lula persoonlijk is dit een teken dat zijn autoriteit afneemt, wat zijn kansen op een eventuele herverkiezing direct raakt. Binnen zijn eigen partij is er bovendien een gebrek aan een duidelijke opvolger, wat de onzekerheid over de periode na zijn presidentschap vergroot. Terwijl de regering worstelt met dit verlies aan macht, profiteert de oppositie. Romeu Zema maakt handig gebruik van de situatie door zich te profileren als een stabiel alternatief, wat hem in de peilingen een flinke duw omhoog geeft. In een politiek landschap dat steeds meer naar nieuwe figuren kijkt, kan dit moment een kantelpunt blijken.
De interpretatie van deze gebeurtenis is dat het politieke landschap in Brazilië verschuift. De macht van de president is niet langer vanzelfsprekend en de institutionele strijd tussen parlement en rechterlijke macht is nu in een fase beland waarin de president de controle verliest. Voor de komende verkiezingen betekent dit dat de huidige machtsstructuur wankelt en dat nieuwe figuren zich effectief kunnen positioneren tegen de gevestigde orde in Brasilia. Voor internationale lezers is het belangrijk te begrijpen dat dit niet zomaar een mislukte benoeming is, maar een signaal dat de traditionele machtsbalans in Brazilië fundamenteel verschuift.
De afwijzing heeft niet alleen gevolgen voor de president, maar brengt ook schade toe aan zijn belangrijkste ministers. Het resultaat laat zien dat het politieke gewicht van de regering in het parlement ontoereikend was, ondanks de inspanningen van het kabinet om de stemming in goede banen te leiden. In een systeem dat draait op coalities en onderhandeling, is dit een teken van verzwakking dat moeilijk te herstellen is.
De uitslag is een duidelijk teken dat de “anti-STF agenda” in de Senaat aan kracht wint. Een aanzienlijk deel van de senatoren gebruikte deze stemming om een grens te trekken tegen de invloed van het Hooggerechtshof. De nederlaag bewijst dat de onvrede over de gerechtelijke macht inmiddels zo groot is dat zelfs directe onderhandelingen vanuit de regering niet meer volstaan om een benoeming veilig te stellen. Dit is een belangrijk signaal voor iedereen die de Braziliaanse politiek volgt: het hof, dat jarenlang een dominante rol speelde, verliest nu terrein in het parlement.
Voor de ministers die nauw betrokken waren bij de kandidatuur van Messias, betekent dit een pijnlijk verlies van geloofwaardigheid. Het signaleert aan zowel bondgenoten als de oppositie dat de regering niet langer in staat is om de koers in de Senaat te bepalen, wat de weg vrijmaakt voor verdere parlementaire druk op de rechterlijke macht. In een land waar institutionele spanningen vaak leiden tot langdurige politieke crises, kan dit de komende maanden een bepalende factor worden.
Volgens sommigen binnen de regering zou de afwijzing van Messias vooraf besproken zijn tijdens een diner bij senaatsvoorzitter Davi Alcolumbre, in aanwezigheid van een groep die gelinkt is aan STF-minister Alexandre de Moraes. Deze zou afwijzend staan tegenover de benoeming van een nieuwe collega, al ontkent Moraes dat. In Brazilië circuleren dergelijke verhalen snel, wat de indruk versterkt dat politieke en gerechtelijke elites elkaar voortdurend beïnvloeden.
President Lula zou, samen met zijn bondgenoten, gezocht hebben naar de namen van de “bedriegers” in de stemming. Het zou gaan om leden van de partijen MDB en PSD die een akkoord sloten met Alcolumbre. Diezelfde bondgenoten gokken op het ontslag van door Alcolumbre benoemde functionarissen, zoals ministers Waldez Góes (Integratie en Regionale Ontwikkeling) en Frederico Siqueira (Communicatie). Volgens aanwezigen bij de vergadering leek Lula kalm toen hij de teleurgestelde Messias probeerde gerust te stellen, al staat buiten kijf dat deze nederlaag de politieke realiteit voor de regering aanzienlijk complexer maakt.
Foto’s: Lula Marques/Agência Brasil.