De gouden kooi van de Braziliaanse rechtspraak

Waarom een diploma Rechten de ultieme toegangskaart is tot een zorgeloos leven, en waarom dat een probleem is voor het land.

🇬🇧 🇧🇷 🇫🇷 🇩🇪 🇪🇸 🌐 → Use your browser’s translation tool

Wie het Braziliaanse nieuws volgt, via de kranten of televisie, botste in de voorbij maanden herhaaldelijk op het woord “Penduricalhos”. In deze context wordt hiermee verwezen naar de extraatjes die uitbetaald worden aan ambtenaren, maar vooral in de rechterlijke wereld. Even uitleggen:

In Brazilië is er een regel: er is een ‘teto’, een officieel salarisplafond. Dat is het maximale bedrag dat een ambtenaar of rechter wettelijk mag verdienen. Dat bedrag is al behoorlijk hoog, maar in de praktijk zien we dat veel rechters en aanklagers véél meer verdienen dan dat maximum. Hoe kan dat? Nou, dat komt door de zogeheten penduricalhos.

Het woord penduricalho betekent letterlijk zoiets als een ‘prulletje’ of een ‘sieraad dat ergens aan hangt’. Zie het als volgt: het basisloon is het vaste bedrag, maar daaraan hangen allerlei kleine en grote extraatjes. Denk aan toelages voor huisvesting, extra vergoedingen voor het lezen van dossiers, bonussen voor het werken in een bepaalde regio, of zelfs vergoedingen voor het kopen van boeken.

Stuk voor stuk lijken die bedragen misschien logisch of onschuldig, maar als je ze allemaal bij elkaar optelt, schieten de inkomsten ver boven het wettelijke plafond uit. Het zijn als het ware de extraatjes die aan het basissalaris ‘hangen’, waardoor het totale bedrag enorm wordt. En dat veroorzaakte in de voorbije maanden erg veel ophef. Waarom?

De reputatie van het Hooggerechtshof (het STF) heeft de afgelopen tijd flinke deuken opgelopen. Burgers en critici vinden het niet eerlijk dat, terwijl het land probeert te bezuinigen, mensen in de top van de rechtsorde via deze achterdeurtjes extreem rijk worden. Het voelt voor de gewone Braziliaan als een vorm van privileges die niet strookt met de realiteit van het dagelijks leven.

Edson Fachin - Foto: Marcelo Camargo/Agência Brasil

De huidige voorzitter van dat hof, minister Edson Fachin, begrijpt heel goed dat dit zo niet langer kan. Hij probeert het hof te veranderen en de boel op te schonen. Fachin zet in op het creëren van een duidelijke gedragscode.

Wat extra belangrijk is, is dat het hof niet alleen probeert te beslissen, maar actief de samenwerking zoekt. Er zijn recent belangrijke gesprekken geweest tussen de leiding van het STF en de voorzitters van het parlement. Het idee is simpel: het hof en het parlement moeten samen tot een definitieve oplossing komen om dit systeem van penduricalhos aan banden te leggen. Het hof wil hiermee laten zien dat ze bereid zijn om verantwoordelijkheid te nemen en de regels voor iedereen gelijk te trekken, in plaats van alles te laten zoals het was. Het is een complex proces dat in een politiek gevoelige omgeving als Brazilië niet van de ene op de andere dag is opgelost – maar de wil om dit structurele probleem nu echt aan te pakken is er in ieder geval vanuit de huidige leiding van het hof.

Concreet

Om te begrijpen hoe groot de kloof is, moeten we naar de cijfers kijken. In een land als Brazilië, waar de sociaaleconomische verschillen enorm zijn, voelt dit voor veel mensen als een wereld van verschil. In de praktijk gaat het niet om niet één grote pot met geld, maar een verzameling van talloze vergoedingen die als ‘onkosten’ worden bestempeld. Omdat ze als onkosten (vergoedingen) worden gezien, vallen ze vaak buiten het reguliere belastbare salaris.

Enkele voorbeelden

“Auxílio-moradia” (woonvergoeding): Oorspronkelijk bedoeld voor rechters die naar een andere stad verhuizen. In de praktijk ontvangen velen dit, ook al hebben ze een eigen woning of wonen ze al jaren in dezelfde stad.

“Auxílio-livro” (boekenvergoeding): Een vergoeding voor het aanschaffen van juridische literatuur.

“Licença compensatória” (compensatieverlof): Als een rechter of aanklager extra werk heeft verzet (bijvoorbeeld door overuren of extra dossiers), krijgt hij niet alleen tijd terug, maar wordt dit ‘vertaald’ naar een geldelijke vergoeding.

Gratificaties voor “acúmulo de acervo”: Een bonus voor het feit dat er simpelweg “te veel dossiers op de stapel liggen”. Dat klinkt voor een gewone burger paradoxaal: je wordt extra betaald omdat het werk niet opschiet.

De kloof in cijfers

Het officiële salarisplafond (teto) voor een magistraat ligt op ongeveer R$ 46.366 per maand. Dat is op zichzelf al een bedrag waar de gemiddelde Braziliaan alleen maar van kan dromen. Dit plafond wordt uitbetaald aan de rechters van het STF. Indien zij hun lonen verhogen, dan gaan alle lonen in de rechterlijke wereld in verhouding omhoog.

Door de “penduricalhos” ziet men in de praktijk situaties waarbij het bruto inkomen (inclusief alle ‘extraatjes’ en achterstallige betalingen) voor sommige rechters en aanklagers oploopt tot meer dan R$ 100.000 à R$ 170.000 per maand. Er zijn zelfs gevallen bekend waarin, door verrekeningen van oude vergoedingen, het maandbedrag in één keer piekt tot boven het half miljoen reais. En dat wordt pijnlijk als we het vergelijken met de sociale realiteit.

Bolsa Família: Een gezin in de kwetsbaarste positie ontvangt gemiddeld ongeveer R$ 670 tot R$ 700 per maand. Dit bedrag is bedoeld om in de basisbehoeften van eten en drinken te voorzien. Eén maand aan ‘extraatjes’ (penduricalhos) van één enkele goedbetaalde ambtenaar in de top van de rechtsorde kan gelijkstaan aan het jaarbudget van honderden Bolsa Família-gezinnen.

De schatkist voelt dit direct. Schattingen geven aan dat deze extraatjes de publieke begroting jaarlijks tussen de R$ 20 en R$ 40 miljard kosten. Dat is geld dat niet naar onderwijs, infrastructuur of de versterking van sociale vangnetten gaat, maar direct naar de salarisstroken van de hoogste ambtenaren. Het is deze extreme ongelijkheid die de reputatie van het hof zo onder druk zet. Wanneer een land kampt met begrotingstekorten en de gewone burger de broekriem moet aanhalen, is het voor de publieke opinie heel moeilijk te verteren dat de top van de piramide zichzelf op deze manier verrijkt via legale, maar moreel zeer betwistbare wegen.

Confronterend beeld

Als we naar de verschillen kijken tussen het minimumloon van de voorbije 3 jaren en het plafond van de rechters, vallen enkele dingen op. In 2023 was het verschil tussen het minimumloon en het plafond ongeveer 37.973 Reais. In 2026 is dat verschil opgelopen tot 44.790 Reais. Voor iemand die van het minimumloon moet rondkomen, is die toename in “harde valuta” onvoorstelbaar groot. De factor blijft ongeveer 29 tot 30 keer. Dat betekent dat, ongeacht de inflatiecorrecties, de top van de piramide structureel op een ander niveau leeft dan de onderkant.

In werkelijkheid is dit plafond slechts een theoretische grens. De penduricalhos komen hier dus nog bovenop. Het officiële salaris van de minister is in werkelijkheid vaak slechts het begin van wat er op de bankrekening binnenkomt.

De populariteit van de rechtenstudie

Het mag dan ook geen wonder heten dat de enorme populariteit van de rechtenstudie (Direito) direct te maken heeft met de status en de arbeidsvoorwaarden binnen de publieke sector. In Brazilië wordt een diploma in de rechten vaak niet eens gezien als het einde van de rit, maar als de toegangskaart tot een specifiek type ‘droombaan’.

De motor achter de populariteit is het “concurso público”. In Brazilië is een vaste baan bij de overheid – en dan specifiek in de juridische tak – de ultieme vorm van zekerheid. Het is een publiek geheim dat een diploma in de rechten de breedste ingang biedt naar deze functies (rechter, officier van justitie, staatsadvocaat). Deze functies bieden niet alleen een hoog basissalaris, maar ook de penduricalhos die het inkomen in de praktijk verdubbelen of verdrievoudigen. In een land waar de economie soms grillig kan zijn en de private sector minder zekerheid biedt, is een juridische overheidsbaan de ‘gouden kooi’. Naast het geld speelt aanzien een grote rol. In de Braziliaanse samenleving geniet iemand met een juridische titel in de publieke sector nog steeds enorm veel status. Het is een manier om direct door te stoten naar de hogere klassen van de samenleving. Voor veel pas afgestudeerden in andere vakgebieden is de arbeidsmarkt in de private sector onzeker, met lagere salarissen en minder pensioenvoordelen. De keuze voor rechten is voor velen een rationele, nuchtere keuze: “Ik studeer rechten, ik zwoeg een paar jaar op mijn examens, en daarna ben ik voor de rest van mijn leven verzekerd van een topsalaris.”

De keerzijde

Het gevolg is wel dat Brazilië een enorme hoeveelheid rechtenstudenten en advocaten heeft (het land heeft een van de hoogste aantallen advocaten per hoofd van de bevolking ter wereld). Maar velen van hen zijn niet op zoek naar een carrière als advocaat die de normale burger verdedigt; ze zijn op zoek naar dat ene felbegeerde plekje in het overheidsapparaat.