De Jeitinho – Smeermiddel of Sluipweg?
Over de kunst van het buigen zonder te barsten.
🇬🇧 🇧🇷 🇫🇷 🇩🇪 🇪🇸 🌐 → Use your browser’s translation tool
Wie Brazilië wil begrijpen, moet de Jeitinho Brasileiro niet alleen leren kennen, maar ook leren aanvoelen. Het is een sociaal fenomeen dat zich niet simpel laat vertalen. Sommigen noemen het creativiteit, anderen noemen het informele corruptie, maar voor de Braziliaan is het simpelweg een overlevingsstrategie in een systeem dat vaak “Niet kan” als standaardantwoord heeft.
De digitale paradox Tien jaar geleden omschreef ik de jeitinho als het vinden van een “gaatje in de muur” bij een stroef loket. Je zou verwachten dat de verregaande digitalisering van Brazilië – met apps voor alles, van belastingen tot de gezondheidszorg – de jeitinho overbodig zou maken. Een algoritme laat zich immers niet verleiden door een glimlach of een goed gesprek, toch?
De realiteit is anders. Juist omdat systemen soms star zijn of “fora do ar” (uit de lucht) gaan, is de menselijke tussenkomst nog steeds de enige weg naar een oplossing. De jeitinho is verhuisd van het loket naar WhatsApp. Het gaat nog steeds om “wie je kent” en “hoe je het vraagt”.
Gunst versus Recht In Noord-Europa hebben we recht op een dienst als we aan de voorwaarden voldoen. In Brazilië is diezelfde dienst vaak een gunst. De foto boven dit hoofdstuk – pratende diplomaten, deels verscholen achter maskers – symboliseert die informele dans. Het gaat om de relatie.
De jeitinho is het smeermiddel dat wordt ingezet wanneer de bureaucratische machine knarst. Het is de ambtenaar die een oogje toeknijpt voor een ontbrekende stempel omdat je beleefd bent en oprechte interesse toont in zijn familie. Het is de “weg van de minste weerstand”.
De grens van de investeerder Voor de buitenlandse investeerder is de jeitinho een tweesnijdend zwaard.
Het voordeel: Het kan zaken die muurvast zitten plotseling vlot trekken.
Het risico: Het bevindt zich in een grijs gebied. Waar stopt de “creatieve oplossing” en waar begint de corruptie?
In mijn jaren als administrador heb ik geleerd dat je de jeitinho moet respecteren zonder erin te verdrinken. Je moet weten wanneer je een stap opzij zet om het systeem te laten passeren, maar je moet ook de juridische grens bewaken. Wie enkel op de jeitinho bouwt, bouwt op drijfzand.
Een dure les in “korting”
Laten we een concreet voorbeeld nemen van hoe de jeitinho kan omslaan in een dure valkuil. Een Europese investeerder met wie ik van nabij te maken had, kreeg bij een gemeentelijk kantoor een aantrekkelijk voorstel van een ambtenaar. Er moest een vergunningstaks betaald worden, een aanzienlijk bedrag. De ambtenaar bood aan dat de taks met een “flinke korting” voldaan kon worden, mits de betaling direct in contanten (cash) gebeurde.
De investeerder, gewend aan Europese efficiëntie en in de veronderstelling dat hij een slimme deal sloot, ging in op het aanbod. Hij betaalde cash en verliet het kantoor met het gevoel dat hij de Braziliaanse bureaucratie te slim af was geweest.
De koude douche Maanden later viel er een officieel aanslagbiljet van diezelfde gemeente in de bus. De bewuste taks stond nog steeds open als “niet betaald”. Erger nog: er was inmiddels een forse boete en rente bovenop gekomen.
De investeerder had geen enkel officieel bewijs. Zijn cash betaling was verdwenen in de zakken van de ambtenaar en nooit in de gemeentekas beland. Hij had geen andere keuze dan het volledige bedrag – plus de boetes – alsnog te betalen via de officiële weg: met een boleto (betalingsstrook) en een bankgevalideerd comprovante (betalingsbewijs).
De les: In Brazilië betaal je nooit cash Deze ondernemer betaalde zijn lesgeld dubbel. Het had voorkomen kunnen worden als hij de gouden regel van de Braziliaanse administratie had gekend: Vertrouw nooit op informele deals bij officiële instanties. In Brazilië is een betaling pas een betaling als er een officieel document aan te pas komt dat door een bank is verwerkt. Elke suggestie om “buiten de lijntjes” te kleuren voor een korting, is geen jeitinho, maar een uitnodiging tot een financiële ramp.
De les
Brazilië is moderner geworden, maar de Braziliaan is nog steeds dezelfde: een meester in improvisatie. In een wereld die steeds harder en digitaler wordt, blijft de menselijke klik – de basis van elke jeitinho – de belangrijkste valuta in dit land.
Bent u tegen een bureauctratische muur gelopen? Ik help u graag met een nuchtere analyse van uw opties.
Foto: Fotos Públicas