Het was deze keer geen makkelijke opgave voor de Braziliaanse kiezers. Er zijn er in totaal 158,7 miljoen, gewettigd voor een toegang tot de elektronische stembus, inclusief de groepen voor wie stemmen facultatief is (16-17-jarigen), 70-plussers en analfabeten. De stemming verliep via 563.910 fysieke stemapparaten, de zogenaamde urnas eletrônicas. Deze stemcomputers sturen de resultaten zonder internet door dankzij een gesloten, fysiek beveiligd netwerk dat alleen op verkiezingsdag wordt geactiveerd. Ze zijn dus niet online, maar worden lokaal aangesloten op een TSE-terminal (Tribunal Superior Eleitoral) die de gegevens doorstuurt via een privé-infrastructuur van het gerechtshof. Binnen minuten staat het resultaat in het nationale systeem, wordt automatisch verwerkt en staat ter beschikking. Hierdoor duurt het slechts enkele uren vooraleer alles bekend is.
Complex systeem? Niet echt.
Het systeem op zich is helemaal niet complex, maar de keuze bij deze federale stemming was erg groot waardoor het stemmen veel meer tijd in beslag nam, en er gigantische files ontstonden, binnen en op straat van de kieslokalen. De kiezer moest in totaal zes keuzes maken:
Federale volksvertegenwoordiger: 4 cijfers
Gedeputeerde afgevaardigde (deelstaat): 5 cijfers
Senator 1: 3 cijfers
Senator 2: 3 cijfers
Governador: 2 cijfers
President: 2 cijfers
Dat er deze keer twee senatoren moesten worden gekozen, had te maken met een uitzonderlijke situatie: één reguliere senaatszetel was aan de beurt volgens de normale rotatie, en een tweede kwam vrij door een tussentijdse vacante positie (ontslag, overlijden of gerechtelijke veroordeling). In zulke gevallen schrijft de Braziliaanse kieswet een extra senaatsverkiezing voor, waardoor kiezers twee namen moesten ingeven.
Om al die cijfers (19) van hun voorkeur te onthouden, werd aanbevolen om ze vooraf te noteren op een stukje papier. Desalniettemin duurde het stemmen vaak langer dan enkele minuten. De rest laat zich raden.
Hierdoor kon het gebeuren dat er bij de afsluiting om 17u niet alle kiezers (vooral de laatkomers) konden stemmen, zodat de sluiting verlengd werd tot de laatste gerechtigde zijn stem uitbracht.
De resultaten
Die waren op zijn minst verrassend, wat ondertussen welbekend is bij iedereen die de huidige politieke situatie van Brazilië op de voet volgt. Zoals vooraf al duidelijk was, zou het een nipte uitslag worden voor de twee grote aanvoerders van de strijd voor de presidentiële sjaal, die in januari 2027 wordt omgehangen. Minder verwacht was de voorlopige voorsprong van senator Flávio Bolsonaro tegenover de 80-jarige Luís Inácio Lula da Silva, de huidige president. Flávio leidde de uitslag met 47,03% (56,8 miljoen stemmen), tegen 45,16% voor Lula, met 53,8 miljoen stemmen.
Het Bolsonarisme is dus weer in opmars en duwt Brazilië naar een nieuwe en niet ongevaarlijke historische cyclus. De sprankelende overwinning van de voormalige Lava Jato-rechter Sérgio Moro als gouverneur van de staat Paraná is een goed voorbeeld: de overwinnaars van 2018 verloren in 2022, en werden nu opnieuw overwinnaars. Het werd een nederlaag voor links in het algemeen, en voor de PT (Arbeiderspartij) in het bijzonder. De overwinning ging naar het bolsonarisme en alles waar dat voor staat. Het was haast een bolsonaristische tsunami die de moeizaam geboekte vooruitgang dreigt teniet te doen en het land in de richting van onzekerheid duwt.
De “bondgenoten” van president Lula in het Federale Hooggerechtshof STF hebben doorslaggevend bijgedragen aan Lula’s val en Flávio’s succes. Het begon met excelenties Dias Toffoli en Alexandre de Moraes die verwikkeld raakten in het Master-schandaal en culmineerde in de onorthodoxe beslissingen van Flávio Dino en Gilmar Mendes ten gunste van Lula. Hoeveel kiezers kwamen hiertegen in opstand?
Lula leed een nederlaag op meerdere fronten. De belangrijkste daarvan is de omkering van de verwachtingen, aangezien hij de hele campagne als favoriet begon, in de laatste fase terrein verloor en in de eerste ronde achter Flávio Bolsonaro eindigde. Het verschil was slechts twee procentpunten, maar genoeg om een sfeer van “nederlaag” te creëren.
Verkiezingen, net als de politiek in het algemeen, zijn niet rationeel maar emotioneel (vooral in Brazilië), en Lula gaat nu de tweede ronde in met een team dat weinig energie overhoudt. Hij zei gisterenavond: “Het wordt een harde strijd, de Bolsonaristen mogen zich voorbereiden!”. Het kiezerspubliek (in het algemeen) is er al van overtuigd dat Bolsonaro het zal halen omdat hij een “momentum” wist op te bouwen, goed staat voor de eindstemming en een sterke en ook jongere president zal zijn dan de enigszins vermoeide rivaal (die zijn uiterste best doet om dat niet te laten merken, ook al is de vergelijking met Joe Biden niet helemaal onterecht). En dat is niet alles.
Naast de prestaties van Flávio heeft het Bolsonarisme een aantal zeer belangrijke overwinningen behaald. De belangrijkste daarvan is dat de PL (zijn partij) in 2027 over 28 zetels in de Federale Senaat zal beschikken, tegenover slechts 9 voor de PT. Dit zou er bijvoorbeeld toe kunnen leiden dat het Centrão (centrumrechtse blok) van gedachten verandert en van Lula overstapt op hem.
De fouten, het gebrek aan richting en de muffe geur van de regering hebben een al langer gaand proces verergerd: de uitholling van de PT, die de rest van links altijd al heeft onderdrukt en nu met zich meesleurt. Kijk maar naar de nederlagen bij de senaatsverkiezingen van topfiguren als Gleisi Hoffmann, Manuela Dávila, Benedita da Silva, Marina Silva, Simone Tebet, Leila do Vôlei en Érika Kokay. Zonder burgemeesterschappen, zonder vertegenwoordiging in het Congres, blijft alleen het noordoosten nog over voor links.
Stof tot nadenken
Wat er ook gebeurt in de drie weken voorafgaand aan de tweede kiesronde (op 25 oktober), er zijn enkele ernstige kwesties die stof tot nadenken opleveren. Bijvoorbeeld: hoe slaagde Flávio erin om ongeschonden door alle beschuldigingen aan zijn adres te komen — zijn banden met milities, verrijking door middel van steekpenningen, de handel in tientallen eigendommen, het opzetten van de VS tegen Brazilië…
Probeer maar eens om je voor te stellen dat Lula zou bellen naar Daniel Vorcaro (de voormalige bankier van Banco Master, verweven in diverse schandalen met betrekking tot belangrijke politici en andere topfiguren) en om 134 miljoen reais zou vragen. Hij zou zich waarschijnlijk hebben moeten terugtrekken uit de presidentsverkiezingen. Bij Flávio had het geen enkel effect. Net zoals alle overduidelijke fouten van de regering van zijn vader, Jair Bolsonaro, ook geen effect hadden.
De toekomst
Indien Lula het zou halen in de tweede ronde, dan mag Brazilië zich voorbereiden op een onbeheersbare crisis binnen de wetgevende macht en een giftige co-existentie met een rechterlijke macht in oorlog. Met Flávio, zijn vader Jair en hun volgelingen in het algemeen wordt het haat, wraakzucht, mogelijk een morele achteruitgang, de ontmanteling van Itamaraty (het Braziliaanse ministerie van Buitenlandse Zaken) en wijd open deuren voor Donald Trump om te doen wat hij wil.
Positief
Vele kiezers zullen enkel opnieuw moeten stemmen voor hun gouverneur en president, anderen enkel voor deze laatste. Met andere woorden: ze moeten twee, maximaal vier cijfertjes onthouden en het zal allemaal veel vlotter verlopen dan de eerste keer.
Fotos: Paulo Pinto - Rovena Rosa - Joédson Alves/Agencia Brasil