De mogelijke terugkeer van Joaquim Barbosa
Waarom de stilte van een oud-rechter plaatsmaakt voor een nieuwe aanwezigheid in een politiek landschap vol barsten.
Er zijn momenten waarop de Braziliaanse politiek zich gedraagt als een roman die zichzelf schrijft. De gebeurtenissen lijken elkaar niet zomaar op te volgen, maar zich te rangschikken in een patroon dat bijna te coherent is om toeval te zijn. Terwijl de beerput rond Banco Master zich verder opent, terwijl Flávio Bolsonaro opnieuw in opspraak raakt, terwijl de regering-Lula steeds meer het beeld oproept van een bestuur dat moeite heeft om aansluiting te vinden bij een land dat vooruit wil, duikt plots een figuur op die jarenlang afwezig was. Joaquim Barbosa, de man die ooit het Supremo Tribunal Federal opschudde, staat opnieuw op het toneel. Niet als commentator, niet als moreel baken op afstand, maar als lid van een politieke partij.
Dat is geen detail. Dat is een breuk met zijn eigen geschiedenis.
Barbosa, inmiddels 71, is een van die zeldzame figuren die niet alleen een carrière hebben, maar een verhaal. Geboren in armoede in Minas Gerais, autodidact, polyglot, een man die zich via discipline en intellect een weg baande naar de hoogste rechterlijke functie van het land. Tijdens zijn elf jaar in het STF werd hij het gezicht van de Mensalão-zaak, een moment waarop Brazilië even geloofde dat gerechtigheid mogelijk was, zelfs wanneer machtige figuren op het spel stonden. Zijn optreden was streng, soms hard, maar altijd doordrongen van een gevoel voor institutionele ernst dat in het land eerder uitzondering dan regel is.
Wie die periode heeft meegemaakt, herinnert zich ook zijn fysieke strijd. Barbosa leed aan hevige rugpijnen, zo intens dat hij tijdens zittingen vaak rechtop achter zijn stoel bleef staan omdat zitten ondraaglijk was. Hij gaf die pijn op als officiële reden voor zijn vertrek in 2014, en niemand twijfelde eraan dat het een rol speelde. Maar in de coulissen deden andere verhalen de ronde. Geruchten over bedreigingen, over druk, over vijanden die hij zich onvermijdelijk had gemaakt door zijn harde optreden in het Mensalão-schandaal. Het was een tijd waarin het STF nog niet de permanente belegering kende van vandaag, maar de risico’s waren reëel. En wie vandaag ziet hoe rechters zich nauwelijks op straat kunnen vertonen zonder lijfwachten, hoe ze publiekelijk worden uitgescholden, hoe hun veiligheid voortdurend in het geding is, begrijpt dat die geruchten destijds niet uit de lucht kwamen vallen.
Na zijn vertrek trok Barbosa zich terug. Hij verdween niet, maar hij koos voor een leven op afstand: advieswerk, lezingen, studie, een zekere rust die hij zich had verdiend. In 2018 werd zijn naam opnieuw genoemd, toen hij bij de PSB werd gezien als mogelijke presidentskandidaat. De speculatie was intens, de verwachtingen hoog, maar uiteindelijk bedankte hij ervoor. Hij zei dat het niet het juiste moment was, en misschien was dat ook zo. Het land was toen nog in de greep van een andere dynamiek, een andere hysterie, een andere polarisatie. Zijn weigering werd gelezen als voorzichtigheid, als wijsheid, als zelfkennis.
Dat maakt zijn huidige stap des te opmerkelijker. Wie zich aansluit bij een partij — in dit geval de Democracia Cristã* — weet dat dit niet onopgemerkt blijft. Barbosa is geen man die per ongeluk in een politieke structuur belandt. Hij weet dat zijn naam onmiddellijk wordt gezien als een potentiële kandidatuur. Hij weet dat een kleine partij zonder middelen hem niet uitnodigt voor een vrijblijvende koffie. Hij weet dat zijn toetreding gelezen wordt als een signaal, zelfs als hij zelf zwijgt.
En toch deed hij het.
Het is verleidelijk om in deze samenloop van omstandigheden een soort historische logica te zien. Terwijl de Bolsonaro-clan opnieuw wordt meegesleurd in een schandaal dat hun morele leegte blootlegt, terwijl de regering-Lula steeds meer het beeld oproept van een bestuur dat moeite heeft om aansluiting te vinden bij de noden van een land dat vooruit wil, terwijl de kiezer moe wordt van de eeuwige herhaling van dezelfde conflicten en dezelfde namen, verschijnt Barbosa — een figuur die niet besmet is door de politieke modder, die een reputatie van integriteit draagt, en die bovendien een levensverhaal belichaamt dat voor miljoenen Brazilianen herkenbaar is.
Dat hij zwart is, voegt een dimensie toe die niemand kan negeren. Brazilië, een land dat zichzelf graag presenteert als een raciale democratie maar waar de werkelijkheid vaak anders uitpakt, heeft nooit een zwarte president gehad in de moderne democratische periode. De symboliek van zo’n mogelijkheid is enorm, zelfs als het voorlopig niet meer is dan een gedachte-experiment.
Maar juist daarom is het belangrijk om nuchter te blijven. In 2018 werd er ook gehoopt, gespeculeerd, gefantaseerd. Toen koos Barbosa ervoor om niet te gaan. Dat kan nu opnieuw gebeuren. De DC mag dromen, anderen mogen dat ook, maar dromen zijn geen feiten. Het politieke landschap is grillig, en Barbosa is iemand die zijn eigen tempo bepaalt, niet dat van de partijen die hem willen gebruiken als reddingsboei.
Wat vandaag gebeurt, is niet meer en niet minder dan een signaal. Een signaal dat de oude structuren wankelen. Een signaal dat er ruimte ontstaat voor iets anders, iets dat niet gevangen zit tussen de vermoeidheid rond Lula en de schandalen rond Bolsonaro. Een signaal dat Joaquim Barbosa, na jaren van stilte, voelt dat het land opnieuw op een kruispunt staat.
Of hij dat kruispunt wil oversteken, is een andere vraag. Maar dat zijn naam weer klinkt, op dit moment, in deze context, zegt al genoeg over de staat van Brazilië.
*De partij
Hoewel de Democracia Cristã een kleine partij is, bijna onzichtbaar in het rumoer van de grote politieke machines, draagt ze een ideologische erfenis die duidelijker is dan haar electorale gewicht doet vermoeden. Ze wortelt in de christendemocratische traditie, een stroming die zich altijd heeft bewogen tussen moreel conservatisme en sociale verantwoordelijkheid, wars van extremen, wars van ideologische hysterie, en met een nadruk op menselijke waardigheid, familie, solidariteit en een staat die beschermt zonder te verstikken. Het is geen radicale partij, geen populistische beweging, geen neoliberale onderneming, maar een gematigd centrum‑rechts huis dat zich beroept op principes die ouder zijn dan de huidige politieke polarisatie. En precies daarom is het zo opvallend dat Joaquim Barbosa zich uitgerekend bij deze partij aansluit. Hij weet dat ze klein is, dat ze nauwelijks middelen heeft, dat ze geen zendtijd krijgt en dat ze zonder hem geen enkele kans maakt om nationaal gehoord te worden. Maar hij weet ook dat hun ideologische grondtoon — institutionele ernst, morele helderheid, afwijzing van extremen — dicht genoeg bij zijn eigen reputatie ligt om geloofwaardig te zijn. Een man als Barbosa sluit zich niet aan bij een partij die hem compromitteert; hij kiest een partij die hem niet in de weg staat. Dat maakt zijn stap niet minder raadselachtig, maar wel begrijpelijker: als hij al een politieke deur op een kier wil zetten, dan doet hij dat bij een partij die hem niet opslokt, maar hem ruimte laat om zichzelf te blijven.
Foto’s: José Cruz / Agência Brasil