De tandentrekker en de file
Hoe een gruwelijke executie de weg baande voor een geliefd verlengd weekend.
De drukte begon al op vrijdag en was duidelijk te merken op de wegen van Brazilië. Er stond immers een erg lang weekend voor de deur omdat er een feestdag aan vastplakt, niet zomaar een feestdag, maar eentje van nationale trots. Tenminste, zo zou het moeten zijn, maar je kunt er donder op zeggen dat het velen geen snars kan schelen; zij willen enkel zo snel mogelijk aankomen op hun bestemming om vervolgens minstens drie volle dagen te genieten van wat ze ook zoeken: strand, natuur of rust, even niet denkend aan de dagelijkse moeilijkheden. Bovendien blijven er daarna volgende week slechts drie dagen van de werkweek over, makkelijker te verteren. Hun gedachten gaan heus niet naar voorvader Joaquim José, ook al werd die op een brutale manier om het leven gebracht. Een kort verhaal over hoe dat precies zat:
Het was een drukkende ochtend in Rio de Janeiro, die 21ste april van het jaar 1792. Een man met een strop om zijn nek liep zijn laatste meters, omringd door soldaten en een zwijgende menigte. Hij was geen generaal, geen prins en geen rijke landheer. Het was Joaquim José da Silva Xavier, in de volksmond bekend als Tiradentes, de tandentrekker. Terwijl de beul zijn werk voorbereidde, kon niemand vermoeden dat deze eenvoudige officier later de belangrijkste man van Brazilië zou worden, belangrijker zelfs dan de koningen die hem ter dood veroordeelden.
Het verhaal van Tiradentes begint niet op het schavot, maar in de weelderige, groene heuvels van Minas Gerais. In de achttiende eeuw was dit het goudmijntje van de Portugese kroon. Terwijl het goud in de mijnen langzaam opraakte, bleven de belastingeisen uit Lissabon onverminderd hoog. De sfeer was grimmig. Ouro Preto was in die tijd de absolute plek waar het allemaal gebeurde. Destijds heette de stad nog Vila Rica, en het was de hoofdstad van de provincie Minas Gerais. Het was niet zomaar een stad; het was het kloppende, gouden hart van het Portugese rijk.
De elite sprak in achterkamertjes over vrijheid, geïnspireerd door de revolutie in de Verenigde Staten, maar het was Tiradentes die de boodschap naar de straat bracht. Hij was een man van vele ambachten: militair, handelsreiziger en amateur-tandarts. Juist door dat laatste beroep kwam hij in contact met alle lagen van de bevolking. Terwijl hij kiezen trok, plantte hij de kiem voor een revolutie.
De samenzwering, de “Inconfidência Mineira”, was echter kwetsbaar. In een wereld van enorme schulden is loyaliteit te koop. Een van de leden, Joaquim Silvério dos Reis, besloot zijn vrienden te verraden in ruil voor het kwijtschelden van zijn eigen belastingschulden bij de Portugese koningin. De droom van een onafhankelijk Brazilië spatte uiteen nog voordat er één schot was gelost. Terwijl de rijke intellectuelen in de groep hun straf zagen omgezet in verbanning, werd Tiradentes als de laagste in rang aangewezen als het ultieme afschrikwekkende voorbeeld.
Zijn executie was een zorgvuldig geregisseerd spektakel van wreedheid. Na zijn ophanging werd zijn lichaam in stukken gehakt. De Portugese kroon wilde niet alleen de man doden, maar ook de herinnering aan hem. Zelfs zijn huis werd met de grond gelijkgemaakt en de aarde werd met zout bestrooid, zodat er nooit meer iets zou groeien.
Het is hier dat de geschiedenis een ironische wending neemt. De echte onafhankelijkheid van Brazilië kwam dertig jaar later, in 1822, maar op een heel ongebruikelijke manier. In plaats van een bloedige revolutie, was het de Portugese kroonprins zelf, Dom Pedro I, die de banden met zijn vaderland doorsneed en zichzelf tot keizer kroonde. Brazilië was vrij, maar de macht bleef in handen van dezelfde familie die Tiradentes had laten vierendelen. Voor het gewone volk voelde deze onafhankelijkheid als een paleisrevolutie waar zij weinig mee te maken hadden.
Toen Brazilië in 1889 eindelijk een republiek werd en de keizer het land uitgezet werd, zaten de nieuwe machthebbers met een probleem. Ze hadden een held nodig om hun nieuwe staat glans te geven, maar alle bekende figuren waren verbonden aan het keizerlijke huis. Ze groeven in de archieven en vonden het dossier van de tandentrekker uit Minas Gerais.
De republikeinen besloten Tiradentes te ‘herschrijven’. Hoewel hij als militair in de gevangenis waarschijnlijk kortgeknipt was, lieten ze schilders hem afbeelden met lang haar en een volle baard, precies zoals Jezus Christus. Ze maakten van hem een seculiere heilige, een martelaar die al aan een vrije republiek dacht lang voordat de keizers dat deden. Door Tiradentes te eren, konden ze de onafhankelijkheid van 1822 wegzetten als een tussenstapje en de executie van 1792 claimen als het ware begin van de natie.
Tiradentes is zo de brug geworden tussen het koloniale lijden en de moderne trots. Elke 21 april viert Brazilië niet de dag van een overwinning, maar de dag van een offer. Het herinnert de Brazilianen eraan dat hun vrijheid niet begon met een handtekening van een prins, maar met de moed van een man die bereid was alles te verliezen voor een droom die hij zelf nooit werkelijkheid zou zien worden.
Terwijl de vakantiegangers in de file staan op de kronkelige, gevaarlijke wegen van Minas Gerais, waarbij automobilisten elkaar met hoge snelheid en gevaarlijke inhaalmanoeuvres de loef proberen af te steken om toch maar die extra uren aan het strand of in de natuur te winnen, herhaalt de geschiedenis zich op een wrange manier. De economie ligt bijna twee dagen stil voor een man waar de meesten nauwelijks bij stilstaan.
Destijds, zonder auto’s of asfalt, was de tocht tussen Rio de Janeiro en Vila Rica een helse onderneming van dagenlang reizen door onherbergzaam gebied. Tiradentes legde die weg voor de laatste keer af in de vorm van een macaber pakket: nadat hij in Rio was opgehangen, werd zijn afgehakte hoofd in een kist met zout naar de bergen van Minas vervoerd om daar op een paal als afschrikwekkend voorbeeld te dienen. Zijn armen en benen werden langs de wegen geplaatst waar hij zijn revolutionaire ideeën had verkondigd.
Vandaag de dag razen de reizigers hem voorbij op weg naar het lange weekend, vechtend tegen de klok en het verkeer, terwijl hij daar op zijn sokkel in Ouro Preto en Belo Horizonte nog steeds over het plein uitkijkt. Hij kreeg zijn gelijk, en zij kregen hun vrije dagen. De rust waar hij destijds voor vocht, is in geen velden of wegen te bekennen op de BR-040, maar de vrijheid om te gaan en staan waar men wil — hoe roekeloos ook — is misschien wel zijn meest tastbare erfenis.
Foto: Paulo SP - Wikimedia Commons