De wereld op zijn kop

Hoe Brazilië zichzelf in het centrum van de kaart — en van het debat — plaatst.

Het Braziliaanse instituut IBGE (Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística) heeft opnieuw een wereldkaart gepubliceerd die de planeet letterlijk op zijn kop zet. Brazilië staat in het midden, de oriëntatie is omgekeerd en biodiversiteit vormt het uitgangspunt. Het resultaat is een kaart die niet alleen geografisch, maar ook politiek en symbolisch schuurt. En precies dat lijkt de bedoeling.

Onder leiding van Marcio Pochmann, een econoom met een uitgesproken visie op de rol van Brazilië in de wereld, kiest het IBGE voor een projectie die de traditionele noord-zuidhiërarchie doorbreekt. De kaart draagt de titel Soortenrijkdom 2025 en wil de biodiversiteit van de aarde in kaart brengen. Maar wie denkt dat dit enkel een wetenschappelijke oefening is, onderschat de kracht van cartografie.

Een kaart die meer zegt dan ze toont

De nieuwe kaart projecteert de potentiële soortenrijkdom per cel van 100 km²: amfibieën, vogels, zoogdieren, reptielen, schaaldieren en zoetwatervissen. Vooral het Amazonegebied licht op in intens groen — een visuele schreeuw die duidelijk maakt waar de biodiversiteit van de planeet werkelijk geconcentreerd zit.

Dat Brazilië in het midden staat, is volgens het IBGE geen toeval maar een bewuste keuze. Het instituut verklaarde dat het land “centraal lijkt vanwege zijn belang in de huidige sociale en politieke context”. Een zin die even neutraal klinkt als ze geladen is. Want wie bepaalt wat “centraal” is? En wie heeft eeuwenlang bepaald wat dat níét was?

Het IBGE koppelt de lancering aan de Internationale Dag van de Biologische Diversiteit op 22 mei. De boodschap is helder: biodiversiteit is essentieel voor klimaat, voedselzekerheid en gezondheid. Maar de onderliggende boodschap is minstens even krachtig: de wereld kan ook anders bekeken worden — en misschien moet dat zelfs.

De terugkerende controverse rond Pochmann

Het is niet de eerste keer dat een kaart van het IBGE stof doet opwaaien. In 2024 en 2025 verschenen al kaarten waarin Brazilië centraal stond, zij het niet altijd in omgekeerde oriëntatie. Toen al werd Pochmann verweten dat hij het instituut politiseerde. Hij verdedigde zich door te stellen dat de kaarten de leidende rol van Brazilië in internationale fora zoals BRICS, Mercosur en COP30 moesten weerspiegelen.

Voorstanders prezen het initiatief: wereldkaarten zijn immers geen natuurwetten maar culturele constructies. De Mercatorprojectie — die Europa vergroot en Afrika verkleint — is daar het bekendste voorbeeld van. Waarom zou een land uit het mondiale zuiden dan niet eens een kaart mogen maken die de wereld vanuit zijn eigen perspectief toont?

Critici vonden het dan weer ongepast dat een overheidsinstelling zich in symboliek stortte. Het IBGE is er om data te produceren, niet om geopolitieke statements te maken, zo klonk het. Het instituut antwoordde dat het “technische en objectieve informatie” levert, geen politiek materiaal. Maar wie de geschiedenis van cartografie kent, weet dat objectiviteit in kaarten altijd een illusie is geweest.

Pochmann, benoemd door president Lula in 2023, heeft een gespannen relatie met vakbonden en onderzoekers binnen het instituut. Zijn stijl is assertief, soms polariserend. Maar dat maakt hem ook iemand die niet bang is om heilige huisjes omver te duwen — inclusief de manier waarop we naar de wereld kijken.

Een kaart als spiegel van macht

Tijdens de lancering in Brasília zei Pochmann:

“We hebben het over een planeet die niet plat is en daarom variaties in het gezichtspunt toelaat.”

Dat klinkt bijna banaal, maar het raakt aan een fundamentele waarheid: noord, zuid, oost en west zijn menselijke afspraken. Ze bestaan niet in het heelal. Ze bestaan zelfs niet op de aarde zelf — alleen op papier, in ons hoofd en in onze geschiedenis.

Marcio Pochmann - Tânia Rêgo/Agência Brasil

Kaarten zijn nooit neutraal geweest. Ze zijn instrumenten van macht, van kolonisatie, van wereldbeeldvorming. Ze bepalen wie centraal staat en wie aan de rand. Ze bepalen wie groot lijkt en wie klein. Ze bepalen wie zichtbaar is en wie verdwijnt in de marge.

In die zin is de nieuwe kaart van het IBGE geen provocatie, maar een correctie. Een poging om een “gedekoloniseerd” wereldbeeld te tonen, zoals Pochmann het noemt. Een wereld waarin het zuiden niet langer onderaan bungelt, maar een volwaardige plaats inneemt in het centrum van de aandacht.

Het ongemak van een andere blik

Wie de kaart voor het eerst ziet, moet even knipperen. Het voelt vreemd, bijna onnatuurlijk. Maar dat zegt vooral iets over hoe diep onze mentale kaarten verankerd zitten. We zijn zo gewend aan een eurocentrische projectie dat elke afwijking voelt als een fout.

En toch: als je de kaart langer bekijkt, valt vooral één ding op. Niet de positie van Brazilië, maar de kleur groen. De biodiversiteit die elders op de planeet schaars is, spat in Zuid-Amerika van de kaart. Het Amazonegebied is geen detail, maar een dominante speler in het verhaal van de aarde.

Als dat geen belletje doet rinkelen, dan weet ik het ook niet.

Een kaart die je kan kopen — en die je aan het denken zet

De kaart is te koop in de webwinkel van het IBGE, in Portugese en Engelse versie. De goedkoopste kost R$ 25, de duurste R$ 90 — al was die laatste volgens berichten al snel uitverkocht. Dat zegt misschien genoeg: mensen willen deze kaart niet alleen zien, maar ook bezitten. Misschien omdat ze mooi is. Misschien omdat ze anders is. Misschien omdat ze iets zegt over de wereld waarin we leven — en over de wereld die we willen.

De kaart als uitnodiging

Je hoeft het niet eens te zijn met Pochmann. Je hoeft de kaart zelfs niet mooi te vinden. Maar je kan er moeilijk omheen dat ze iets belangrijks doet: ze dwingt ons om na te denken over perspectief. Over macht. Over biodiversiteit. Over de rol van Brazilië. Over de manier waarop we de wereld tekenen — en dus ook hoe we haar begrijpen.

Misschien staat Brazilië hier in het midden door toeval. Misschien door strategie. Misschien door trots. Maar wat vooral opvalt, is dat de rest van de wereld in deze projectie minder groen is, minder rijk, minder vol leven. En dat is geen cartografische keuze, maar een realiteit.

Een kaart kan de wereld niet veranderen. Maar ze kan wel veranderen hoe we naar de wereld kijken. En soms is dat al revolutionair genoeg.