Dilma Rousseff: De creatie en de hoofdpijn van Lula
Een terugblik op de opkomst, de val en de goudbelegde verbanning van de eerste vrouwelijke president van Brazilië.
🇬🇧 🇧🇷 🇫🇷 🇩🇪 🇪🇸 🌐 → Use your browser’s translation tool
Het levensverhaal van Dilma Rousseff is er een van uitersten: van een gewapende verzetsstrijdster in de cel tot de machtigste vrouw van het land, om uiteindelijk via de achterdeur het presidentieel paleis te moeten verliezen. Tien jaar geleden, in maart 2016, werd Brazilië opgeschrikt door massale betogingen tegen haar bewind. Zij was de eerste vrouwelijke president van het land en werd het mikpunt van de groeiende onvrede over de corruptieschandalen rond de Arbeiderspartij (PT), vooral door de onthullingen van de Lava Jato-operatie. Verschillende prominente PT-figuren, zoals strategisch brein José Dirceu, waren al veroordeeld of gearresteerd, terwijl anderen, zoals oud-minister Antonio Palocci, zwaar onder verdenking stonden. De enorme reputatieschade binnen de partij droeg bij aan de politieke crisis die uiteindelijk leidde tot Dilma’s afzetting.
Dilma groeide op in een welgesteld gezin in Belo Horizonte als dochter van een Bulgaarse immigrant en advocaat, waardoor ze een comfortabele jeugd genoot. Maar in de jaren zestig, toen de militaire dictatuur in Brazilië de macht greep, radicaliseerde ze en sloot ze zich aan bij marxistische guerrillagroepen. In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, nam ze zelf niet deel aan gewapende overvallen, maar was ze vooral logistiek en strategisch betrokken. In 1970 werd ze opgepakt en drie jaar lang zwaar gemarteld. De iconische zwart-witfoto van de jonge Dilma die haar rechters trots aankijkt terwijl zij hun gezichten verbergen, blijft een van de krachtigste beelden uit die tijd. Na de dictatuur bouwde ze een carrière op als technocraat in het zuiden van Brazilië, waarna ze in 2001 overstapte naar de PT van Lula da Silva. Lula zag in haar een “iron lady”: iemand die dossiers tot in de puntjes kende en projecten kon doorduwen.
Om te begrijpen waarom Lula juist voor Dilma koos, moeten we kijken naar de puinhopen die het Mensalão-schandaal in 2005 had achtergelaten. Dit schandaal, waarbij parlementsleden werden omgekocht voor stemmen, onthoofde de volledige top van de partij. Vóór het schandaal waren er twee natuurlijke opvolgers voor Lula: José Dirceu en Antonio Palocci. Beiden moesten echter het veld ruimen door corruptiebeschuldigingen. De PT bleef achter zonder zwaargewichten die een landelijke verkiezing konden winnen. Dilma was op dat moment een buitenbeentje en pas kort lid van de partij. Ze had geen eigen politieke basis of ervaring met verkiezingen, maar ze was “schoon” en haar naam kwam niet voor in de dossiers van het Mensalão. Lula schoof haar naar voren als een soort supermanager en was ervan overtuigd dat hij haar gebrek aan charisma en politiek instinct kon compenseren met zijn eigen populariteit. Er was op dat moment simpelweg geen alternatief op links dat zowel de radicale vleugel van de PT tevreden kon houden als de gematigde koers van Lula kon voortzetten. Het was Dilma of de macht verliezen aan de toenmalige oppositie van de PSDB. Lula geloofde dat hij haar vanuit de coulissen kon blijven aansturen, maar onderschatte haar eigenwijze en soms autoritaire karakter.
Het werd een moeizame regeerperiode. Zonder Lula’s charisma bleek Dilma een heel ander type leider. Waar Lula een geboren kletskous was die met iedereen koffie dronk, stond Dilma bekend als autoritair en ongeduldig. Ze kleineerde haar ministers en had weinig op met de politieke spelletjes in het parlement. Haar economisch beleid, de “Nova Matriz Econômica”, was gericht op lage rentes en veel overheidsingrijpen, maar leidde tot enorme tekorten en een diepe recessie. Daarnaast werd ze geplaagd door haar onhandigheid in het openbaar. Fragmenten waarin ze de cassave prees als een van de grootste menselijke prestaties of sprak over het opslaan van wind, werden door de oppositie genadeloos belachelijk gemaakt om haar als incompetent weg te zetten. In maart 2016 vonden in heel Brazilië gigantische betogingen plaats met miljoenen deelnemers. De militaire politie schatte het aantal op 3,6 miljoen, terwijl organisatoren spraken van bijna zeven miljoen mensen op de been in honderden steden.
De officiële reden voor haar uiteindelijke impeachment in augustus 2016 waren de “pedaladas fiscais”, het creatief schuiven met begrotingscijfers. Hoewel veel politici dit deden, werd het tegen haar gebruikt als politiek breekijzer terwijl de echte oorzaak lag bij de economische crisis en het Petrobras-schandaal, ook al is zij persoonlijk nooit van verrijking beschuldigd. De dag van de stemming in het parlement was een dieptepunt voor de Braziliaanse democratie. In een live uitgezonden spektakel dat vijf uur duurde, moesten meer dan vijfhonderd afgevaardigden één voor één hun stem motiveren. Velen deden dit voor God of hun familie, terwijl parlementsvoorzitter Eduardo Cunha zelf diep in de corruptie zat. Sommigen maakten er een show van door hun stem op te dragen aan hun hond of papegaai. Een van de dieptepunten was de stem van Jair Bolsonaro, die zijn ja-stem opdroeg aan de kolonel die Dilma tijdens de dictatuur had gemarteld. Het was de zieligste vertoning in vijfentwintig jaar Brazilië.
Tijdens dit kookpunt probeerde Dilma Lula nog te redden van een arrestatie door rechter Sérgio Moro door hem tot minister te benoemen, wat hem onschendbaar zou maken voor lagere rechters. Moro lekte echter een onderschept telefoongesprek waarin Dilma zei dat ze “Messias” stuurde met het benoemingsdocument voor noodgevallen. Deze Messias was Jorge Messias, een trouwe adviseur. Vandaag de dag is deze zelfde Messias de Advocaat-Generaal van de Unie onder Lula en wordt hij steevast genoemd als de topkandidaat voor een toekomstige zetel in het Hooggerechtshof. Destijds greep rechter Gilmar Mendes echter direct in en verbood de benoeming van Lula, wat de regering als stuurloos wegzette en de weg vrijmaakte voor vicepresident Michel Temer. Temer werd door de PT direct als couppleger bestempeld.
Vandaag is Dilma 78 jaar en verblijft in Shanghai als president van de BRICS-bank. Dit wordt gezien als een rehabilitatie door Lula, met een salaris van ongeveer 50.000 Amerikaanse dollar per maand, exclusief riante vergoedingen. Voor Lula is dit de perfecte oplossing: hij heeft een loyale bondgenoot beloond met een prestigieuze functie ver weg van Brazilië, waar haar aanwezigheid en haar verleden van mislukt economisch beleid de huidige regering alleen maar voor de voeten zouden lopen. Zonder Lula zou Dilma waarschijnlijk een gerespecteerd ambtenaar zijn gebleven, maar nooit de machtigste positie van het land hebben bekleed. Ze was de creatie van Lula en uiteindelijk ook een van zijn grootste politieke hoofdpijnen.
Foto’s: Marcelo Camargo / Agência Brasil - André Smeets - Wikimedia Commons