Een land gevangen in de Emotie-Machine
Een kijk op het Braziliaanse TV-moeras, waar banaliteit de veiligste keuze is voor miljoenen kijkers.
🇬🇧 🇧🇷 🇫🇷 🇩🇪 🇪🇸 🌐 → Use your browser’s translation tool
Wie Brazilië wil begrijpen, kan beginnen bij de televisie. In een land met enorme sociale verschillen en miljoenen mensen die zich geen betaalde kanalen kunnen veroorloven, is de open televisie nog altijd het kloppende hart van de nationale cultuur. Ongeveer 95% van de huishoudens heeft een toestel. Voor bijna tweehonderd miljoen mensen zijn de gratis zenders het belangrijkste venster op de wereld. Dat maakt televisie tot een bindweefsel dat het land dagelijks samenhoudt.
De belangrijkste spelers hebben elk hun eigen gezicht. Globo is de onaantastbare magnaat van de novelas en het nationale nieuws. SBT ontstond uit het privé-initiatief van de legendarische Silvio Santos en richt zich op lichtvoetig vermaak. Record is in handen van evangelische leiders en laat die overtuiging regelmatig doorschemeren. Band staat dan weer bekend om sport en journalistiek. Vrijwel al deze zenders hebben regionale afdelingen die de zendtijd opvullen met lokaal nieuws: een koe die in de gracht sukkelde of een boom die omwaaide. Het is een vreemde mix van sensatie en irrelevantie, waarbij politionele programma’s vol geschreeuw vooral bij Band, Record en SBT de boventoon voeren.
Voor een huishouden van drie of vier personen is het een hele opgave om dat ene televisietoestel te delen. Het is bijna onmogelijk om iedereen tegelijk tevreden te stellen, zeker wanneer het voetbal de programmering weer eens volledig overhoop gooit. Voor wie geen belangstelling heeft voor de sport, is de almacht van de bal een bron van wanhoop.
Vorige zondagavond werd die focus op massavermaak weer pijnlijk duidelijk toen de rode loper van Domingão bij O Globo werd uitgerold. Iedereen verscheen in zijn zondagse pak en presentator Luciano Huck was keurig uitgedost, alsof er een staatsbezoek aan de gang was. In werkelijkheid was de uitzending gewijd aan de zoveelste huldiging van acteurs uit de novelas. Ik keek ernaar en kon de gedachte niet onderdrukken dat we hier simpelweg naar “doenalsoffers” zaten te kijken.
Het is hun beroep om een paar uur per dag te veinzen dat ze iemand anders zijn. Ze zijn er erg goed in; ik vraag me nog steeds af hoe ze op commando tranen met tuiten kunnen huilen. Wat me ook opvalt, is dat deze personages in hun “doenalsof-leven” zelden acht uur per dag lijken te werken zoals normale mensen. Het draait louter om de emotionele uitbarstingen. Dat ze hun vak beheersen is een feit, maar de verering die erop volgt is zwaar overdreven. Het doet me denken aan de miljoenen die we overmaken naar “sjotters” omdat ze toevallig behendig tegen een bal kunnen trappen.
Ik heb niets tegen acteurs, maar het contrast met de werkelijkheid is stuitend. Er zijn miljoenen gewone mensen die dagelijks fantastisch werk leveren, maar nooit het eerbetoon krijgen dat ze verdienen. Denk aan de brandweerman die een uitslaande brand blust. Hij vraagt niet om een microfoon of een speech. Hij doet zijn werk en ziet de dankbaarheid in de ogen van de mensen die hij net heeft gered. Dat zijn de mensen die de wereld echt draaiende houden. In die televisie-uitreikingen zie je een berg geveinsde emotie, terwijl de echte werkers hun voldoening halen uit een simpele blik van verstandhouding.
Omdat deze zenders zo’n massaal publiek bedienen, zijn ze gedwongen om bijna allesomvattend te programmeren. De programma’s moeten begrijpelijk zijn voor mensen met zeer uiteenlopende opleidingsniveaus en aantrekkelijk voor zowel de miljoenenstad als het afgelegen dorp. Dat verklaart waarom voetbal, doenalsoffers en de spelshows zo’n prominente plaats innemen. Het zijn formats die iedereen begrijpt, die goedkoop zijn om te produceren en die adverteerders zekerheid bieden.
De echte beperkingen komen niet van de overheid, maar van het economische model: open televisie leeft van reclame, en reclame vraagt om massa. Daardoor krijgen verdieping, nuance of culturele experimenten minder ruimte. Niet omdat de zenders de bevolking bewust dom willen houden, maar omdat het systeem risico’s afstraft en veilige keuzes beloont. Voor miljoenen Brazilianen is deze TV de primaire bron van nieuws en wereldbeeldvorming. Dat maakt de invloed van deze zenders enorm, en hun keuze om telkens weer voor de schone schijn te kiezen des te betekenisvoller.
Kom je naar Brazilië en ben je veeleisender, dan betaal je best voor wat extra kanalen. Enkel de publieke zenders zullen je, ondanks hun verrassende beeldkwaliteit, teleurstellen. Hou je van soap opera’s, dan kom je aan je trekken. Ben je een voetballiefhebber, dan ben je bijna in de hemel.
Illustraties AI gegenereerd