De 21ste eeuw was nog maar net begonnen toen ik in Brazilië verzeilde. Ik werd overdonderd door ervaringen die sterk afweken van mijn vorige leven, en had in het begin zelfs geen belangstelling voor de lokale politiek. Dat veranderde pas toen Luiz Inácio Lula da Silva er in 2002 eindelijk in slaagde verkozen te worden als president.
Veel lezers van Link2Brazil waren toen nog kinderen, of helemaal niet geïnteresseerd in Brazilië. Daarom lijkt het voor hen misschien alsof de PT altijd groot was, altijd dominant, altijd Lula. Niets is minder waar.
Binnen mijn eigen kringen viel het me op hoezeer hij in het begin werd afgewezen door de almachtige bourgeoisie. De echtgenote van een welgestelde kennis, psychologe van beroep, stuurde hem zelfs een brief waarin ze stelde dat het een schande was dat het land nu bestuurd zou worden door een analfabeet. Uiteraard kwam daar geen reactie op, maar het illustreert de verontwaardiging van een elite die besefte dat dit een ommekeer van jewelste was. En dat werd het ook.
Brazilië kende een economische groei die wereldwijd aandacht trok, niet in het minst aangedreven door de hogere prijzen en succesvolle verkoop van commodities. Dat leidde ertoe dat ik regelmatig e-mails kreeg uit de Lage Landen met allerlei vragen. Ik probeerde ze allemaal persoonlijk te beantwoorden, maar besloot op een dag om alles wat ik wist te bundelen op een eenvoudige website. Zo werd de eerste uitgave van Link2Brazil.com geboren. Het internet was in volle groei en werd een belangrijke informatiebron voor iedereen die er gebruik van maakte — inclusief ondergetekende.
En toen barstte plots de eerste bom: het mensalão-schandaal trof Lula en de PT op een pijnlijke manier. De daaropvolgende schandalen versterkten het beeld van corruptie. Na twee ambtstermijnen werd Dilma Rousseff verkozen als zijn opvolgster. Zij was de pupil van Lula. Haar presidentschap kende een vroeg einde: in 2016 werd ze afgezet na hevige protesten. Haar afzetting betekende meer dan het einde van een presidentschap. Het legde bloot hoezeer de PT haar eigen ideologische ruggengraat had verloren. Dilma werd opgevolgd door haar vice, Michel Temer, een politicus uit de MDB met een centrumrechtse signatuur. Dat alleen al toont hoe ver de partij was afgedwaald van haar oorspronkelijke project. Temer bestuurde met een agenda die haaks stond op die van de PT, en de partij stond erbij en keek ernaar. In dat vacuüm hoefde Jair Bolsonaro eigenlijk niet veel te doen. Hij moest enkel inpikken op de schade die al was aangericht
Betekende dit de val van links Brazilië? Neen. De PT bleef groot, met vele kopstukken, stevig onder controle van Lula, die niet eens wilde denken aan een opvolger. Andere linkse partijen werden getolereerd als satellieten, maar kregen geen enkele kans, zelfs niet toen Lula achter de tralies belandde wegens vermeende corruptie. Hij werd tot driemaal toe veroordeeld, ging de cel in op 7 april 2018 en werd vrijgelaten op 8 november 2019. In totaal zat hij 580 dagen vast.
Desondanks bleef hij de grote leider. Hij kon niet anders dan Fernando Haddad aanwijzen als kandidaat voor de verkiezingen, maar dat mislukte (tot niemand’s verbazing) en leidde tot de overwinning van Jair Bolsonaro. De rest ligt nog vers in het geheugen.
Feiten
De Arbeiderspartij is enorm, maar intern zwak. Er is geen opvolging, geen interne democratie, geen zelfkritiek. Alles draait om één man die niet in staat is om een mea culpa uit te spreken. Een partij met de afmetingen van de PT had nooit afhankelijk mogen worden van één man. Maar dat is precies wat gebeurde.
Het zou echter te eenvoudig zijn om alles op de rug van Lula te schuiven. De PT liet het gebeuren. Ze lieten hem groeien tot een vaderfiguur, een icoon, een onmisbare schakel. En wie een icoon creëert, creëert tegelijk een afhankelijkheid.
Lula ontwikkelde een politieke stijl waarin hij zichzelf zag als de enige die Brazilië kon redden. Dat is geen medische diagnose, maar een politieke cultuur: personalisme. En personalisme barst altijd op het moment dat de leider verzwakt.
De voorlopige overwinning in de eerste kiesronde op 4 oktober van Flávio Bolsonaro kwam als een inslag. Plots werd er wel gereageerd binnen de eigen kringen, waarbij beschuldigingen afgevuurd werden op partijgenoten — in Brazilië omschreven als fogo amigo.
Niemand heeft de moed om de grote baas verantwoordelijk te stellen, ook al is het voor iedereen duidelijk dat hij wel degelijk mede schuld draagt aan een mogelijke nederlaag. Drie namen werden hierbij in het vizier genomen.
Een van hen is Edinho Silva, partijvoorzitter en coördinator van Lula’s kiescampagne. Achter de schermen circuleren veel klachten omdat hij het werk centraliseerde, wat het bemoeilijkte om stemmen te verzamelen in andere staten. Lula zei zelf: “Ik denk dat we een campagne voerden die niet aan mijn potentieel voldeed. Ik heb Edinho gezegd dat dit de minst georganiseerde campagne was waaraan ik sinds 1989 heb deelgenomen. En zoals het gezegde luidt: je oogst wat je zaait.”
In de eerste kiesronde haalde Lula 3,38 miljoen stemmen minder dan in 2022, toen hij het opnam tegen Jair Bolsonaro. Hij verloor zelfs 230.000 stemmen in de noordoostelijke staten, traditioneel zijn sterkste bolwerk.
Een ander doelwit werd minister van Sociale Communicatie Sidônio Palmeira. Hij nam geen ontslag, maar wees zijn vennoot Raul Rebelo aan als marketingman van de campagne. Het resultaat was niet naar de zin van Lula en de PT-top. De president wijzigde zijn strategie en koos voor een agressievere toon tegenover zijn tegenstander.
Tenslotte kreeg ook Rosângela da Silva, de ‘primeira dama’ Janja, vegen uit de pan. Dat is niet nieuw. Sinds het begin van deze ambtstermijn is zij al het doelwit binnen de regering. Volgens haar critici overdrijft zij in haar zoektocht naar protagonisme. Haar imago bij de kiezers is bovendien zwak. PT-insiders beweren dat zij mede verantwoordelijk is voor het dalende imago van haar echtgenoot. Ex-senator Kátia Abreu zei het zonder omwegen: “Minder Janja en meer Alckmin” in de aanloop naar de tweede ronde.
De kritiek binnen de eigen vriendenkring bereikte een plafond. Niemand heeft het over de prestaties van haar man. Dat is namelijk een wet binnen de partij: Lula heeft altijd gelijk, zelfs wanneer de feiten dat in twijfel trekken.
Links Brazilië werkte zijn eigen ondergang in de hand. Niet uit kwaadwilligheid, maar uit blind vertrouwen in een man die ooit symbool stond voor hoop. Nu dat symbool barst, blijft een partij achter die niet weet wie ze is zonder hem.
Onzekerheid
Niemand kan met zekerheid zeggen wat de uiteindelijke uitslag zal zijn, ook al doet rechts Brazilië alsof de beker al in hun handen ligt. Mocht dat zo zijn, dan weten de kiezers waaraan ze zich mogen verwachten: zo de vader, zo de zoon, ook al lijkt deze laatste wat matiger.
Wat wel vaststaat: als Lula verliest, is zijn politieke carrière voorbij. Dan valt niet alleen zijn persoonlijke hegemonie weg, maar ook die van zijn partij. Het zal jaren duren vooraleer de PT opnieuw overeind komt. Het zou een orkaan zijn die links Brazilië tijdelijk van de kaart veegt.
25 oktober wordt een historische dag.
Foto's: Wikimedia Commons - Ricardo Stuckert
Excellent analysis. It's all very sad. I first knew of Lula when I lived in Rio in the early 80s--and when I saw he was elected president the first time I was puzzled as to why. Then I was in Brazil on the day of his inauguration in 2003, and his speech was so good it left me in tears. Aha, now I understand, I said to myself. I blame Joe Biden for Trump, and I will blame Lula for Bolsonaro 2.0. Lula should have stepped away when he had the chance.