Het dure feest in de Braziliaanse wolken

Het Rekenhof trekt aan de bel: over privileges, privévliegtuigen en een hardnekkige politieke cultuur.

Als er één ding is waarbij mijn mond nog altijd open valt na (bijna) 26 jaren Brazilië, dan zijn dat de schrikwekkend hoge bedragen uit de schatkist die besteed worden aan het onderhoud van de politieke kaste, de drie machten en alle instituten waarvan verondersteld wordt dat ze noodzakelijk werk verrichten ten goede van de bevolking. Die bevolking kijkt ondertussen diep zuchtend naar de razendsnelle stijging van de impostômetro, die onverbiddelijk doordraait met ontzettend veel cijfers achter de komma.

Maar vergis je niet, er zijn instituten die wel degelijk goed werk verrichten. De Receita Federal (fiscus) is er eentje van; de leeuw grijnst van tevredenheid en het aantal burgers dat nog kan ontsnappen aan die alziende ogen vermindert snel. Een ander vrij goed werkend instituut is de TCU, het Tribunal de Contas da União. Dit Rekenhof kwam onlangs tot een pijnlijke vaststelling waaruit blijkt dat de grens tussen staatsbelang en persoonlijke luxe volledig is zoekgeraakt.

De hoop en de psychologie

Het is een menselijk trekje om de hoop te vestigen op leiders die verandering beloven, maar de geschiedenis laat zien dat die hoop vaak wordt beantwoord met teleurstelling. Wetenschappers die de motieven van politici bestuderen, stellen vast dat dit geen toeval is. Er bestaat een duidelijk onderscheid tussen mensen die de politiek ingaan om iets te betekenen voor de maatschappij, en zij die worden aangetrokken door status en macht. Studies tonen aan dat het politieke systeem vaak fungeert als een magneet voor persoonlijkheden met een sterke geldingsdrang en narcistische trekjes. Voor hen is het winnen van verkiezingen een doel op zich, waarbij beloftes aan de kiezer slechts een middel zijn om de sleutels van de privileges in handen te krijgen. In een omgeving waar controle ontbreekt, krijgt deze ‘negatieve selectie’ vrij spel en verdwijnt het algemeen belang al snel naar de achtergrond.

Dit fenomeen is zeker niet beperkt tot één continent, al verschilt de manier waarop het zich manifesteert. In de Verenigde Staten ziet men bijvoorbeeld hoe politici na hun carrière moeiteloos overstappen naar lucratieve lobbyfuncties, een systeem dat daar bijna is genormaliseerd. In Groot-Brittannië en West-Europa ligt de nadruk vaak op subtielere privileges of het toeschuiven van posten binnen partijstructuren. Toch is er een scherp contrast met landen als Noorwegen of Zweden. Daar is nuchterheid de norm en is het niet ongewoon om een minister op de fiets naar het werk te zien gaan of in de rij te zien staan voor de gewone lijnbus. Politici worden daar beschouwd als burgers met een tijdelijke opdracht, zonder dat daar een koninklijke behandeling bij hoort.

De Braziliaanse realiteit

In Brazilië lijkt de politieke top zich echter vaker te gedragen als een moderne adel die recht heeft op privileges die voor de gewone man onbereikbaar zijn. Waar in Europa misbruik van overheidsmiddelen vaker leidt tot politieke sancties of publieke schande, heerst hier een cultuur waarin bepaalde extraatjes als een verworven recht worden beschouwd. Een zeer tastbaar voorbeeld hiervan is het gebruik van de FAB, de Força Aérea Brasileira. In de praktijk is een deel van de luchtmachtvloot uitgegroeid tot een exclusieve vervoersdienst voor de top in Brasília. Het is een wereld waarin ministers en hoge ambtenaren met een vanzelfsprekendheid in een militair toestel stappen voor reizen die vaak ook prima met een gewone lijnvlucht hadden gekund. Het is een symbool van een elite die zich letterlijk boven het volk verheft.

Dat deze praktijk alle perken te buiten gaat, wordt nu bevestigd door het onderzoek van de TCU. Het rapport is een nuchtere opsomming van wat zij de “farra das passagens” noemen: een buitensporig feest van vluchten op kosten van de belastingbetaler. Tussen januari 2020 en juli 2024 kostten deze vluchten de staatskas ongeveer 285 miljoen reais. Uit de analyse bleek dat FAB-vluchten tot wel 6,4 keer duurder waren dan een ticket bij commerciële luchtvaartmaatschappijen. In slechts zeven maanden tijd zou het gebruik van reguliere vluchten een besparing van 36,1 miljoen reais hebben opgeleverd.

De cijfers liegen niet: de gemiddelde bezettingsgraad bedroeg slechts 55%. Er zijn talloze vluchten geregistreerd waarbij een heel vliegtuig werd ingezet voor slechts één passagier, vaak zonder enige urgente reden. Het hof bepaalde dat de Casa Civil, het ministerie van Landsverdediging en de Luchtmacht binnen 30 dagen een plan moeten indienen voor een herziening van deze regels.

Reacties uit de samenleving

Het nieuws lokte — zoals altijd — een flink aantal reacties uit. Ik koos enkele willekeurige commentaren die de algemene toon goed weergeven:

“Artikelen over nutteloze overheidsuitgaven zijn positief. Corruptie is de grootste schande, maar de verspilling van overheidsgeld aan zaken zoals privévliegtuigen voor ambtenaren draagt net zo goed bij aan het begrotingstekort. Als burgers niet meer mogen uitgeven dan ze verdienen, zou dit ook niet voor de staat moeten gelden.”

Een andere burger verwoordde het nog scherper:

“Dit is een klap in het gezicht van de belastingbetaler. Dit zou niet gebeuren als er respect was voor publiek eigendom, in plaats van jezelf te gedragen als een Arabische sjeik. Maar zodra er kritiek komt, roept er wel een of andere arrogante functionaris: ‘Weet je wel met wie je praat?’ Brazilië is niet voor amateurs...”

Het is nu afwachten welke reactie de regering en de luchtmacht hieraan zullen geven. De wrange bijkomstigheid is dat degenen die hier een oordeel over moeten vellen, vaak precies de mensen zijn die zelf gebruik maken van deze elitaire diensten.

Ondertussen

Terwijl dit rapport stof doet opwaaien, vloog de president naar Barcelona, vergezeld door 15 ministers — het grootste gevolg tot nog toe van zijn huidige ambtstermijn — voor een ontmoeting met andere leiders. Daarna reist hij door naar Hannover en Lissabon. First lady Janja vertrok al eerder, wat inmiddels tot een stroom aan memes op sociale media heeft geleid. Het programma is ambitieus, met besprekingen over defensie, mineralen en de Mercosur-EU-overeenkomst.

Uiteraard gaan dergelijke kostelijke reizen gepaard met goede voornemens. Echter, berichten zoals de ingreep van het Rekenhof op het gedrag van politici volstaan om een nieuwe toevloed van kritiek te oogsten. En dat is, zeker in de periode voorafgaand aan de verkiezingen, voor de zittende macht niet bepaald welkom.

Foto: FAB - Reproductie