Voorwoord
Sinds 19 juli, wanneer de bijdrages plots stopten, bleef het stil op Link2Brazil. Dat was geen keuze, maar een noodzaak. Kort na die laatste bijdrage werd ik onverwacht ernstig ziek, en sindsdien moest alle energie gaan naar onderzoeken, behandelingen en herstel. Die strijd is nog niet helemaal gestreden, maar ik voel opnieuw voldoende kracht om het werk voorzichtig te hervatten.
Ik kies bewust voor een lager tempo zodat ik de balans tussen gezondheid en engagement kan bewaren. Link2Brazil blijft voor mij een belangrijk project, maar het moet samengaan met zorg voor het lichaam dat mij tot stilstand dwong.
Vandaag wil ik de draad weer opnemen, met dezelfde eerlijkheid en nuance die dit platform altijd hebben gedragen.
STF of SCF?
Enkele maanden in Brazilië volstaan om een gigantisch grote achterstand op te lopen als de berichtgeving om een of andere reden stopt, wat het geval was voor Link2Brazil. Ik ga geen poging doen om die achterstand in te halen die trouwens voornamelijk draait om de traditionele gebeurtenissen die de presidentiële verkiezingen voorafgaan. De gratis propaganda op de Braziliaanse media is even vervelend als die van voorafgaande verkiezingen. Dilma Rousseff zei het ooit: in deze periode is het toegelaten om de duivel uit te hangen. Politici doen hun uiterste best om op de splinters te wijzen in de ogen van hun tegenstrevers, maar weigeren halsstarrig om iets te doen aan de balken in hun eigen ogen. Het is niet makkelijk om in dergelijke omstandigheden een goed onderscheid te maken tussen de beloftes en voorstellen van de heren en dames die snel iets afratelen op de televisie, naast de kopstukken van de polarisatie, en nog snel hun eigen naam & kiesnummer vermelden. Wie dat allemaal kan ontleden en onthouden voor het moment in het kieshokje, moet wel erg goed getraind zijn wat het geheugen betreft. Om het af te ronden: het gaat - zoals steeds in de voorbije decennia - om de kopstukken van de polarisatie waarbij andere kandidaten gewoon wegzinken in de peilingen. Je vraagt je zelfs af waarom die eigenlijk meedoen, wetende dat hun kansen miniem zijn.
Wat wel in opspraak kwam is het STF (Supremo Tribunal Federal, het hoogste gerechtshof van Brazilië, momenteel bestaande uit 10 rechters. Nummer 11 nam ontslag en werd nog altijd niet vervangen). Wie het allemaal volgt krijgt wel eens de neiging om STF te vervangen door SCF (Supremo Circo Federal). Het verschil met andere landen is gewoon schreeuwend.
In de meeste landen werken rechters in het hoogste rechtscollege in de schaduw en buiten het zicht van de camera’s. In Brazilië is het Supremo Tribunal Federal (STF) juist een centraal onderdeel van de dagelijkse entertainment- en nieuwscultuur geworden. De grootste oorzaak hiervan is TV Justiça. Sinds 2002 worden de zittingen en de interne debatten tussen de rechters (ministros) live uitgezonden op de nationale televisie. Inwoners volgen de beraadslagingen rechtstreeks vanaf de bank. De rechters debatteren intensief met elkaar voor de camera, wat vaak leidt tot verhitte discussies die op televisie en sociale media worden uitgezonden alsof het een tv-drama is. Daarnaast speelt de Braziliaanse grondwet van 1988 een grote rol. De grondwet kent enorm veel rechten toe aan burgers en geeft het hof de bevoegdheid om zich met vrijwel elk maatschappelijk of politiek thema te bemoeien. Als het parlement er niet uitkomt, stappen politici of partijen direct naar het STF. Hierdoor nemen de rechters dagelijks beslissingen over onderwerpen die het directe leven van iedereen raken, zoals gezondheidszorg, huwelijkswetgeving, milieu en verkiezingen.
Omdat de politiek in Brazilië de afgelopen decennia sterk gepolariseerd is geraakt, zijn de rechters zelf het middelpunt van de politieke strijd geworden. Voorstanders zien hen als beschermers van de democratie, terwijl tegenstanders hen beschuldigen van overschrijding van hun macht. Tel daarbij op dat individuele rechters in Brazilië op eigen houtje ingrijpende beslissingen kunnen nemen (decisões monocráticas) die het hele land beïnvloeden, en dat ze regelmatig interviews geven aan de pers. Dat alles maakt dat de elf rechters geen anonieme ambtenaren zijn, maar bekende personen die iedereen bij naam kent. De link met een circus is snel gelegd.
Dat beeld is precies hoe veel mensen in Brazilië het intussen ervaren. Het contrast tussen het traditionele, waardige imago van een gerechtshof en de spectaculaire dagelijkse realiteit van het STF is enorm geworden.
Door de live tv-uitzendingen is het gedrag in de zaal sterk veranderd. De debatten tussen de rechters onderling gaan soms ver voorbij juridische argumenten. Ze onderbreken elkaar, gebruiken cynische opmerkingen en vechten persoonlijke vetes uit voor het oog van de camera. Dat zorgt voor televisie die eerder doet denken aan een talkshow of een politiek debat dan aan een neutrale rechtszaal.
Daar komt bij dat de rechters zich niet beperken tot de rechtszaak zelf. Ze zoeken actief de media op, geven opmerkelijke persconferenties, doen uitspraken over de actuele politiek en botsen openlijk met politici. Als individuele rechter kunnen ze in hun eentje besluiten nemen die een hele wet blokkeren of een politicus buitenspel zetten. Dat geeft één enkele persoon enorme macht, en het publieke spektakel dat daarop volgt versterkt dat circusgevoel alleen maar.
Het gevolg is dat het vertrouwen in het hof erg verdeeld is. Wat voor de één geldt als het nodige spektakel om de democratie te beschermen, is voor de ander een parlement in toga dat de grenzen van de eigen macht ver voorbijgaat en een duidelijke weergave werd van de bestaande polarisatie in Brazilië.
Het benoemingssysteem
Het benoemingssysteem maakt de spanningen binnen het hof compleet. In Brazilië kiest de zittende president een nieuwe rechter wanneer er een plek vrijkomt, waarna de Senaat de benoeming moet goedkeuren. Omdat rechters pas op hun 75ste verplicht met pensioen gaan, is zo’n benoeming een van de machtigste middelen die een president heeft om stempel te drukken op de toekomst van het land.
Het gevolg is dat het hof een directe afspiegeling wordt van wie er de afgelopen decennia aan de macht is geweest. Als een conservatieve president een uitgesproken behoudende rechter benoemt, of een progressieve president kiest voor een jurist met een specifieke sociale agenda, verhuist de politieke strijd uit het parlement rechtstreeks naar de vergadertafel van het STF.
Omdat de rechters hun meningen openlijk voor de camera ventileren en individueel verregaande beslissingen kunnen nemen, worden de onderlinge meningsverschillen uitverroot. Het publiek ziet al snel niet meer elf neutrale juristen die de wet toepassen, maar een verdeeld college waarin politieke voorkeuren de doorslag lijken te geven. Dit versterkt het gevoel dat de politieke polarisatie van het land de rechtzaal is binnengeleid, iets wat extreem duidelijk werd door de jongste gebeurtenissen. Ik probeer het uit te leggen.
Het STF in vrije val
Wie de jongste maanden het Supremo Tribunal Federal volgde, kon onmogelijk nog spreken van een rechtscollege dat boven de partijen staat. Het hof is een arena geworden, een slagveld waarin juridische argumenten slechts decorstukken zijn voor een veel groter gevecht. De gebeurtenissen rond Banco Master en Daniel Vorcaro hebben dat op pijnlijke wijze blootgelegd. Wat begon als een financieel onderzoek, groeide uit tot een explosie die het hele hof meesleurt en de fundamenten van de Braziliaanse rechtsstaat doet daveren.
Banco Master kwam in het vizier van Alexandre de Moraes, die de bank en haar CEO Daniel Vorcaro koppelde aan een netwerk dat volgens hem desinformatie, illegale financiering en politieke beïnvloeding mogelijk maakte. Moraes handelde zoals hij de laatste jaren wel vaker doet: snel, hard, en met monocratische beslissingen die geen tegenspraak dulden. Rekeningen werden geblokkeerd, documenten in beslag genomen, en Vorcaro werd publiekelijk neergezet als spilfiguur van een duister complot.
Maar dit keer liep het anders. Vorcaro is geen gewone bankier. Hij is een kruidvat, een man die niet alleen geld en macht heeft, maar ook de moed – of roekeloosheid – om terug te slaan. En dat deed hij. Wat naar buiten kwam, was niets minder dan explosief: Vorcaro beweerde dat Moraes niet handelde uit zorg voor de democratie, maar uit persoonlijke belangen. Hij legde contacten bloot tussen hemzelf en Moraes die nooit hadden mogen bestaan. Hij toonde betalingen aan het advocatenkantoor van Moraes’ vrouw die opliepen tot meer dan 150 miljoen reais – een bedrag dat geen enkele juridische logica heeft, een ereloon dat elke verbeelding tart. In een land waar corruptieschandalen bijna dagelijkse kost zijn, was dit toch van een andere orde. Dit raakte het hart van het hoogste gerechtshof.
Plots stond Moraes niet langer alleen tegenover een verdachte bankier. Hij stond tegenover een man die hem kon vernietigen. En dat werd zichtbaar in het hof zelf. De spanning tussen de ministros werd tastbaar, bijna fysiek. De breuklijn die al langer sluimerde, kwam naar de oppervlakte.
André Mendonça, benoemd door Bolsonaro en altijd al de conservatieve stem binnen het hof, greep zijn kans. Hij verzette zich openlijk tegen Moraes, niet alleen in de Banco Master-zaak, maar in alles wat Moraes de laatste jaren heeft opgebouwd: het gebruik van monocratische beslissingen, het openen van onderzoeken zonder duidelijke criteria, het mengen van het hof in politieke processen, het optreden als een soort parallelle minister van Justitie. Mendonça sprak uit wat velen fluisterden: dat Moraes de grenzen van zijn macht ver voorbij was gegaan.
De spanning tussen beide mannen werd zichtbaar in de zittingen, in interviews, in de manier waarop ze elkaar niet meer aankeken. Het hof was verdeeld, en iedereen kon het zien.
Daarbovenop kwam het onderzoek naar de Bolsonaro-film, een documentaire die door de ene helft van het land wordt gezien als propaganda en door de andere helft als een noodzakelijke correctie van de geschiedenis. Moraes greep de film aan als onderdeel van zijn strijd tegen desinformatie, maar opnieuw werd het gezien als politiek gemotiveerd. Mendonça verzette zich, Fachin zweeg, en de rest van het hof koos partij zoals men dat in een parlement doet, niet in een rechtszaal.
De huidige voorzitter van het hof, Edson Fachin, bevindt zich in een bijzonder moeilijke positie. Zijn beslissing om Lula destijds vrij te laten – juridisch verdedigbaar, maar politiek explosief – blijft als een schaduw over hem hangen. Rechts wantrouwt hem, links omarmt hem niet volledig. Hij probeert neutraal te blijven, maar neutraliteit bestaat niet meer in het huidige STF. Zijn stilte in de recente conflicten is veelzeggend: hij weet dat elke uitspraak hem opnieuw in het vizier zou plaatsen.
Het hof is intussen een afspiegeling geworden van de politieke geschiedenis van Brazilië. Elke minister draagt het stempel van de president die hem benoemde. De rechtszaal is een verlengstuk van het parlement geworden, maar dan zonder de remmen die een parlement nog heeft. De camera’s draaien, de discussies worden live uitgezonden, en de bevolking kijkt toe alsof het een soap is. De toga’s verhullen niets meer.
En dan is er de link met de verkiezingen. Het is onmogelijk om de huidige chaos los te zien van de electorale context. Elke beslissing van Moraes heeft directe impact op campagnes, op kandidaten, op de perceptie van legitimiteit. Rechts ziet het hof als een obstakel, links als een bescherming. Maar de waarheid is dat het hof door zijn eigen gedrag het vertrouwen van miljoenen Brazilianen heeft verloren. Het is geen neutrale scheidsrechter meer. Het is een speler geworden.
Zelfs Lula lijkt dat te beseffen. De man die Moraes jarenlang verdedigde, die hem zag als bondgenoot in de strijd tegen extremisme, laat hem nu los. De afstand is subtiel, maar zichtbaar: minder publieke steun, minder gezamenlijke optredens, minder politieke dekking. Lula weet dat Moraes een risico is geworden, een factor die het imago van de regering kan schaden in een periode waarin elke fout electoraal kan wegen.
En boven dit alles hangt de dreiging van Daniel Vorcaro. Zijn dossier is niet zomaar een verzameling documenten. Het is dynamiet. Hij heeft informatie die het hof kan doen instorten. Hij heeft namen, bedragen, contacten. Hij is gevaarlijk voor Moraes, maar ook voor anderen. Zijn zaak is geen gewone rechtszaak. Het is een tikkende tijdbom.
De zitting van 15 september wordt aangekondigd als een moment van duidelijkheid, maar wie het STF kent, weet dat duidelijkheid zelden komt. Er zal wel weer iemand om een visto vragen, er zal wel weer uitstel komen, er zal wel weer een monocratische beslissing volgen die alles op pauze zet. Maar het circus gaat door. Link2Brazil kijkt toe, samen met de rest van Brazilië.
Foto’s: Nelson Junior - Gustavo Moreno - SCO/STF