Voor de meeste Brazilianen zijn oorlogen ver-weg-van-hun bed-show, ook al volgen velen het nieuws via TV, kranten, sociale media e.d. meer, maar de geopolitiek kan niet voorkomen dat sommige gevolgen ook in Brazilië opduiken. Neem nou Morro de São Paulo, een bekend vakantieoord waar vele Brazilianen dol op zijn. Het eiland Ilha Tinharé nabij Salvador - Bahia, met een flink aantal mooie stranden, kent niet alleen Braziliaanse bezoekers, maar ook toeristen uit alle hoeken van de wereld. Het is niet onbekend dat de bestemming in de voorbije jaren, en ook nu nog, een vaste pleisterplaats is voor talloze Israëliërs. Dat is al decennia een vast onderdeel van het welbekende post-army-traject, waarbij Israëlische jongeren na hun verplichte militaire diensttijd met hun spaargeld maandenlang door Zuid-Amerika of Zuidoost-Azië trekken. Dorpen zoals Morro de São Paulo, Itacaré en zelfs Boipeba zijn daardoor al heel lang op die route ingesteld.
In de voorbije weken doken plots berichten op over de commotie tussen Israëlische toeristen en militairen in Brazilië. Die commotie kent twee kanten: een juridische alsmede een maatschappelijke.
De voornaamste aanleiding voor het nieuws betreft juridische stappen en onderzoeken ingesteld door het Braziliaanse Openbaar Ministerie. De mensenrechtenorganisatie Hind Rajab Foundation (HRF) diende in Brazilië klachten in tegen meerdere Israëlische militairen die na hun dienstplicht in Gaza als toerist in Brazilië verbleven. De militairen werden door HRF geïdentificeerd niet alleen op de voornoemde toeristische locaties maar ook elders zoals Ilha de Campeche in de zuidelijke staat Santa Catarina. Met het voortduren en escalatie van het conflict in het Midden-Oosten namen de spanningen op al deze locaties toe.
Er gebeuren wel plaatselijk confrontaties tussen pro-Palestijnse demonstranten of lokale kunstenaars en groepen Israëlische toeristen. Dit uit zich onder meer in discussies over muurschilderingen, protestacties in het straatbeeld en ongenoegen bij een deel van de lokale gemeenschap over de nadrukkelijke aanwezigheid en het gedrag van grote groepen ex-militairen. De combinatie van formeel strafrechtelijk onderzoek naar individuele militairen en de polarisatie in de toeristische dorpen zelf vormt de kern van de huidige commotie.
Samenloop
Het ganse verhaal lijkt opmerkelijk, zelfs onwaarschijnlijk, maar enkel als je de achtergrond en juridische mechanismes erachter niet kent. Het is als het ware een samenloop van een bekende reisgewoonte, internationale verdragen en de escalatie van het Gaza-conflict.
Om te beginnen
Israëlische mannen dienen doorgaans 32 maanden, vrouwen 24 maanden. Na de actieve dienstplicht blijven de meeste soldaten ingedeeld in de reserve (Miluim) en kunnen zij tot hun 40e à 45e levensjaar jaarlijks een aantal weken worden opgeroepen. Tijdens de dienstplicht krijgen ze een maandelijkse toelage, voornamelijk bedoeld voor persoonlijke uitgaven en wat zakgeld. Het bedrag hangt af van de functie en de mate van risico: € 700 tot 800 voor de gevechtstroepen, € 450 tot 600 voor ondersteunende gevechtsfuncties en een basisvergoeding van € 300 tot 400 voor administratief en ondersteunend personeel (achterland). Met de afzwaaipremie (die best hoger kan oplopen), financieren ze hun maandenlange reizen.
De manier van reizen speelt een grote rol in de kosten. Dorpen als Morro de São Paulo en Itacaré zijn volledig ingesteld op deze instroom. De reizigers maken gebruik van een goed georganiseerde ‘backpacker-infrastructuur’: ze overnachten in eenvoudige en goedkope guesthouses, koken vaak samen en huren in grote groepen accommodaties af. Hierdoor blijven de dagelijkse kosten voor verblijf en eten betrekkelijk laag, waardoor ze met het opgebouwde spaargeld en de overheidspremie makkelijk meerdere maanden in Brazilië kunnen rondkomen.
De zaak wordt juridisch ingewikkeld en actueel door het principe van universele jurisdictie. Brazilië ondertekende het Statuut van Rome waardoor het land onder bepaalde voorwaarden de rechtsbevoegdheid heeft om personen op eigen bodem te onderzoeken die worden beschuldigd van internationale misdrijven, ongeacht waar die feiten zijn gepleegd. Pro-Palestijnse rechtenorganisaties verzamelen beeldmateriaal dat soldaten zelf op sociale media hebben geplaatst tijdens hun dienst in Gaza. Wanneer deze individuen vervolgens als toerist in Brazilië worden gespot, dienen die organisaties concrete strafklachten in bij het Braziliaanse Openbaar Ministerie.
In werkelijkheid levert het allemaal weinig op: in een aantal gevallen hebben de betrokkenen het land snel verlaten voordat het tot een daadwerkelijk verhoor of arrestatie kon komen. Er gebeuren wel lokale confrontaties: in de toeristische dorpen zelf leidt de aanwezigheid van groepen pas afgezwaaide militairen in combinatie met pro-Palestijnse acties van bewoners of andere toeristen tot opstootjes, discussies over muurschilderingen en soms ingrijpen door de lokale politie.
Politiek
De commotie kent niet alleen een juridische kant, maar heeft inmiddels ook de Braziliaanse politiek en de lokale gemeenschappen bereikt. Vanuit de oppositie en sympathisanten van Israël wordt gewezen op de rol van linkse partijen, zoals de Partido Socialismo e Liberdade (PSOL), en pro-Palestijnse activisten. Volgens critici is er sprake van een doelgerichte campagne tegen Israëlische bezoekers in plaatsen als Morro de São Paulo.
Critici voeren aan dat de acties verder gaan dan het aanpakken van individuele misdragingen. Zij wijzen onder meer op protesten bij restaurants, het filmen en confronteren van toeristen op het strand, en felle kritiek op Hebreeuwse menukaarten of uitingen in het straatbeeld. Ook politieke initiatieven om de toegang van Israëlische burgers te beperken en berichten op sociale media over een “koloniale invasie” worden door hen gezien als een vorm van selectieve vervolging en xenofobie.
Aan de andere kant stellen PSOL-politici en mensenrechtenactivisten juist dat hun acties niet gericht zijn tegen burgers op basis van hun afkomst, maar puur gaan over het ter verantwoording roepen van individuen die verdacht worden van betrokkenheid bij oorlogsmisdrijven in Gaza.