Juni: de maand die Brazilië doet stilstaan én bewegen

Hoe São João, forró, vuurtradities en het WK een natie tegelijk verlammen, verrijken en heruitvinden — zelfs het parlement ontsnapt er niet aan.

Er zijn landen waar de politiek het ritme van de samenleving bepaalt, waar de kalender van het parlement de kalender van het volk dicteert. En dan is er Brazilië, waar de samenleving op bepaalde momenten zo luid, zo kleurrijk en zo onstuitbaar wordt dat zelfs de politiek er stil van wordt. Juni is zo’n maand. Een maand waarin het Congres, dat al niet bekendstaat om zijn Zwitserse stiptheid, verandert in een soort institutionele schim. De gangen worden stiller, de commissies leger, de stemmingen uitgesteld. Niet door crisis, niet door conflict, maar door iets dat veel fundamenteler is: São João.

De heilige Johannes de Doper, die in Europa vooral geassocieerd wordt met midzomernachten en vreugdevuren, is in Brazilië een culturele orkaan die alles en iedereen meesleept, inclusief senatoren, afgevaardigden en hun agenda’s. Het contrast is bijna komisch. Een van de duurste parlementaire systemen ter wereld — met salarissen, privileges, vergoedingen en logistieke structuren die zelfs Scandinavische ambtenaren zouden doen blozen — blijkt in juni te functioneren op een ritme dat meer lijkt op dat van een dorpsfeest dan op dat van een moderne democratie. Terwijl de belastingbetaler zich afvraagt waarom de rekening zo hoog is, lijkt het antwoord ergens tussen een accordeonakkoord en een bord pamonha te liggen.

Dit jaar is het effect nog zichtbaarder. De Senaat heeft dossiers liggen die de regering als prioritair beschouwt, zoals de PEC die de werkweek wil herzien en de nationale veiligheidsstructuur wil versterken. De Kamer wacht op voortgang in de discussie over brandstofprijzen. Maar zodra juni begint, lijkt het alsof de politieke zwaartekracht wordt opgeheven. De parlementariërs verdwijnen richting het noordoosten, alsof ze door een onzichtbare kracht worden teruggeroepen naar hun oorsprong. En misschien is dat ook zo. Want om te begrijpen waarom het Congres leegloopt, moet je eerst begrijpen wat São João betekent.

São João is geen feestdag. Het is een staat van zijn. Het is een maand waarin het noordoosten zichzelf opnieuw uitvindt, waarin steden veranderen in openlucht-theaters en waarin zelfs de meest rationele stedeling zich laat meeslepen door ritmes die ouder zijn dan de republiek zelf. De oorsprong ligt in de Europese midzomertradities die door de Portugezen werden meegebracht, maar zoals alles wat in Brazilië landde, werd het hier niet simpelweg overgenomen. Het werd geabsorbeerd, vermengd, heruitgevonden. De vreugdevuren, die in Europa de zonnewende markeerden, werden in Brazilië een symbool van gemeenschap. In steden als Caruaru, Campina Grande en Cruz das Almas worden torens van hout opgestapeld die bij het aansteken veranderen in vurige monumenten. Het gebeurt midden op straat, tot wanhoop van huisdieren die de hele maand met trillende poten door het leven gaan.

Het feest vindt meestal plaats in een “Arraia”, een naam die men geeft aan het terrein of de ruimte waar de São-João-vieringen plaatsvinden — een soort tijdelijk dorp van feestelijkheid. Het woord komt van het Portugese “arraial”, dat oorspronkelijk een kamp of nederzetting betekende. Tijdens juni verandert het in een bonte wereld van vlaggetjes, stro, houten kraampjes, dansvloeren en muziekpodia waar forró klinkt tot diep in de nacht. Een arraiá is dus niet zomaar een locatie, maar het kloppende hart van de junifeesten: de plek waar gemeenschap, traditie en vrolijkheid samenvallen.

De muziek is de ziel van het geheel. Forró is niet zomaar een genre; het is een emotionele infrastructuur. Het ritme is eenvoudig maar onweerstaanbaar, een soort muzikale hartslag die je dwingt om te bewegen. De accordeon — of sanfona — is het instrument dat alles draagt. En hier komt de geschiedenis binnenwandelen, want wie forró zegt, zegt Luiz Gonzaga, de legendarische muzikant uit Pernambuco die het genre in de jaren 40 en 50 naar de rest van het land bracht. Hij was de man die het noordoosten een stem gaf, die de pijn van de droogte, de vreugde van de feesten en de melancholie van het sertão in muziek wist te vangen. Zijn hoed, zijn sanfona, zijn stem — ze zijn iconen geworden. Zonder Gonzaga zou São João niet klinken zoals het klinkt. Hij is de klassieke voorganger, de patriarch van het genre, de man die forró uit de binnenlanden haalde en het tot nationaal erfgoed maakte.

Maar Gonzaga was niet alleen. Na hem kwamen anderen die het genre verder verfijnden, zoals Dominguinhos, de zachtmoedige meester uit Garanhuns, die de sanfona liet zingen alsof het instrument een ziel had. Zijn muziek was minder explosief dan die van Gonzaga, maar misschien juist daarom zo diep. Dominguinhos bracht forró naar een meer intieme sfeer, een soort muzikale fluistering die perfect past bij de melancholie van de juninachten. En dan heb je nog de moderne stromingen — forró eletrônico, forró universitário — die het genre naar de clubs en de universiteiten brachten. Maar in juni, tijdens São João, keert alles terug naar de oorsprong. Het is de maand van het pé-de-serra, de pure, akoestische forró die klinkt alsof hij rechtstreeks uit de aarde komt.

De gerechten van São João zijn een hoofdstuk op zich. Alles draait om maïs, dat in juni op zijn best is. Pamonha, canjica, bolo de milho, milho assado — het zijn geen snacks maar rituelen. Ze worden bereid volgens recepten die van generatie op generatie worden doorgegeven, vaak zonder ooit op papier te zijn gezet. Het is voedsel dat niet alleen voedt, maar herinnert. Elke hap is een echo van een kindertijd op het platteland, van avonden rond het vuur, van grootmoeders die roeren in potten die groter zijn dan zijzelf. En dan zijn er de likeurtjes, gemaakt van vruchten die je buiten Brazilië nauwelijks vindt: jenipapo, umbu, pitanga. Ze worden geserveerd in kleine plastic bekertjes die in juni de officiële beker van het land lijken te zijn.

De lokale tv-zenders veranderen de hele maand in een soort permanente São-João-marathon. Elke dag zie je nieuwe groepen die hun forró-kunsten tonen, vaak met een enthousiasme dat de wetten van de fysica tart. De presentatoren dragen rieten hoeden en geruite hemden, alsof ze zelf onderdeel zijn van een toneelstuk dat nooit eindigt. De reportages gaan niet over politiek, economie of internationale conflicten, maar over wie de beste quadrilha heeft, wie de grootste vuurhaard bouwde, wie de mooiste jurk droeg. Het land lijkt even te vergeten dat het een natie is met 200 miljoen inwoners en complexe problemen. In juni is Brazilië een dorp, en iedereen hoort erbij.

En dan is er nog een traditie die zo uniek is dat ze bijna mythisch wordt: de Guerra de Espadas, een fenomeen dat vrijwel uitsluitend voorkomt in de staat Bahia. En vooral in Cruz das Almas, het onbetwiste epicentrum van deze vurige traditie. In deze stad verandert de nacht in een arena van vuur. De espadas — cilindervormige projectielen gevuld met buskruit — schieten horizontaal door de straten, spuwen vonken, draaien, exploderen. Het is vuurwerk dat niet de lucht in gaat, maar de straat op. Het is verboden, officieel al jaren, maar in Bahia is een verbod soms meer een suggestie dan een regel. De Guerra de Espadas is geen hobby maar een identiteit, een rite de passage, een bewijs van moed. De deelnemers dragen geïmproviseerde beschermende kleding, de lucht vult zich met rook en buskruit, en elk jaar vallen er gewonden. Maar niemand stopt. Want in juni regeert niet de wet maar de cultuur, en de espadas zijn daarvan het meest vurige bewijs.

Wie juni in Brazilië wil begrijpen, moet niet alleen kijken naar de dansvloeren, de vreugdevuren en de accordeons, maar ook naar de geldstromen die onder de oppervlakte bewegen. Want São João is niet alleen een cultureel fenomeen; het is een economische kracht die hele regio’s in beweging zet. Het is een paradoxale maand waarin het land tegelijk draait en stilstaat, waarin de economie piekt en vertraagt, waarin de productiviteit daalt maar de consumptie explodeert. Het is een maand waarin de cijfers van het ministerie van Economie en de ritmes van Luiz Gonzaga elkaar ontmoeten in een soort nationale choreografie.

De positieve impact is onmiskenbaar. In het noordoosten is São João economisch gezien bijna even belangrijk als carnaval in Rio. Steden als Caruaru en Campina Grande ontvangen honderdduizenden bezoekers, soms zelfs miljoenen over de hele maand. Hotels zitten vol, restaurants draaien dubbele shifts, straatverkopers verdienen in juni wat ze in andere maanden niet eens durven dromen. De lokale economie zwelt op als een accordeon die tot het uiterste wordt uitgerekt. De vraag naar voedsel, drank, kleding, vervoer, decoratie en entertainment stijgt explosief. Het is een maand waarin zelfs de meest bescheiden ambachtsman plots een ondernemer wordt, waarin de verkoop van rieten hoeden, geruite hemden en laarzen een piek bereikt die de rest van het jaar niet wordt benaderd.

De landbouw profiteert ook. Maïs is de ster van de maand, en de vraag is zo groot dat boeren in Pernambuco, Paraíba en Bahia hun productie speciaal afstemmen op juni. De prijzen stijgen, maar niemand klaagt, want pamonha en canjica zijn geen luxe maar een noodzaak. De hele keten — van de boer tot de straatverkoper — voelt de impact. En dan zijn er de drankproducenten, vooral de kleine distilleerderijen die likeuren maken van jenipapo, umbu en pitanga. In juni verkopen ze soms meer dan in de rest van het jaar samen. Het is een maand waarin de economie van het binnenland even de hoofdrol speelt, waarin de grote steden niet langer het centrum van alles zijn.

Het toerisme is een hoofdstuk op zich. Mensen reizen van heinde en verre om São João te beleven. Brazilianen uit São Paulo, Rio en Brasília trekken naar het noordoosten alsof ze op pelgrimstocht gaan. Buitenlanders, vooral Europeanen die nieuwsgierig zijn naar “het andere carnaval”, ontdekken dat juni misschien wel de beste maand is om het land te begrijpen. De hotels in Caruaru en Campina Grande zijn maanden van tevoren volgeboekt. Vluchten naar Recife, João Pessoa en Salvador worden duurder. Busmaatschappijen zetten extra ritten in. Het is een logistieke operatie die bijna militair aandoet, maar dan met meer muziek en minder discipline.

De media-industrie draait op volle toeren. Lokale tv-zenders besteden hele programma’s aan de feesten, met live-uitzendingen, interviews, danswedstrijden en reportages over de beste pamonha van de regio. Nationale zenders sturen correspondenten om de sfeer vast te leggen. Radiostations draaien non-stop forró. Streamingplatforms zien een piek in zoekopdrachten naar Luiz Gonzaga, Dominguinhos en moderne forró-artiesten. São João is een maand waarin cultuur en commercie elkaar vinden in een harmonie die zelfs de meest cynische econoom zou kunnen ontroeren.

Maar zoals elke economische piek heeft ook deze een keerzijde. Want terwijl het noordoosten bruist, vertraagt de rest van het land. Bedrijven merken dat werknemers minder gefocust zijn, dat deadlines verschuiven, dat vergaderingen worden uitgesteld. Niet omdat mensen niet willen werken, maar omdat juni een maand is waarin het leven zich buiten afspeelt. De productiviteit daalt, vooral in sectoren die afhankelijk zijn van menselijke aanwezigheid. Het is alsof het land collectief besluit dat werk in juni een secundaire activiteit is, iets dat je doet tussen twee feesten door.

En dan is er de politiek, die in juni bijna tot stilstand komt. Het Congres functioneert op halve kracht, soms zelfs op kwartkracht. Belangrijke stemmingen worden uitgesteld, commissies worden verplaatst, rapporten blijven liggen. De PEC over de werkweek, de veiligheidsmaatregelen, de discussies over brandstofprijzen — alles schuift op naar juli, alsof juni een maand is die niet meetelt. De regering probeert druk uit te oefenen, maar zelfs de meest gedisciplineerde senator weet dat het geen zin heeft om tegen São João in te gaan. Het is een gevecht dat niemand wint.

De economische gevolgen van deze politieke stilstand zijn subtiel maar reëel. Investeringen worden vertraagd, bedrijven wachten op beslissingen die niet komen, internationale partners vragen zich af waarom het land een maand lang in een soort bestuurlijke siësta lijkt te verkeren. Het is een fenomeen dat moeilijk uit te leggen is aan iemand die São João nooit heeft meegemaakt. Hoe leg je uit dat een land met 200 miljoen inwoners en een complexe economie een maand lang functioneert op basis van ritme, traditie en emotie? Hoe leg je uit dat een parlement dat miljoenen kost per maand in juni verandert in een soort decorstuk?

En alsof dat nog niet genoeg is, valt São João dit jaar samen met het WK voetbal. Een evenement dat in Brazilië dezelfde status heeft als een religieuze verplichting. Wanneer de Seleção (Nationale Selectie) speelt, stopt het land. Wanneer de Seleção wint, viert het land. En wanneer de Seleção verliest, rouwt het land. In alle drie de gevallen is werken geen optie. De combinatie van São João en het WK is een perfecte storm van nationale afleiding. Het is alsof het land collectief besluit dat juni geen maand is voor wetgeving, maar voor emoties, tradities en voetbal.

De negatieve impact is dus niet te onderschatten. Maar het zou te eenvoudig zijn om São João af te schilderen als een economische rem. Want de waarheid is complexer. São João is een maand waarin de economie zich herverdeelt, waarin sommige sectoren floreren terwijl andere vertragen. Het is een maand waarin de formele economie misschien een stap terug doet, maar de informele economie een sprong vooruit maakt. Het is een maand waarin het land misschien minder produceert, maar meer consumeert. En consumptie is, hoe je het ook wendt of keert, een motor van groei.

De vraag is dus niet of São João goed of slecht is voor de economie. De vraag is hoe een land deze dubbele realiteit kan omarmen. Hoe het kan profiteren van de economische kracht van de feesten zonder te vervallen in een maandlange verlamming. Hoe het de culturele rijkdom kan vieren zonder de politieke verantwoordelijkheid te vergeten. Hoe het de vreugde van de quadrilha kan combineren met de ernst van de PEC’s.

Misschien is dat wel de essentie van Brazilië: een land dat voortdurend balanceert tussen chaos en creativiteit, tussen traditie en moderniteit, tussen feest en verantwoordelijkheid. Een land dat in juni zijn parlement verliest, maar zijn ziel terugvindt. Een land dat misschien niet altijd efficiënt is, maar wel altijd levend. En misschien is dat, op de lange termijn, een vorm van rijkdom die geen enkele spreadsheet kan weergeven.

Afbeeldingen: AI gegenereerd - Wikimedia Commons