Only in Brazil: De afwasrevolutie van de Ypê-boom
Waar zelfs een afwasmiddel tot volksprotest leidt.
Tijdens de vorige verkiezingen in Brazilië kreeg ik soms het gevoel dat ik per ongeluk in een parallel universum was beland. Ik zag bolsonaristen in een kring bidden voor de band van een vrachtwagen, alsof die elk moment tot leven kon komen. Een andere man klampte zich vast aan een tien-tonner en liet zich kilometers meesleuren, vastbesloten om het voertuig eigenhandig tegen te houden. Elders richtten groepen hun smartphone-lampjes naar de hemel in de hoop dat buitenaardse wezens hun oproep zouden beantwoorden, terwijl oudere heren met een indrukwekkende bierbuik plots begonnen te marcheren alsof ze auditeerden voor een militaire parade. In dat decor van theatrale overtuiging is het nauwelijks verrassend dat sommigen nu beweren dat de beslissing van Anvisa om besmette Ypê-producten te schorsen een politieke wraakactie zou zijn tegen de sponsors van hun idool.
De beslissing van het Braziliaanse agentschap voor gezondheidstoezicht sloeg in als een bom, alsof iemand had aangekondigd dat de Braziliaanse vlag voortaan paars zou worden. Even het merk schetsen, want voor wie in Brazilië woont, is Ypê ongeveer zo vanzelfsprekend als rijst en bonen.
Ypê is voor vrijwel iedere Braziliaan een vaste waarde in het huishouden. De naam is zo verweven met de nationale identiteit dat je bijna zou denken dat het in de grondwet staat. Het woord komt van de Ipê, een van de meest iconische bomen van het land, beroemd om haar felle bloemen en hout dat harder is dan de argumenten van een talkshowgast. In de Braziliaanse cultuur staat de boom symbool voor kracht en natuurlijke schoonheid, precies de associatie die het bedrijf graag oproept wanneer je de afwas doet.
Het verhaal van het merk begint in 1950 in de staat São Paulo, toen het familiebedrijf Química Amparo nog eenvoudige stukken zeep maakte. In de decennia daarna groeide het uit tot een gigant die je in geen enkele supermarkt kunt missen. Hoewel het bedrijf nog steeds in handen is van dezelfde familie, is het inmiddels een kolos met meerdere fabrieken verspreid over het land. Geen onderdeel van een buitenlandse multinational dus, maar een stevig Braziliaans concern dat inmiddels ook andere bekende lokale merken onder zijn vleugels heeft.
Qua reputatie staat Ypê bekend als het betrouwbare merk voor de gewone Braziliaan. Geen luxe, geen glitter, gewoon een degelijke prijs-kwaliteitverhouding. In categorieën zoals afwasmiddel en wasverzachter zijn ze marktleider. De fles van hun afwasmiddel is zelfs zo dominant dat veel Brazilianen denken dat álle afwasmiddel er nu eenmaal zo uitziet.
Vergeleken met internationale merken zoals die van Unilever of Procter & Gamble heeft Ypê een emotionele voorsprong. Veel mensen kopen het simpelweg omdat het een lokaal product is dat ze al sinds hun jeugd in de keukenkast zagen staan. Het merk investeert bovendien in milieuprojecten, zoals het planten van bomen, waardoor de link met de Ipê en de Braziliaanse natuur nog sterker wordt. Voor een buitenlander is Ypê het beste te omschrijven als de nationale trots van het schoonmaakschap: sober, effectief en diep geworteld in de Braziliaanse traditie.
De schorsing door Anvisa leidde tot een golf van protesten van Bolsonaro-aanhangers op sociale media. Het feit dat de eigenaren van het bedrijf voormalig president Jair Bolsonaro steunden, werd door sommige extreemrechtse aanhangers meteen aangewezen als dé verklaring voor het verbod. Want waarom zou een bacteriële besmetting een reden zijn om schoonmaakmiddelen tijdelijk uit de handel te halen, als je er ook een politieke samenzwering van kunt maken.
In een verklaring die zaterdag (9) werd uitgebracht, liet Ypê weten dat de productie van wasmiddelen, vloeibare wasmiddelen en desinfectiemiddelen uit loten die eindigen op 1 geschorst blijft, ondanks een voorlopige voorziening die de beslissing van Anvisa tijdelijk opschort. De juridische dans gaat dus vrolijk door.
Química Amparo wordt geleid door de broers Waldir Beira Júnior, Jorge Beira en Ricardo Beira, erfgenamen van oprichter Waldyr Beira. Tijdens de verkiezingen van 2022 doneerden de familieleden gezamenlijk 1,5 miljoen reais aan de herverkiezingscampagne van Jair Bolsonaro. Dat detail werd door sommige aanhangers natuurlijk meteen gezien als het ontbrekende puzzelstukje in hun theorie.
Na de beslissing van Anvisa begonnen aanhangers van de voormalige president massaal te protesteren op sociale media ter verdediging van het bedrijf, waarbij ze de regering-Lula beschuldigden van politieke vervolging. Bekende persoonlijkheden zoals acteur Júlio Rocha en zangeres Jojo Todynho mengden zich ook in de discussie. Rocha maakte de situatie belachelijk in een Instagram-bericht, terwijl Jojo verklaarde dat ze de geschorste producten gewoon zou blijven gebruiken, alsof ze wilde bewijzen dat ze niet bang is voor een bacterie die volgens de autoriteiten dermatitis en conjunctivitis kan veroorzaken.
Ook politici lieten zich niet onbetuigd en negeerden het advies van Anvisa, terwijl ze gratis reclame maakten voor de producten die juist waren afgeraden. De viceburgemeester van São Paulo, Ricardo Mello Araújo (PL), verscheen op sociale media terwijl hij vrolijk de afwas deed met Ypê Cristal, in strijd met de aanbevelingen van de gezondheidsautoriteiten. Hij riep mensen op om massaal Ypê-producten te kopen en foto’s te posten, alsof het ging om een nationale campagne om de eer van het vaderland te redden.
Senator Cleitinho deed er nog een schepje bovenop door een video op te nemen waarin hij het product gebruikte en Anvisa uitdaagde om “bij elk Braziliaans huis langs te gaan om hun toiletpapier te inspecteren”. Vervolgens prees hij het bedrijf en wees hij erop dat de eigenaren hadden gedoneerd aan Bolsonaro’s campagne. “Is dat puur toeval?”, vroeg hij zich hardop af, alsof hij de kijker uitnodigde om zelf de draadjes van een complotbord aan elkaar te knopen.
Ondertussen blijven de gezondheidsautoriteiten hun waarschuwingen herhalen. Het CVS (Centrum voor Gezondheidstoezicht van de staat São Paulo) meldde dat het gezondheidsrisico blijft bestaan en adviseerde consumenten om geen producten uit de betreffende loten te gebruiken. De analyse wordt uitgevoerd door Anvisa, het CVS en het bureau voor gezondheidstoezicht van de gemeente Amparo.
Volgens het CVS geeft de door het bedrijf verkregen voorlopige voorziening geen toestemming voor consumptie of verkoop van de onderzochte producten. De technische beoordeling van de risico’s blijft geldig en het beroep van het bedrijf wordt nog steeds geanalyseerd.
Inspecties hebben volgens de autoriteiten gebreken vastgesteld in essentiële fasen van het productieproces, evenals onregelmatigheden die een risico voor de consument kunnen vormen. Daarom adviseert het CVS consumenten om de betrokken producten — waaronder afwasmiddel, vloeibaar wasmiddel en desinfectiemiddelen uit specifieke loten — niet meer te gebruiken. Aan de winkels wordt gevraagd deze producten uit de schappen te halen en voorlopig apart te houden.