Only in Brazil: Hoe een zingende clown een ijverige 'kantoorklerk' werd in Brasília

Van de absurde hit 'Florentina' naar vijftien jaar zetelen: het surrealistische succesverhaal van Tiririca.

🇬🇧 🇧🇷 🇫🇷 🇩🇪 🇪🇸 🌐 → Use your browser’s translation tool

Mocht er iemand aan een Braziliaan vragen of hij Francisco Everardo Oliveira Silva kent, dan zal die hoogstwaarschijnlijk verdwaasd kijken. Nochtans is deze figuur wereldberoemd in eigen land, maar dan onder zijn artiestennaam Tiririca. In werkelijkheid is zijn verhaal dat van een arme sloeber uit het noordoosten die zich met humor uit de ellende wist te trekken. Het is een levensloop die naadloos past in de Braziliaanse traditie van de overlever die tegen de stroom in zwemt.

Francisco zag het levenslicht in 1965 in Itapipoca, een stoffig stadje in de staat Ceará. Dat gebeurde niet in een ziekenhuis, maar letterlijk in de schaduw van een reizend circus. Op achtjarige leeftijd begon hij daar al te werken als acrobaat en goochelaar, om uiteindelijk de clown te worden die de show stal. De naam ‘Tiririca’ kreeg hij van zijn moeder; het is de lokale naam voor een hardnekkig soort onkruid. Achteraf gezien bleek dat een profetische bijnaam voor zijn politieke uithoudingsvermogen.

Door het voortdurende rondreizen kwam er van een normale schoolopleiding weinig in huis. Dit vormde later de basis voor de juridische strijd rond zijn verkiezing. De man had simpelweg nooit de kans gekregen om fatsoenlijk te leren lezen en schrijven, een lot dat hij deelde met miljoenen andere Brazilianen uit het arme noorden.

Nadat hij dertiger werd, ontgroeide hij de circustent. Zijn humor — een mix van slapstick, bizarre bekken trekken en die typische, kurkdroge oneliners uit Ceará — sloeg aan bij het grote publiek. In 1996 scoorde hij zijn grootste hit. Het album met het nummer Florentina verkocht meer dan 1,5 miljoen exemplaren. Iedere Braziliaan kan het refrein over de absurde huwelijksbelofte vandaag nog meezingen. De platenmaatschappij Sony bood hem een contract aan en hij werd een nationaal succes op de televisie bij zenders als Rede Record en SBT.

En toen kwam de 21ste eeuw. Lula werd verkozen, volbracht twee termijnen en vertrok te midden van economisch succes maar ook de eerste grote schandalen. Dilma Rousseff volgde hem op en het volk begon te morren. De politieke onvrede groeide en de roep om een proteststem werd luider.

De campagne: “Erger dan dit wordt het niet”

Toen de Partido da República (PR) hem in 2010 benaderde, was Tiririca een nationale mascotte. De partij zag in hem de perfecte bliksemafleider. Tiririca stemde toe, waarschijnlijk zonder te beseffen dat hij vijftien jaar later nog steeds in de hoofdstad zou rondlopen. Hij was de ultieme outsider: geen politieke stamboom, geen diploma’s, maar een bekendheid waar elke senator jaloers op was.

Hij begon zijn campagne met de legendarische en ontwapenend eerlijke slogan: “Vote no Tiririca, pior que tá não fica” (Stem op Tiririca, erger dan het nu is kan het niet worden). Het was een briljante zet die het diepe cynisme van de straat vertaalde. Tijdens zijn filmpjes keek hij met zijn pruik en kleurrijke pak recht in de camera en vroeg: “Weten jullie eigenlijk wat een federaal afgevaardigde de hele dag doet? Ik ook niet, maar stem op mij en ik vertel het je zodra ik erachter ben!” Het resultaat was een schokgolf: met ruim 1,3 miljoen stemmen verpletterde hij de gevestigde orde.

De vernedering in de rechtszaal

Maar het establishment sloeg terug. In Brazilië stelt de grondwet dat analfabeten wel mogen stemmen, maar zichzelf niet verkiesbaar mogen stellen. Toen er twijfel ontstond of hij wel kon lezen, werd hij door de kiesraad gedwongen tot een vernederende test. Onder toezicht van rechters moest hij een eenvoudige tekst voorlezen en een dictee schrijven. De beelden van de clown die met een trillende hand moet bewijzen dat hij het recht heeft om wetten te maken, waren voor velen een pijnlijk dieptepunt. Hij slaagde met de hakken over de sloot, wat hem bij het volk alleen maar populairder maakte; hij was nu het slachtoffer van een arrogante elite.

De kantoorklerk van Brasília

Eenmaal binnen verbaasde hij vriend en vijand. In tegenstelling tot veel ‘serieuze’ politici bleek Tiririca een model-afgevaardigde. Hij was een van de weinigen die bij bijna elke sessie aanwezig was. Terwijl anderen in de wandelgangen lobbyden, zat hij braaf op zijn stoel. Hij deed wetsvoorstellen die direct voortkwamen uit zijn eigen leven: betere sociale zekerheid voor circusartiesten, erkenning van het circus als cultureel erfgoed en onderwijs voor kinderen van rondreizende artiesten.

Hij hield echter niet van toespraken. In zijn eerste zeven jaar hield hij er geen enkele. Pas in december 2017 beklom hij voor het eerst het spreekgestoelte om zijn vertrek aan te kondigen omdat hij zich schaamde voor de corruptie. Maar de politiek laat niet zomaar los; hij bedacht zich en bleef. Vandaag, op 60-jarige leeftijd, zit hij in zijn vierde termijn en maakt hij zich op voor een vijfde in 2026.

Een lucratieve grap

Financieel is de politiek voor hem de beste act uit zijn carrière geweest. Waar hij vroeger afhankelijk was van wisselende inkomsten uit de circuspiste, geniet hij nu van een riant inkomen. Zijn bruto maandsalaris ligt rond de R$ 46.366, aangevuld met een maandelijkse onkostenvergoeding (de cotão) van circa R$ 45.000. Daarnaast beschikt hij over een personeelsbudget van R$ 125.000 per maand en een woonvergoeding.

De man die begon als een proteststem tegen het systeem, is nu een vast onderdeel van het meubilair in Brasília, inclusief de bijbehorende privileges en pensioenopbouw. Tiririca begon als een grap, maar eindigde als de enige die de discipline opbracht om elke dag simpelweg op te komen dagen. Het is de ultieme paradox: de clown werd de meest betrouwbare bureaucraat van het land. Erger dan het was is het misschien niet geworden, maar voor Tiririca zelf is het er in elk geval een stuk beter op geworden.

Foto’s: Facebook Reproductie - Zeca Ribeiro/Câmara dos Deputados