'Para o Inglês Ver' in tijden van tarieven
Hoe de Amerikaanse tarieven uitgroeiden tot een economisch risico én een politiek spektakel, en waarom een oude Braziliaanse uitdrukking opnieuw betekenis krijgt.
Soms komt de internationale politiek heel dichtbij, niet als een verre discussie tussen regeringen, maar als iets dat bedrijven, werknemers en hele regio’s rechtstreeks raakt. De recente verhoging van de Amerikaanse tarieven op Braziliaanse producten is zo’n moment. Het begon met een aankondiging van Donald Trump, een president die door veel landen al lang niet meer ernstig wordt genomen, maar die met één pennenstreek nog altijd genoeg macht heeft om economische schade te veroorzaken, zelfs in zijn eigen land. Wat volgde was een verhaal dat tegelijk economisch en politiek is, tegelijk ernstig en — soms — verrassend theatraal. En precies dat maakt het interessant: achter de cijfers en de diplomatie schuilt een typisch Braziliaanse manier van reageren, een reflex die al generaties meegaat en die een oude uitdrukking nieuw leven inblaast.
De verhoging van de Amerikaanse tarieven kwam niet uit het niets. Trump had al veel eerder aangekondigd dat hij een stevige tol zou heffen op een reeks Braziliaanse exportproducten. Dat was op zich geen verrassing: de man staat erom bekend dat hij graag met grote gebaren zwaait, zelfs wanneer de rest van de wereld hem al lang niet meer ernstig neemt. Maar dat maakt hem niet minder gevaarlijk. Zijn beslissingen kunnen van de ene dag op de andere hele sectoren ontwrichten, en dat geldt niet alleen voor andere landen. Zelfs binnen de Verenigde Staten zelf veroorzaakt hij regelmatig chaos, iets wat zijn eigen industrieën hem niet altijd in dank afnemen.
Voor Brazilië was de dreiging concreet. Niet omdat de hele economie zou instorten, maar omdat bepaalde sectoren — staal, aluminium, gespecialiseerde industriële producten — sterk afhankelijk zijn van de Amerikaanse markt. Voor die bedrijven is een tariefverhoging geen theoretisch probleem maar een directe bedreiging. Contracten verdwijnen niet elegant; ze vallen gewoon weg. En nieuwe klanten vinden is niet zo eenvoudig wanneer je producten precies zijn afgestemd op een bestaande keten die jaren heeft geduurd om op te bouwen.
In zo’n situatie verwacht je dat de Braziliaanse overheid alles doet om de schade te beperken. En er waren mogelijkheden. Dat blijkt duidelijk uit een opiniestuk in Estadão van deze week, waarin staat: “A ampliação das exceções não caiu do céu” (De uitbreiding van uitzonderingen is niet zomaar uit de lucht komen vallen). De uitzonderingen die Brazilië al kreeg, waren het resultaat van bedrijven, sectororganisaties en zelfs Amerikaanse afnemers die simpelweg aantoonden dat de tarieven de Verenigde Staten zelf zouden schaden. Honderden productlijnen verdwenen daardoor van de lijst. Dat toont aan dat onderhandelen werkt, zelfs met een president die graag impulsief handelt.
Maar in Brasília liep het anders. De verhoging van de tarieven werd niet alleen een economische kwestie, maar ook een politieke kans. Het Estadão-stuk zegt het zonder omwegen: “A ofensiva de Trump ofereceu a Luiz Inácio Lula da Silva uma bandeira patrioteira” (Het offensief van Trump bood Luiz Inácio Lula da Silva een patriottisch vaandel). De aanval van Trump bood Lula een ideaal moment om zich te tonen als de onverzettelijke verdediger van de Braziliaanse soevereiniteit, als het ware para o inglês ver*. De nadruk lag op nationale trots, op het beeld van een president die de Amerikanen eens flink de waarheid vertelt. Dat klinkt stoer, maar het lost weinig op. De Amerikanen reageren op kosten en belangen, niet op theatrale verontwaardiging. En elke dag dat het conflict blijft duren, betalen Braziliaanse bedrijven de rekening.
Het is precies hier dat de oude Braziliaanse uitdrukking para o inglês ver een onverwachte comeback maakt. Ooit betekende ze dat je een wet of maatregel vooral invoerde om indruk te maken op de buitenwereld, zonder de bedoeling ze echt uit te voeren. Vandaag krijgt ze een nieuwe betekenis: politieke dapperheid die vooral bedoeld is om gezien te worden, niet om iets op te lossen. In dit geval gaat het niet over een Engelsman, maar het principe blijft hetzelfde. De harde woorden richting Washington waren vooral voor het Braziliaanse publiek, niet voor de Amerikaanse onderhandelaar. En zo werd een economische uitdaging omgevormd tot een binnenlands spektakel, terwijl de echte oplossing — onderhandelen, uitzonderingen uitbreiden, schade beperken — gewoon beschikbaar was.
*Para o inglês ver
Een uitdrukking die in Brazilië zo vaak wordt gebruikt dat ze bijna vanzelfsprekend klinkt, maar die een verrassend verhaal met zich meedraagt. Ze ontstond lang geleden, in de tijd dat het Britse Rijk druk uitoefende op Brazilië om de slavenhandel te beëindigen. De Brazilianen schreven toen wetten die er keurig uitzagen, precies zoals de Engelsen het graag zagen, maar die in de praktijk nauwelijks werden uitgevoerd. Alles was netjes geregeld — op papier. De Engelsen konden tevreden naar huis, en Brazilië ging gewoon verder zoals altijd. Het was beleid voor de buitenwereld, niet voor de realiteit.
Door de jaren heen is de uitdrukking blijven hangen. Ze duikt op in gesprekken tussen vrienden, in krantenartikelen, in politieke debatten. En ze heeft haar betekenis verbreed. Para o inglês ver is vandaag alles wat vooral bedoeld is om gezien te worden, om indruk te maken, om een mooi plaatje te vormen, terwijl de echte bedoeling ergens anders ligt. Het gaat niet meer over een Engelsman, maar over het idee dat je iets doet voor de show, niet voor het resultaat.
In het geval van de tarieven past de uitdrukking bijna te goed. De harde woorden richting Washington, de stoere verklaringen over soevereiniteit, de publieke verontwaardiging — het was allemaal zichtbaar, luid en indrukwekkend. Maar het loste niets op. De Amerikanen reageren niet op de retoriek, maar op concrete belangen. En terwijl andere landen achter de schermen deals sloten, bleef Brazilië vooral praten voor het publiek. Het was een klassiek geval van para o inglês ver: een daad die er vooral is om gezien te worden, niet om het probleem op te lossen.
En zo krijgt een oude uitdrukking een nieuwe actualiteit. Ze herinnert eraan dat politiek soms meer theater is dan strategie, meer decor dan inhoud. En dat de echte oplossingen vaak ontstaan in stilte, ver weg van camera’s en applaus. Misschien is dat wel de ironie van para o inglês ver: dat het vandaag niet meer over Engelsen gaat, maar nog altijd over het verlangen om indruk te maken, zelfs wanneer niemand daar echt beter van wordt.
Maar para o inglês ver is ook meer dan een handige uitdrukking om politieke theaterstukjes te benoemen. Het zegt iets over een bredere manier van doen die in Brazilië, hoe charmant ook, soms hardnekkig aanwezig blijft. Het is de neiging om eerst het decor op te bouwen en pas daarna te kijken of het verhaal klopt. Om de façade te schilderen voordat de muur is hersteld. Om de indruk te wekken dat alles onder controle is, zelfs wanneer iedereen weet dat het achter de coulissen nog flink rommelt.
In het geval van de tarieven werd dat mechanisme bijna zichtbaar met het blote oog. Terwijl bedrijven en sectororganisaties achter de schermen probeerden te redden wat er te redden viel, speelde zich op het politieke toneel een heel ander stuk af. De regering sprak met luide stem over soevereiniteit, over nationale waardigheid, over het niet buigen voor buitenlandse druk. Dat klinkt indrukwekkend, zeker op televisie, maar het verandert niets aan het feit dat de Amerikanen vooral luisteren naar hun eigen belangen. Het opiniestuk in Estadão van deze week vat het mooi samen wanneer het waarschuwt dat “a conveniência eleitoral se sobreponha ao interesse nacional” (het electorale belang prevaleert boven het nationale belang). Met andere woorden: het risico bestaat dat de binnenlandse politieke winst belangrijker wordt dan de economische schade die bedrijven daadwerkelijk voelen.
En dat is precies waar para o inglês ver zijn ironische kracht toont. De uitdrukking herinnert eraan dat schijn soms belangrijker wordt dan inhoud, dat het beeld van daadkracht zwaarder kan wegen dan de daad zelf. Ze legt bloot hoe gemakkelijk een land kan vervallen in symboliek, zeker wanneer de camera’s draaien en de verkiezingen naderen. En ze toont tegelijk hoe kwetsbaar dat soort symboliek is: zodra de lichten doven, blijft alleen de realiteit over, en die is meestal minder spectaculair.
Misschien is dat wel de reden waarom de uitdrukking zo geliefd is. Ze is tegelijk mild en scherp, tegelijk humoristisch en pijnlijk. Ze laat toe om met een glimlach te erkennen dat niet alles is wat het lijkt, zonder meteen in cynisme te vervallen. En ze biedt een taal om te benoemen wat anders moeilijk te zeggen is: dat een daad soms meer bedoeld is om gezien te worden dan om iets te veranderen.
In het verhaal van de tarieven, van Trump en van de Braziliaanse reactie, past para o inglês ver als een sleutel in een slot. Het verklaart waarom een economische uitdaging werd omgevormd tot een politiek spektakel. Het toont waarom onderhandelingen, die al gedeeltelijk succes hadden opgeleverd, niet de hoofdrol kregen. En het maakt duidelijk dat de echte schade niet ontstaat door woorden, maar door het uitblijven van daden.
Zo wordt een oude uitdrukking opnieuw actueel. Ze verbindt het verleden met het heden, en ze laat zien dat sommige gewoontes hardnekkig blijven, zelfs wanneer de wereld om ons heen verandert. En misschien, heel misschien, helpt ze om te begrijpen waarom Brazilië soms schittert op het toneel, maar achter de schermen nog een paar stappen te zetten heeft.