Romeu Zema: De ondernemer die Brasília uitdaagt
Van succesvol manager in Minas Gerais naar de frontale aanval op de ‘Untouchables’ in Brasília.
De tijd gaat snel, gebruik hem wel. Als er één presidentskandidaat is die dat begrijpt, dan is dat de 62-jarige Romeu Zema Neto, de huidige gouverneur van de deelstaat Minas Gerais. Zema is geen product van de politieke machinerie, maar een telg uit een echte ondernemersfamilie. Zijn overgrootvader, de Italiaanse immigrant Domingos Zema, legde de basis voor de Grupo Zema. Wat begon met een eenvoudige garage, groeide onder Romeu’s leiding uit tot een imperium met belangen in wit- en bruingoed, brandstoffen, autodealers en financiële diensten.
Zema werkte 25 jaar als CEO van de groep. Hij transformeerde het familiebedrijf tot een landelijke speler met honderden vestigingen. In 2016 besloot hij het roer over te dragen om de politiek in te stappen, gedreven door de overtuiging dat de overheid efficiënter moest. Hij sloot zich aan bij de partij Novo, die zich profileert als een partij voor ondernemers en technocraten.
De opkomst van de “Manager-Gouverneur”
Zijn entree in 2018 was spectaculair. Zonder enige politieke ervaring, en aanvankelijk peilend op slechts 3%, voerde hij campagne met de belofte Minas Gerais te besturen als een bedrijf. Hij weigerde publiek campagnegeld en presenteerde zichzelf als de anti-politicus. In een klimaat van diep wantrouwen tegen de gevestigde orde werkte dit: hij won de verkiezingen met een enorme marge.
Als gouverneur hield hij woord. Hij voerde een streng soberheidsbeleid, schafte talloze privileges voor politici af en bracht het aantal staatssecretariaten drastisch terug. Zijn grootste succes was het saneren van de staatsschuld; hij slaagde erin de achterstallige salarissen van ambtenaren, een erfenis van zijn voorganger, weer op tijd uit te betalen. Die voorganger was Fernando Pimentel van de Arbeiderspartij (PT) wiens ambtstermijn (2015-2018) door velen in Minas Gerais herinnerd wordt als een rampzalige periode voor de staat. Pimentel kwam zwaar in opspraak en de chaos die hij achterliet, was precies de brandstof voor de bliksemcarrière van Romeu Zema. Pimentel werd ook persoonlijk achtervolgd door corruptieonderzoeken. Hij werd door de federale politie beschuldigd van het witwassen van geld en het aannemen van steekpenningen tijdens zijn eerdere periode als minister onder Dilma Rousseff. Hoewel sommige zaken later werden geseponeerd wegens gebrek aan bewijs, bleef de zweem van corruptie aan hem kleven.
Dit alles leverde Zema in 2022 een glansrijke herverkiezing op in de eerste ronde, met meer dan 56% van de stemmen. Voor de inwoners van Minas is hij de man die een bankroete staat weer levensvatbaar maakte.
De sprong naar de nationale arena
Lokale populariteit is mooi, maar voor nationale ambities is meer nodig. Zema botst op dezelfde hindernis als collega-gouverneur Ronaldo Caiado uit Goiás: onbekendheid in andere regio’s van het enorme Brazilië. In een land waar het Noorden vaak nauwelijks weet wat er in het Zuiden speelt, moet je lawaai maken om gezien te worden. En dat is precies wat Zema de afgelopen week deed.
Zijn strategie is duidelijk: hij wil de rechterflank sneller veroveren dan zijn rivalen. Terwijl Flávio Bolsonaro zich momenteel profileert als een gematigd alternatief om de centrumstemmer niet af te schrikken, kiest Zema voor de frontale aanval. Hij begrijpt dat hij, om de harde kern van de Bolsonaro-aanhang voor zich te winnen, meer moet zijn dan een goede manager; hij moet een ideologische leider zijn.
De aanval op de “Untouchables”
Het conflict met het Federaal Hooggerechtshof (STF) bereikte deze week een kookpunt. Zema publiceerde een filmpje op de sociale media waarin hij de ministers van het hof belachelijk maakte met poppen, de zogenaamde “Os Intocáveis”. Hij verwoordde hiermee een sentiment dat bij veel Brazilianen leeft: het gevoel dat de macht in Brasília volledig losgekoppeld is van de wet en de realiteit van de burger.
De reactie uit de hoofdstad was ongekend fel. Minister Gilmar Mendes, een van de machtigste figuren binnen het hof en zelf doelwit van de satire, reageerde in een interview met Renata Lo Prete van O Globo. Mendes noemde de video’s “deepfake-propaganda” en eiste dat Zema zou worden opgenomen in het slepende onderzoek naar nepnieuws.
Wat de zaak echter pas echt explosief maakte, was een persoonlijke uithaal van Mendes tijdens dat interview. Hij insinueerde zaken over Zema’s geaardheid op een manier die zelfs bij zijn medestanders de wenkbrauwen deed fronsen. De kritiek was zo breed dat Mendes zich later publiekelijk moest verontschuldigen. Het voorval liet zien hoe diep de vijandigheid zit; de professionele distantie van het hoogste hof is in deze strijd volledig verdwenen.
De kloof tussen de toga en de straat
Niet alleen Mendes beet van zich af. Een andere, anonieme minister liet zich ontvallen dat Zema met zijn aanvallen de wet overschreed en dat dit hem zelfs in de gevangenis zou kunnen doen belanden. Mendes verdedigde bovendien het voortbestaan van het omstreden “Inquérito das Fake News”, dat volgens hem zeker tot na de verkiezingen van 2026 actief moet blijven om de democratie te beschermen.
Voor Zema is deze juridische tegenwind “politiek goud”. Hij positioneert zich als de dappere buitenstaander die niet buigt voor de “toga’s”. Veel Brazilianen zijn het autoritaire gedrag van de ministers, die in hun ogen oordelen volgens politieke overtuigingen, kotsbeu. Zema kanaliseert die onvrede.
Hoog spel
Zema speelt alles of niets. Hij heeft de steun van de zakelijke elite en een ijzersterke basis in Minas Gerais, een economisch cruciale staat. Zijn uitdaging is nu om die populariteit te vertalen naar de rest van het land zonder verstrikt te raken in de juridische netten van Brasília. Hij gokt erop dat de kiezer in 2026 niet zoekt naar een ‘Bolsonaro-light’, maar naar een ervaren bestuurder die de strijdbaarheid van de rechtervleugel combineert met tastbaar economisch succes. De kloof tussen de rechterlijke macht en de straat is hiermee het centrale thema van zijn campagne geworden.
Dialect
Volgens de jongste berichten deed Zema nog een schepje bovenop de ruzie met Gilmar Mendes. Deze had namelijk kritiek op Zema’s taalgebruik (hij noemde het een “dialect dat dicht bij het Portugees ligt”). Zema reageerde daarop met:
“Weet u waarom u niet begrijpt wat ik zeg, Gilmar Mendes? Omdat de taal van gewone Brazilianen zoals ik anders is dan het snobistische Portugees van de onaanraakbaren in Brasília.”
De verbale strijd tussen het ‘snobistische Portugees’ van de hoofdstad en het ‘dialect’ van de gewone Braziliaan is hiermee de definitieve maat geworden voor een verkiezingsstrijd waarin niet alleen om stemmen wordt gevochten, maar ook om de ziel van de rechtsstaat.
Foto’s: Marcelo Camargo - Valter Campanato/Agência Brasil