Van ABIN naar ICE
Het onbekende verhaal achter de val van Alexandre Ramagem en de schaduw die het Bolsonaro-tijdperk blijft werpen.
Er zijn momenten in de recente Braziliaanse geschiedenis die pas achteraf hun volle betekenis krijgen. Eén daarvan speelde zich af op 22 april 2020, midden in het pandemiejaar, toen een ministeriële vergadering werd opgenomen en later — op bevel van STF minister Celso de Mello — openbaar werd gemaakt. Urenlang draaiden de Braziliaanse nieuwszenders fragmenten van die video in een eindeloze lus. Buitenlandse media pikten het op, sociale netwerken kookten over. Maar wie het toen al volgde, wist dat het niet om de scheldpartijen ging, niet om het vloeken, niet om de chaos aan tafel. Het ging om één zin, uitgesproken door een zichtbaar nerveuze Jair Bolsonaro: “Ik heb geprobeerd om de veiligheidsmensen van Rio de Janeiro te vervangen, en het is niet gelukt. Dat moet gedaan zijn. Ik wil niet wachten tot mijn familie gepakt wordt.” En dan, nog feller: “Als de politiechef niet vervangen kan worden, dan zal het zijn baas zijn. En als het de baas niet is, dan de minister.”
Wie die vergadering vandaag opnieuw bekijkt, ziet meer dan een president die zijn geduld verloor. Het is een moment waarop zichtbaar werd hoe fragiel de Braziliaanse democratie nog was, nauwelijks vier decennia na haar herinvoering. Ondanks alle protesten van bolsonaristen dat er niets ongewoons gebeurde, staat die periode nu in de geschiedenisboeken als een van de donkerste hoofdstukken sinds het einde van de dictatuur. De manier waarop veiligheidsdiensten, politie en inlichtingendiensten werden behandeld als persoonlijke instrumenten, liet een smet achter die nog lang zal blijven nazinderen.
Enkele dagen later gebeurde precies dat wat Bolsonaro zei in die vergadering. Sérgio Moro, toen minister van Justitie, stapte op en beschuldigde de president ervan druk te hebben uitgeoefend om de chef van de federale politie te vervangen om persoonlijke redenen. De video bevestigde zijn woorden. Wat toen zichtbaar werd, was niet alleen een conflict tussen twee mannen, maar een manier van regeren: de veiligheidsdiensten moesten niet onafhankelijk zijn, maar loyaal. De staat moest niet functioneren volgens institutionele logica, maar volgens de belangen van de presidentiële familie.
Het is in dat licht dat Alexandre Ramagem op het toneel verschijnt. De vergadering ging niet over hem, maar ze verklaart waarom hij later zo belangrijk werd. Want wat Bolsonaro met de federale politie probeerde, deed hij ook met ABIN, de inlichtingendienst. En Ramagem was de man die dat mogelijk maakte. Hij leidde ABIN in een periode waarin de dienst steeds vaker opdook in onderzoeken naar politieke monitoring, bescherming van bondgenoten en het verzamelen van informatie die weinig met nationale veiligheid te maken had. Hij was de loyale uitvoerder van een logica die al in die vergadering van april 2020 zichtbaar was: instellingen moesten dienstbaar zijn aan de president, niet aan de staat.
De rest van het verhaal is bekend, maar verdient het om opnieuw verteld te worden. Ramagem werd later verkozen als raadslid, maar de onderzoeken haalden hem in. Het Hooggerechtshof veroordeelde hem tot zestien jaar gevangenisstraf voor zijn rol in een gewapende organisatie die probeerde de democratische orde omver te werpen. Hij verloor zijn mandaat, werd uit de federale politie gezet, en mocht het land niet verlaten. Toch vertrok hij, via Roraima naar Guiana, en vandaar naar de Verenigde Staten, met een diplomatiek paspoort dat nooit was ingenomen. Zijn naam belandde op de lijst van gezochte personen van Interpol. Brazilië vroeg zijn uitlevering aan.
En dan, even later, duikt zijn naam plots op in het systeem van ICE, de Amerikaanse immigratiedienst. Een verkeersstop in Orlando, zo luidt de eerste versie. Een lichte overtreding. Maar in de Verenigde Staten kan een banale gebeurtenis een bureaucratische kettingreactie veroorzaken. Een agent voert een naam in. Een signaal verschijnt. Een immigratiestatus blijkt onduidelijk. En ICE — geen politieke dienst, maar een administratieve autoriteit — houdt iemand vast.
De Braziliaanse federale politie zegt nu dat de arrestatie het resultaat is van internationale samenwerking. Dat klinkt grootser dan het waarschijnlijk is, maar het toont wel dat Ramagem niet alleen in een Amerikaans systeem stond, maar ook in een Braziliaans verzoek. En dit keer werd er iets mee gedaan.
Het contrast met anderen uit dezelfde kring is opvallend. Augusto Heleno, oud-minister en eveneens veroordeeld, zit thuis in huisarrest vanwege zijn leeftijd en gezondheid. Bolsonaro zelf kreeg dezelfde regeling. Maar Ramagem is jonger, mobieler, en vooral: hij vluchtte. Dat maakt hem in de ogen van justitie geen kwetsbare oudere, maar een voortvluchtige.
En zo komt het dat een man die ooit de inlichtingendienst leidde, die jarenlang een van de meest loyale figuren rond Bolsonaro was, nu in een detentiecentrum zit in de Verenigde Staten, geregistreerd als “in ICE-custody”, zonder dat zelfs zijn exacte locatie bekend is. Niet omdat Washington een politiek signaal wilde geven, maar omdat bureaucratie soms harder toeslaat dan geopolitiek.
Foto: Valter Campanato/Agência Brasil