Van bankoverval tot digitale misleiding
Hoe de federale politie waarschuwt voor de explosieve groei van AI-fraude en deepfakes.
Brazilië groeide stilaan uit tot een kampioen in oplichterspraktijken waardoor de consument of de gewone brave burger verplicht wordt om bijzonder oplettend te zijn in het dagelijkse leven. Alles wat normaal gezien kan beschouwd worden als deel uitmakend van een routine, is nu verdacht. Een e-mailtje, een telefoon, zelfs een bezoekje aan je voordeur doen een rood lampje flikkeren, of zou dat moeten doen. Velen hebben zich niet aangepast aan die werkelijkheid en trappen in de val met vrijwel altijd financieel verlies. Dat is zeker het geval voor ouderen die sowieso al moeite hebben om de snelle digitale vooruitgang te volgen. Het zijn mensen die stammen uit een tijdperk waarbij het beschikken over een gewone huistelefoon al een luxe was, waar je persoonlijk naar de bank stapte om je financiële verplichtingen te vervullen, na het nodige geduld in de file. Het ergste wat je dan kon overkomen was een confrontatie met een “saidinha de banco”. Dit kan nog steeds gebeuren maar de snelle evolutie wijzigde het gedrag. Vandaag gebruikt iedereen zijn smartphone, gestimuleerd door de banken die alsmaar meer agentschappen opdoeken. Wie cash nodig heeft, kan terecht bij een bankautomaat.
De regels om bankverrichtingen te doen via de “celular” zijn terecht streng, maar dat belet niet dat dieven en oplichters verwoede pogingen doen om de onschuldige burger te beroven. Deze keer gebeurt dat niet meer met een wapen, maar op een zachte manier door het slachtoffer in de waan te laten dat hij correct handelt. De vaststelling dat hij desalniettemin beroofd werd is niet minder pijnlijk. De Braziliaanse Federale Politie bracht onlangs een rapport naar buiten dat deze veranderende werkelijkheid met harde cijfers onderbouwt. Uit hun onderzoek blijkt dat de strijd tegen criminaliteit zich grotendeels heeft verplaatst naar de digitale wereld. De cijfers zijn onthutsend: in 42,5% van alle gevallen van financiële fraude wordt inmiddels gebruikgemaakt van kunstmatige intelligentie. In 2024 veroorzaakte deze fraude in totaal een verlies van 52 miljard reais, waarbij het klonen van creditcards en het inzetten van nep-callcenters tot de meest voorkomende misdrijven behoorden.
Het is een wrange paradox dat de digitale vooruitgang in Brazilië zowel een zegen als een bron van zorg is. Zoals we al vaker bespraken, is de Braziliaanse bevolking een van de meest gedigitaliseerde ter wereld. Brazilianen zijn niet simpelweg gebruikers van technologie; ze omarmen het massaal en met een indrukwekkend talent. Platformen zoals WhatsApp, Instagram en TikTok zijn in Brazilië niet weg te denken uit het sociale en economische verkeer. Die sterke aanwezigheid op het internet gaat gepaard met een grote vaardigheid in het bouwen van digitale netwerken en het creëren van content. Het is dan ook bijzonder spijtig dat een deel van die enorme creativiteit en technische kennis wordt aangewend voor de verkeerde doeleinden. Hetzelfde talent dat wordt ingezet voor innovatieve apps en digitale marketing, wordt door sommigen helaas gebruikt om de meest geraffineerde computervirus-codes en misleidende systemen ter wereld te ontwikkelen.
Oplichters maken alsmaar meer gebruik van deepfake, een techniek waarbij tekst, beeld of geluid wordt aangepast of volledig nieuw wordt gemaakt door slimme software. Het woord is een samenstelling van “deep learning” en “fake”. Hierdoor lijkt het alsof iemand iets zegt of doet wat in werkelijkheid nooit is gebeurd. De software wordt getraind door duizenden foto’s of videofragmenten van een specifiek persoon te bestuderen. Hierdoor leert de computer precies hoe het gezicht van die persoon beweegt en hoe de stem klinkt. Vervolgens kan de computer dit gezicht als een digitaal masker over het gezicht van iemand anders heen leggen. Dit gebeurt vaak zo overtuigend dat het voor het menselijk oog bijna niet van echt te onderscheiden is. De opkomst van deze techniek is explosief; tussen 2024 en 2025 nam het gebruik van deepfakes toe met maar liefst 830%. Met slechts een korte geluidsopname kan de computer een nieuwe tekst laten uitspreken die exact klinkt als de oorspronkelijke persoon. Juist door deze persoonlijke benadering trappen mensen in de val, simpelweg omdat we van nature vertrouwen op wat we zien en horen.
De kern van het probleem is dat de technologie zich sneller ontwikkelt dan ons collectieve begrip ervan. Veel mensen overzien niet hoe geraffineerd deze middelen worden ingezet om hen te misleiden. Oplichters maken handig gebruik van de angst die wordt gezaaid via schimmige nieuwskanalen op het internet. Daar circuleren voortdurend berichten dat uitkeringen zouden worden stopgezet of dat iemands fiscaal nummer, de CPF, in gevaar is. Wanneer iemand die zich al zorgen maakt vervolgens een officieel lijkende e-mail ontvangt of een telefoontje krijgt, is de stap naar paniek snel gezet. In die staat van verwarring is het logisch dat men geneigd is om instructies op te volgen die in normale omstandigheden argwaan zouden wekken. Ik zag dit onlangs van dichtbij bij een goede vriend. Hij ontving een e-mail die zo overtuigend was dat hij op het punt stond om actie te ondernemen. De schrik zat er goed in; hij voelde de dreiging van een financieel probleem dat hem boven het hoofd hing. Gelukkig kon ik de tekst samen met hem bekijken en hem erop wijzen dat het om een vals bericht ging. De opluchting was groot, maar de onderhuidse angst bleef nog even hangen. Het laat zien hoe kwetsbaar we zijn als we niet precies weten hoe de vork in de steel zit.
De Federale Politie werkt inmiddels samen met organisaties zoals Abecs en Febraban om deze fraude aan te pakken, maar de eerste verdedigingslinie ligt bij de burger zelf. Het is belangrijk om het kaf van het koren te kunnen scheiden. Een van de meest gebruikte methoden is het nep-callcenter of de ongewenste telefoonoproep. Vaak lijkt het nummer afkomstig van een officiële instantie of bank. Een simpele regel is: een bank of overheidsinstantie vraagt nooit via telefoon of WhatsApp om wachtwoorden, pincodes of om geld over te maken naar een “veilige rekening”. Zodra een gesprek een dringende toon aanneemt over uw CPF of een zogenaamde schuld, hang dan direct op en bel zelf naar het officiële nummer van uw bank. Bij e-mails kunt u letten op het adres van de afzender; vaak lijkt dit op het echte adres maar staan er kleine spelfouten in of eindigt het op een vreemde domeinnaam.
Hoewel deze realiteit ernstig is, is ze zeker niet onoverkomelijk en hoeft het niemand tegen te houden om van Brazilië te genieten. Een eenvoudige preventie volstaat vaak al om niet in de val te trappen. Er zijn technische hulpmiddelen om uw telefoon af te schermen, zoals apps die bekende spamnummers automatisch blokkeren zonder dat uw echte contacten daar last van hebben. Het gebruik van tweefactorauthenticatie op al uw accounts en het verifiëren van informatie via een tweede, onafhankelijk kanaal zijn sterke wapens tegen digitale diefstal. Wie goed ingelicht is en een gezonde dosis argwaan behoudt bij onverwachte digitale berichten, kan met een gerust hart in Brazilië verblijven en werken. Het land is moderner geworden, en dat vraagt simpelweg om een moderne manier van oplettendheid.