Als niet-Braziliaan in Brazilië is het niet altijd eenvoudig om een antwoord te geven op de vraag “Waar kom je eigenlijk vandaan?”
Bijvoorbeeld: je bent een Nederlander of Belg, een Amsterdammer of Brusselaar. Het leverde me wel eens een roepnaam op als “Belga” (in mijn geval), maar verder kwam het zelden. Veel Brazilianen hebben eerst een uitleg nodig, in deze volgorde: continent, land en de stad of gemeente waar je geboren werd en opgroeide. Dit laatste is sowieso al problematisch. Europa en België of Países Baixos (dat je ook kan beschrijven als Holanda) gaat nog net. Probeer bijvoorbeeld maar eens te antwoorden: “ik ben een Belg en kom uit de hoofdstad Brussel”. Als je het laat bij hoofdstad zonder de naam uit te spreken, krijg je vast de volgende vraag: “En wat is de hoofdstad?”.
Het heeft ook weinig zin om uit te leggen dat je een Vlaming bent. De meerderheid van de Brazilianen weet niet dat in België drie taalregio’s bestaan: Nederlands, Frans en Duits. Ik probeerde het herhaaldelijk, maar zag telkens dat het niet begrepen werd en gaf het uiteindelijk maar op. Ik ben “belga”, niets meer, ondanks dat er soms toch bijkomende vragen opdoken waarbij de antwoorden al snel vergeten werden.
Andersom kan het ook ingewikkeld zijn. Je ontmoet iemand die meteen zegt: “Prazer”, wat zoveel betekent als aangename kennismaking. Vraag je dan waar hij vandaan komt, dan klinkt het bijvoorbeeld: “Sou soteropolitano”. De vraagtekens verschijnen meteen op je gezicht, gevolgd door een lach van de ander.
Voor Brazilianen is het allemaal meteen duidelijk. Een inwoner van Salvador in Bahia is een soteropolitano. Dat komt van Soteropolis, de Griekse vertaling van Stad van de Verlosser (São Salvador).
Een ander voorbeeld is Florianópolis, het eiland en de stad voor de kust van de deelstaat Santa Catarina. De inwoners van deze stad zijn “manezinhos”, een bijnaam die oorspronkelijk wat plagerig was voor de eenvoudige vissersbevolking van het eiland, maar nu als een eretitel wordt gedragen. Om het nog leuker te maken: de stad wordt vaak afgekort als Floripa, doodnormaal in het dagelijks taalgebruik, maar niet altijd meteen begrepen door buitenlanders. De inwoners van diezelfde stad zeggen meestal niet dat ze florianopolitanos zijn, de omschrijving manezinhos is doodgewoon voor iedereen en meteen duidelijk.
Het is een verschijnsel dat je in heel Brazilië tegenkomt, vaak geboren uit zuinigheid met woorden. Lange namen lopen vaak niet zo lekker in een gesprek. Zo wordt Belo Horizonte in de volksmond bijna altijd afgekort tot Beagá (de uitspraak van de letters B en H), terwijl een inwoner een belo-horizontino heet. In het binnenland van São Paulo verandert Ribeirão Preto al snel in Ribeirão, en bij São José dos Campos spreekt men simpelweg over Sanca of São José. Zelfs met hele deelstaten gebeurt het: Mato Grosso wordt in gesprekken vaak MT genoemd en Rio Grande do Sul wordt RS, al spreken ze die letters wel gewoon uit.
Voor een niet-Braziliaan levert dat soms verwarrende situaties op. Je leert eerst de officiële plaatsnaam op de kaart, daarna ontdek je dat de inwoners een totaal andere benaming dragen, en vervolgens hoor je in het dagelijks gesprek een afkorting langskomen die je nergens op een wegwijzer terugvindt.
Ik woonde vier jaar in Petrópolis (petropolitano), nog eens vier jaar in Rio de Janeiro (carioca) en verder in Salvador (soteropolitano). Uiteraard kan je jezelf niet beschouwen onder een van die omschrijvingen. Je blijft een Belg of Nederlander, een Brusselaar, Antwerpenaar, een Amsterdammer of een Rotterdammer, naargelang je afkomst. In de praktijk gebruiken Brazilianen zulke omschrijvingen voor zowel mensen die er geboren zijn als mensen die er al langere tijd wonen. Het heeft voor hen in het dagelijks leven in Brazilië een heel andere lading dan wanneer je jezelf op een verjaardag in Rotterdam zo voorstelt.
Er zit dus gevoelsmatig een groot verschil in, zeker bij de bekende namen. Een echte carioca (iemand uit de stad Rio de Janeiro) vindt vaak dat je er echt geboren en opgegroeid moet zijn om die naam met trots te dragen. Wie er later naartoe verhuist, wordt soms gekscherend een carioca da gema genoemd als hij of zij de cultuur volledig omarmt, al betekent die term oorspronkelijk juist iemand die er echt geboren is. In steden met veel binnenlandse migratie, zoals São Paulo of Brasília, is men veel soepeler en ben je al snel een paulistano of brasiliense zodra je er je leven hebt opgebouwd.
Het onderscheid beperkt zich niet alleen tot een stad, maar geldt ook voor de deelstaat. Kom je uit São Paulo, dan ben je een paulistano als het om de stad gaat, of een paulista als je elders uit de deelstaat met dezelfde naam afkomstig bent. Iemand uit de stad Rio de Janeiro is een carioca, terwijl iemand uit de deelstaat Rio de Janeiro een fluminense heet, afgeleid van het Latijnse woord flumen, wat rivier betekent. Andere deelstaten hebben weer heel eigen namen: mensen uit Rio Grande do Sul zijn gaúchos, bewoners van Minas Gerais zijn mineiros en mensen uit Rio Grande do Norte zijn potiguares, wat in het Tupi ‘garnaleneters’ betekent.
Het kan even duren vooraleer het tot je doordringt hoe de Brazilianen een inwoner van een bepaalde stad of zelfs dorp omschrijven. Als Nederlandstalige ben je geneigd om een vaste uitgang achter een plaatsnaam te kleven, maar in het Portugees werkt het oor mee. Klinkt een naam te zwaar of lastig uit te spreken, dan wordt er geschaafd, weggelaten of een oude Latijnse wortel opgegraven tot het lekker loopt in een zin. Na een tijd begin je te gokken: ach, ze komen uit Maranhão, het gaat dus over maranhãenses. Dan ben je er dichtbij: het gaat om maranhense. Die uitgang op ense komt in Brazilië heel vaak voor, maar de stam van het woord verandert geregeld op een manier die je niet direct verwacht. Een mooi voorbeeld in dezelfde regio is Belém, waarvan de inwoners belenenses heten; daar verdwijnt de m en komt er een n voor in de plaats. Bij Nazaré (of dat nu in Bahia of elders ligt) kom je uit op nazareno, en bij Cascavel wordt het cascavelense.
Soms gaat die verandering nog een stap verder en herken je de oorspronkelijke plaatsnaam bijna niet meer terug. Denk aan Porto Alegre, waar een inwoner een porto-alegrense heet, of Recife, waar men spreekt over een recifense. Bij João Pessoa krijg je ineens pessoense, waarbij de voornaam helemaal wegvalt, en bij Ribeirão Preto plakken ze alles aan elkaar tot ribeirão-pretano (of tegenwoordig zonder streepje: ribeirãopretano). Zodra je naar zulke kleinere plaatsen en gemeenten kijkt, merk je hoe snel het ook voor veel Brazilianen zelf gissen of navragen wordt als ze er niet vandaan komen of er nooit zijn geweest.
Enkele andere voorbeelden uit heel het land zijn manauara (Manaus), acreano (Acre), itaparicano (Itaparica), fortalezense (Fortaleza), goianiense (Goiânia), curitibano (Curitiba), capixaba (Espírito Santo), olindense (Olinda), santareno (Santarém), porto-velhense (Porto Velho) en ilheense (Ilhéus).
Om een idee te krijgen van het aantal mogelijke varianten: Brazilië telt momenteel 5.570 gemeenten (inclusief het Federaal District Brasília) en 26 deelstaten. Omdat zowel elke gemeente als elke deelstaat zijn eigen vorm heeft, kom je puur voor de officiële kaartnamen al uit op 5.596 benamingen.
In de dagelijkse praktijk ligt dat aantal nog een stuk hoger. Veel gemeenten hebben namelijk niet één, maar twee of zelfs drie erkende varianten in de woordenboeken staan. Bovendien hebben de grote geografische regio’s (zoals nordestino of sulista), talloze districten, dorpen en zelfs wijken hun eigen benaming voor hun bewoners. Als je al die officiële en officieuze varianten bij elkaar optelt, praat je dus gemakkelijk over zeven- tot achtduizend verschillende woorden door het hele land heen.
Zelfs als je meer dan 25 jaar Brazilië-ervaring hebt, dan nog vormen deze benamingen een flinke uitdaging.
Als je nog meer leuke voorbeelden hebt, dan hoor ik die graag. Iemand zou er ooit een boek aan moeten wijden.


