Waarom de slang rookt en de koe naar het moeras gaat
Een luchtige gids door de kleurrijke spreektaal van Brazilië, waar slangen roken, koeien verdwijnen en uitdrukkingen meer ruimte nodig hebben dan hipsterbroeken.
Brazilianen houden van lachen — met hier en daar een uitzondering, maar die moet je zoeken met een vergrootglas. Humor zit er zo diep ingebakken dat ze soms grappig zijn zonder dat ze het zelf doorhebben. En wie al die kleurrijke gezegden ooit heeft bedacht, weet niemand, maar ze maken deel uit van de dagelijkse omgang. Voor een niet-Braziliaan vormen ze een soort taalkundige jungle: prachtig, maar je hebt soms jaren nodig om te begrijpen wat er precies door de bladeren ritselt. Dat leidt geregeld tot misverstanden, maar vaker tot gefronste wenkbrauwen.
Omgekeerd vormt die beeldspraak een stevige hindernis voor Brazilianen die Engels willen leren. Ze willen iets zeggen dat elke Braziliaan meteen begrijpt, maar zodra ze het letterlijk vertalen, valt het hele bouwwerk in elkaar. Neem nu iemand die tegen een Engelstalige bezoeker zegt: “Conversa mole pra boi dormir.” De buitenlander kijkt al vreemd op. De Braziliaan probeert het snel te redden met een letterlijke vertaling: “Soft talk to put the ox asleep.” De bezoeker is nu nog meer in de war.
De echte betekenis: slap geklets om de os in slaap te wiegen — oftewel een ongeloofwaardig verhaal, een doorzichtig excuus, pure onzin. Je zegt het wanneer iemand je een fabeltje probeert te verkopen. Kort gezegd: “Mij hou je niet voor de gek.”
Bovenaan dit artikel zie je een gaúcho die dat soort Braziliaanse logica perfect belichaamt. Iemand vraagt hem waarom hij nog zo’n bombacha draagt — “dat is toch allang uit de mode?” De gaúcho kijkt hem aan alsof hij een buitenaards wezen is en antwoordt: “Jouw moderne mode met die nauwe broekjes geeft me de kriebels. Ik lijd aan claustrofobie en heb veel meer ruimte nodig voor mijn persoonlijke behoeftes.”
En eerlijk: sommige Braziliaanse uitdrukkingen ademen dezelfde vrijheid als die broek.
Substack-collega Justine Strand schrijft graag over dit soort taalparels. Aan het einde van een van haar stukken vroeg ze: “Dear readers, what are your favorite Brazilian phrases?” Lees haar artikel en mijn aanvullingen in de rest van deze bijdrage.
Ze vraagt dus of we er nog andere “Fun phrases” in Braziliaanse Portugees kunnen aan toevoegen. Wel, ik heb er wel wat — eigenlijk te veel — maar goed, laten we beginnen voordat de slang begint te roken.
“A vaca foi pro brejo”
Letterlijk: de koe ging naar het moeras.
Betekenis: het is volledig misgelopen, onherstelbaar verloren, geëscaleerd tot het punt waarop zelfs de koe geen zin meer heeft om terug te komen. Een plan valt in het water, een bedrijf gaat failliet — er is geen weg terug.
“A cobra está fumando”
Als de slang rookt, dan zwaait er wat. Deze uitdrukking stamt uit de Tweede Wereldoorlog en betekent dat de situatie ernstig, zwaar of gevaarlijk wordt. Een grote ruzie op komst, een extreem moeilijke klus — het is menens.
“A leite de pato”
Werken ‘voor eendenmelk’ betekent dat je iets volledig gratis doet, of voor een vergoeding die zo belachelijk laag is dat zelfs een eend er geen melk van zou geven. De opbrengst is nul. Je voelt je uitgebuit of je levert een vriendendienst zonder tegenprestatie.
“Ajoelhou, tem que rezar”
Wie geknield is, moet bidden. Als je ergens aan begint of een verantwoordelijkheid accepteert, moet je het afmaken. Halverwege terugkrabbelen is geen optie. Je herinnert iemand aan de consequenties van zijn eigen keuze.
“Ali tem caveira de burro”
Als er ergens een ezelschedel begraven ligt, rust er een vloek op die plek of dat project. Hoe hard je ook probeert, het mislukt structureel. Alsof een onzichtbare kracht succes onmogelijk maakt.
“São carne e unha”
Twee mensen die ‘vlees en nagel’ zijn, zijn onafscheidelijk. Een hechte vriendschap of relatie waarbij men elkaar door dik en dun steunt en perfect op elkaar is ingespeeld.
“Anda meio escabreado”
Iemand die ‘escabreado’ is, is wantrouwig, achterdochtig, op zijn hoede. Hij vertrouwt de situatie niet en verwacht dat er elk moment iets mis kan gaan.
“Deu no que deu”
Het is gelopen zoals het gelopen is. Berusting na een reeks fouten of waarschuwingen. Je wist dat het mis kon gaan — en dat is precies wat er gebeurd is.
“É do cacete”
Een krachtige uitdrukking die twee kanten op kan gaan: iets is geweldig, fantastisch, indrukwekkend — of extreem moeilijk, irritant of zwaar. De emotie wordt stevig versterkt.
“Falei só da boca pra fora”
Je zei iets wat je eigenlijk niet meende. Het kwam wel uit je mond, maar niet uit je hart. Vaak gebruikt als excuus na een opwelling of boze uitspraak.
“Ficou chupando barata”
‘Op een kakkerlak blijven zuigen’ betekent dat iemand met de mond vol tanden staat. Zo verbaasd, geschrokken of teleurgesteld dat hij verstijft en niet meer weet wat te zeggen.
“Jogo de cintura”
Letterlijk heupflexibiliteit, figuurlijk het vermogen om flexibel met problemen om te gaan, te improviseren en je soepel aan te passen aan onverwachte situaties of bureaucratie. Een essentiële Braziliaanse eigenschap.
“Levou uma ameixa na cuca e apagou”
Een ‘ameixa’ is een pruim, maar hier staat het voor een klap tegen het hoofd. Iemand krijgt een flinke tik en gaat direct buiten westen of valt flauw.
“Mais folgado do que peido em bombachas”
Letterlijk: ruimer zitten dan een scheet in een bombacha. De traditionele wijde broek van de gaúcho biedt zoveel bewegingsvrijheid dat zelfs een wind er alle ruimte heeft. Figuurlijk: iemand die extreem lui is, schaamteloos profiteert van anderen of zich veel te comfortabel nestelt in een situatie waarin dat niet past.
“Não entendeu porra nenhuma”
Informeel en plat: iemand heeft er werkelijk niets van begrepen. De Braziliaanse variant van ‘er geen snars van snappen’, maar dan met een krachtterm.
“Partir pro pau”
Overgaan tot actie — in de vorm van een fysieke vechtpartij of harde confrontatie. De diplomatieke weg wordt losgelaten; men zoekt de ruzie op. Je ziet het soms op de televisie waar de zogenaamde “vertegenwoordigers van het volk” op elkaar beginnen in te hakken.
“A conversa ainda não chegou na privada”
Een platte maar glasheldere manier om iemand te vertellen dat hij zich met zijn eigen zaken moet bemoeien. Privada betekent namelijk ook gewoon WC-pot. Je zegt dit tegen een buitenstaander die ongevraagd inbreekt in een gesprek tussen anderen. Het betekent: dit gaat niet over jou — en we zijn nog lang niet op het punt in het gesprek waar jouw aanwezigheid nodig is.
“Tá lascado”
Heel vaak gehoord. Iemand zit diep in de problemen — financieel, relationeel, gezondheid, maakt niet uit. Je staat er gloeiend bij.
“Apanhou como boi ladrão”
Een ‘boi ladrão’ is een rund dat door de omheining breekt en op het land van de buren gaat grazen, en daarvoor hardhandig wordt weggejaagd. Betekenis: iemand heeft een enorm pak slaag gekregen, fysiek of figuurlijk.
“Uns gatos pingados”
Letterlijk: een paar gedruppelde katten. Je gebruikt het wanneer ergens bijna niemand was. Een feestje met drie aanwezigen? Slechts ‘uns gatos pingados’.
“A bolsa ou a vida”
De klassieke uitspraak van een overvaller: je geld of je leven. Dreigend, maar soms schertsend gebruikt wanneer iemand je om veel geld vraagt of wanneer een situatie voelt alsof je portemonnee wordt leeggeroofd.
Toen ik net in Brazilië was, ving ik een woord op dat duidelijk gelinkt was aan een bepaalde beoordeling. Ik trok mijn conclusies en begon het zelf te gebruiken. Een slimme huisgenoot hoorde het en zei lachend: “Dat heb je blijkbaar goed begrepen.”
Het woord: mixuruca.
Betekenis:
Mixuruca betekent dat iets onbeduidend, schraal, waardeloos of van slechte kwaliteit is. Zo klein of armzalig dat het eigenlijk de moeite niet waard is.
Een heel laag loon: salário mixuruca.
Een gammel voorwerp dat uit elkaar valt: mixuruca.
Een feestje met nauwelijks eten of mensen: mixuruca.
Een karig maaltje: mixuruca.
Het is een informeel woord waarmee je subtiel spottend laat weten dat iets zwaar ondermaats is.
En eerlijk: het is het soort woord dat je één keer hoort en meteen begrijpt — of denkt te begrijpen, tot iemand in een lach schiet.
Ik sluit niet uit dat ik nog een tweede artikel wijd aan dit onderwerp. Er bestaan meer dan genoeg van die heerlijk dubbelzinnige uitspraken. Leren blijft de boodschap. Een goede verstaander heeft maar een half woord nodig — en Brazilianen waarderen het enorm wanneer je laat merken dat je het begrijpt. Omgekeerd blijft het voor hen een uitdaging om hetzelfde in het Engels te zeggen. Letterlijk vertalen kan, maar de echte betekenis moet je erbij leveren. Geen kleine klus — niet voor hen, en zeker niet voor ons.