In mijn vorige stuk stond de pijn van de recente verkiezingen centraal, geïllustreerd door de trieste gebeurtenissen die de diepe maatschappelijke kloof pijnlijk blootleggen. Dat roept onvermijdelijk de vraag op of er achter al die woede en verdeeldheid nog gemeenschappelijke grond bestaat. Wie de diepere drijfveren van beide kampen probeert te doorgronden, ontdekt al snel dat de botsende meningen over de te volgen weg zelden voortkomen uit slechte intenties, maar des te vaker uit een even oprechte als bezorgde wens om Brazilië vooruit te helpen.
Enkele dagen geleden las ik dit nieuws bij CNN Brasil, ook bevestigd via andere nieuwsbronnen. Samengevat:
De 18-jarige Clara Thaís Silva Maia werd in de vroege uren van afgelopen maandag (26 oktober) door haar vriend in de keel gestoken, na de bekendmaking van de uitslag van de presidentsverkiezingen, in de centrale regio Umarizal, in Rio Grande do Norte.
De verdachte, de 18-jarige Eduardo Ronald de Souza Ferreira, bekende de misdaad aan de politie en werd op heterdaad gearresteerd. Volgens CNN Brasil zou de aanval mogelijk zijn ingegeven door een politiek meningsverschil tussen het stel, nadat Clara de overwinning van Luiz Inácio Lula da Silva (PT) bij de presidentsverkiezingen had gevierd.
De jonge vrouw, die als verkoopster in een apotheek werkt, had ongeveer zes maanden een relatie met Eduardo. Volgens bronnen dicht bij het stel hadden ze al vaker ruzie gehad vanwege hun verschillende politieke opvattingen.
Clara Thaís heeft de aanval gelukkig overleefd; zij werd zwaargewond overgebracht naar het ziekenhuis voor een spoedoperatie en ligt sindsdien onder medische bewaking op de intensive care, waar haar toestand nauwlettend wordt gevolgd.
Dit verhaal is slechts eentje van vele soortgelijke conflicten, maar meestal minder gewelddadig. Het is een pijnlijk voorbeeld van de verdeeldheid en mogelijke gevolgen. Bestaat er dan geen begrip meer voor de wederzijdse motieven? Wat als beide partijen vertrekken van een oprechte bezorgdheid voor Brazilië, maar elk een totaal andere oplossing zien?
Wat zag Lula in zijn leven om te blijven geloven dat de staat een centrale rol moet spelen in het bestrijden van ongelijkheid? En waarom blijven miljoenen mensen Bolsonaro steunen? En wat zagen die mensen waardoor zij zoveel wantrouwen hebben tegenover politieke instellingen?
Ik probeer al jaren Brazilië te begrijpen, waarom het land zo verdeeld is. Hoe meer ik luister, hoe meer ik tot de vaststelling kom dat bijna iedereen zegt Brazilië te willen verbeteren. Alleen verschilt men radicaal van mening over de weg ernaartoe.
Lula bouwde zijn politieke leven op rond de overtuiging dat de markt uit zichzelf het leven van de Brazilianen niet zomaar zal verbeteren. Hij gelooft dat de staat actief moet ingrijpen en zag in zijn eerste mandaten dat miljoenen erin slaagden om uit de extreme armoede te komen. Dat succes bevestigde zijn overtuiging.
Iemand uit Faria Lima (het financiële centrum in São Paulo) kijkt naar de begroting en denkt: “Als we zo doorgaan, wordt de rekening alsmaar groter”. Misschien denkt Lula: “Als we nu stoppen met investeren in mensen, wordt de sociale rekening nog groter.”
Het zijn twee verschillende manieren om naar hetzelfde probleem te kijken.
Zit Lula dan gevangen in zijn eigen succesverhaal? Hij beleefde ooit dat een actieve staat, sociale programma’s en economische groei hand in hand gingen. Misschien gelooft hij hierdoor dat dezelfde formule opnieuw kan werken, maar de omstandigheden zijn vandaag anders.
Veel bolsonaristen stemmen niet voor Bolsonaro om dezelfde redenen waarom lulisten voor Lula stemmen. Ze zien wel dezelfde problemen, maar komen met totaal andere diagnoses en oplossingen. Vaak wordt dat buiten Brazilië herleid tot “extreemrechts”, maar dat is te simpel.
Er bestaan grofweg verschillende groepen:
De conservatieven met een sterke nadruk op gezin, religie en traditionele waarden (vooral onder invloed van de zeer sterke opkomst van evangelische kerken), en met wantrouwen tegenover progressieve ideeën rond gender, abortus en identiteit.
Veiligheidskiezers leven in regio’s met veel geweld en criminaliteit en geloven dat een hardere aanpak noodzakelijk is. Voor hen staat Bolsonaro symbool voor orde en gezag.
Economische liberalen, ondernemers, zelfstandigen, landbouwers willen minder belastingen en minder tussenkomst van de staat.
Tenslotte zijn er de anti-PT-kiezers, waarschijnlijk de grootste groep. Zij stemmen niet noodzakelijk voor Bolsonaro, maar vooral tegen de arbeiderspartij (PT) van Lula. Voor hen zijn Mensalão, Lava Jato en de corruptieschandalen van de PT nooit volledig verdwenen uit het collectieve geheugen.
Ze stemmen op zoon Flávio Bolsonaro omdat ze de beweging willen verderzetten. Het is net zoals kiezers Lula eerder zien als het symbool van een bredere linkse beweging dan als een los individu.
De meeste bolsonaristen willen minder criminaliteit, economische groei, werkgelegenheid, lagere belastingen, minder bureaucratie, minder corruptie en meer politieke stabiliteit, allesbehalve radicale doelstellingen. Veel Lula-stemmers willen exact hetzelfde. De kloof zit meestal niet in het gewenste einddoel, maar in de weg ernaartoe.
Sociale programma’s
Niet iedereen verzet zich hiertegen. Veel conservatieven zijn zelfs voorstander, maar vinden ze te duur, denken dat ze te veel afhankelijkheid creëren, electorale voordelen opleveren voor de PT en dat ze de structurele problemen niet oplossen.
Bolsonaristen: “Een baan is beter dan een uitkering.”
Lulisten: “Mensen hebben eerst bestaanszekerheid nodig vooraleer ze kansen kunnen benutten.”
Rechts Brazilië gelooft in minder overheidsuitgaven, minder regelgeving, een kleinere staat en meer ruimte voor ondernemers. Hebben ze gelijk? Dat is weer een andere discussie.
Is corruptie de kern van dit alles? Voor een deel wel. Anti-PT kiezers vinden dit geen detail, maar het fundament van hun wantrouwen. Toen Lula juridisch gerehabiliteerd werd, bleef bij velen het gevoel van “Waar rook is, is vuur”, en dat gevoel mag niet onderschat worden.
Gemeenschappelijke grond
Die bestaat wel degelijk. Iedereen wil veiligheid, werk, economische vooruitgang, minder corruptie, betere gezondheidszorg, beter onderwijs en een toekomst voor hun kinderen.
De strijd gaat vooral over wie men vertrouwt, wie verantwoordelijk is voor het verleden en welke oplossingen geloofwaardig zijn.
Terug naar het nieuwsbericht waar ik mee begon: dat heeft uiteindelijk weinig met Lula te maken. Wanneer iemand bereid is om zijn partner geweld aan te doen vanwege een politieke voorkeur, dan zitten we niet meer in de sfeer van politieke overtuigingen of rationele argumenten. Dan gaat het om extreme polarisatie, identiteit, persoonlijke problemen, agressiviteit, radicalisering. De politiek wordt dan een voorwendsel.
Dat zie je dan ook aan beide kanten van het politieke landschap, ook in andere landen. De ideologie verklaart het geweld niet, maar biedt wel een vlag waaronder bestaande woede, frustratie of haat zich kan manifesteren.
Ik sluit af met de vraag: “Willen bolsonaristen werkelijk iets fundamenteel anders dan lulisten (of andersom), of verschillen zij vooral van mening over hoe Brazilië daar moet geraken?”
Het antwoord is vast veel genuanceerder dan beide kampen zelf geloven.