Wie knielt moet ook bidden

Met mij is het brood brood, kaas kaas.

De titel en ondertitel hierboven zal voor de meeste lezers niet echt verhelderend zijn, maar ik leg het uit. De titel verwijst naar 1 van die typisch Braziliaanse gezegdes die in de vorige bijdrage opgesomd werden: “Ajoelhou, tem que rezar” ofwel: als je ergens aan begint of een verantwoordelijkheid accepteert, moet je het ook afmaken. Halverwege terugkrabbelen is geen optie. Je herinnert iemand aan de consequenties van zijn eigen keuze. Aan het einde van het stukje staat te lezen: “Ik sluit niet uit dat ik nog een tweede artikel wijd aan dit onderwerp. Er bestaan meer dan genoeg van die heerlijk dubbelzinnige uitspraken”. M.a.w. ik stimuleerde de leeshonger, maar gaf niets te eten.

De ondertitel “Met mij is het brood brood, kaas kaas”, in het Portugees “Comigo é pão pão, queijo queijo” heeft een andere betekenis, met name dat iemand heel direct, recht door zee en duidelijk is. Er worden geen spelletjes gespeeld en er is geen ruimte voor twijfel. Ofwel: totale transparantie en eerlijkheid in de omgang.

Samengevat: “Schrijf je aanvullingen en publiceer ze in een nieuwe bijdrage, nu, niet over enkele weken of maanden”.

Pronto, hier gaan we dan:

“Arrebentar a boca do balão”

Dit betekent letterlijk ‘de mond van de ballon laten barsten’. De werkelijke betekenis is dat iets een gigantisch succes is geworden, of dat iemand een buitengewone prestatie heeft geleverd die alle verwachtingen overtreft.

Je gebruikt deze uitdrukking wanneer een project of feest helemaal de pan uit rijst qua succes, of wanneer iemand de hoofdprijs binnensleept. Het staat voor de ultieme overwinning waarbij het dak eraf gaat en iedereen diep onder de indruk is.

“Tirar o cavalinho da chuva”

Dit betekent letterlijk ‘je paardje uit de regen halen’. De werkelijke betekenis is dat je een bepaalde hoop, verwachting of een mooi plan moet opgeven omdat het simpelweg niet gaat gebeuren.

De uitdrukking dient vaak als een waarschuwing of een nuchtere vaststelling richting iemand anders: “Vergeet het maar, dat kun je wel op je buik schrijven.” Vroeger stalde een bezoeker zijn paard buiten; als het begon te regenen en het bezoek bleek lang te gaan duren, werd het paard binnengezet. Nu betekent het juist dat je de illusie moet loslaten dat iets feestelijks doorgaat.

“Rodar a baiana”

Letterlijk vertaald: ‘de baiana laten ronddraaien’, een verwijzing naar de traditionele vrouwen uit Bahia met hun wijde rokken die wild in het rond tollen tijdens het dansen. De werkelijke betekenis is dat iemand vreselijk uit zijn sloof schiet, een enorme scène schopt of een grote ruzie begint om zijn recht te halen.

Je gebruikt dit wanneer iemand de kalmte volledig verliest na een belediging of onrecht, en met veel kabaal en grote gebaren de confrontatie aangaat. Als iemand ‘de baiana laat draaien’, dan weet de hele omgeving meteen dat er niet met die persoon te spotten valt en dat de maat vol is.

“Quando ele veio com aquele papo de levar algum por fora pra soltar o bagulho, respondi que só me meto com mandachuvas, nunca com paus-mandados”

Dit is niet echt een gezegde maar een situatie waarin de taalrijkdom van de Brazilianen bekrachtigd wordt.

De zin zit boordevol typisch Braziliaans jargon rondom corruptie en hiërarchie. Het laat zich niet zomaar letterlijk vertalen. Hier is de werkelijke betekenis van de sleutelwoorden en de context van deze zin:

Levar algum por fora

Dit betekent letterlijk ‘buitenom iets meenemen’, oftewel steekpenningen aannemen of zwart geld incasseren. Het is het klassieke smeergeld om een ambtenaar of beveiliger om te kopen zodat een proces sneller verloopt of een oogje wordt toegeknepen.

Soltar o bagulho

‘Bagulho’ is een heel breed straatwoord voor ‘spul’, ‘rommel’ of ‘de handel’. In deze context betekent de uitdrukking het vrijgeven, lossen of overhandigen van goederen, papieren of vracht die ergens worden vastgehouden, bijvoorbeeld bij de douane of een controlepost.

Mandachuva

Dit is de grote baas, de speelmeester, degene die werkelijk de lakens uitdeelt. Letterlijk ‘degene die de regen beveelt’. Als je met een mandachuva praat, praat je met de man met de echte macht die knopen doorhakt.

Pau-mandado

Dit is het tegenovergestelde van de baas: een loopjongen, een stroman of een slaafs hulpje dat alleen maar uitvoert wat hem door anderen is opgedragen. Hij heeft zelf geen enkele beslissingsbevoegdheid en volgt blind de orders op.

De werkelijke betekenis van de hele zin:

“Toen hij aankwam met dat praatje over smeergeld om de spullen vrij te krijgen, antwoordde ik dat ik alleen zaken doe met de grote bazen die echt iets te zeggen hebben, en nooit met van die onbelangrijke loopjongens.”

Een dolle combinatiezin

Om het nog wat doller te maken, hierbij een zin waarin 2 uitdrukkingen (die ik hierboven in dit artikel reeds verduidelijkte) samen gebruikt worden:

“Ela pintou lá em casa, numa boa, mas quando eu dei em cime dela, ela perdeu a esportiva, rodou a baiana e me disse pra tirar o cavalinho da chuva”

Het gaat hier om een fantastisch voorbeeld van een zinsnede waarin verschillende typisch Braziliaanse uitdrukkingen achter elkaar worden geplakt. De letterlijke vertaling slaat nergens op, maar de straattaal schetst een heel duidelijk beeld van een mislukte versierpoging. De werkelijke betekenis:

Pintou lá em casa, numa boa: Pintar betekent hier ‘plotseling opduiken’ of ‘langskomen’. Numa boa betekent dat het in een ontspannen, vriendschappelijke en relaxte sfeer gebeurde. Ze kwam dus gewoon gezellig langs.

Dei em cima dela: Dar em cima betekent dat je iemand probeert te versieren, met iemand flirt of heel duidelijke avances maakt. Hij deed dus een openingszet omdat hij meer wilde dan vriendschap.

Perdeu a esportiva: Dit betekent dat iemand zijn goede humeur verliest, boos wordt en ergens de grap of de luchtigheid niet meer van inzoekt. Ze vatte zijn versierpoging dus totaal verkeerd op.

Rodou a baiana: Zoals we eerder al zagen: ze schoot vreselijk uit haar sloof, maakte een enorme scène en begon flink tegen hem tekeer te gaan.

Me disse pra tirar o cavalinho da chuva: Ze maakte hem heel direct duidelijk dat hij die versierpoging onmiddellijk op zijn buik kon schrijven. Dat ging absoluut niet gebeuren en die hoop moest hij meteen laten varen.

De werkelijke betekenis van de hele situatie:

“Ze kwam gezellig en ongedwongen bij mij thuis langs, maar toen ik haar probeerde te versieren, schoot dat bij haar totaal in het verkeerde keelgat. Ze werd woedend, schopte een enorme scène en maakte me heel duidelijk dat ik het wel kon vergeten.”

“Um puta bate-coxa”

Dit is een hele informele en typisch Braziliaanse manier om een fantastisch, druk en wild dansfeest te omschrijven. Afzonderlijke uitleg:

Puta: Hoewel het van oorsprong een scheldwoord is, wordt het in de Braziliaanse straattaal heel vaak gebruikt als versterker, net zoals wij ‘super’, ‘mega’ of ‘enorm’ gebruiken. Um puta festa is dus simpelweg een megagoed feest.

Bate-coxa: Dit betekent letterlijk ‘dijenkletser’ of ‘dijenschurer’. Het verwijst naar feesten waar traditionele, intieme partnerdansen zoals de forró worden gedanst. Omdat de danspartners heel dicht op elkaar staan en de passen snel en ritmisch zijn, raken de bovenbenen en dijen elkaar voortdurend.

De werkelijke betekenis:

Als men spreekt over um puta bate-coxa, dan heeft men het over een geweldig, energiek dansfeest waar de sfeer er goed in zat, de muziek luid was en iedereen heel dicht op elkaar stond te swingen.

“Uma Maria vai com as outras”

Dit betekent letterlijk ‘een Maria die met de andere Maria’s meegaat’. De werkelijke betekenis is een meeloper: iemand zonder een eigen mening die blindelings doet wat de massa of de rest van de groep doet. Je gebruikt deze uitdrukking voor personen die geen ruggengraat tonen, niet zelfstandig nadenken en simpelweg de trends of de adviezen van anderen volgen om er maar bij te horen. Als iedereen linksaf slaat, gaat de ‘Maria vai com as outras’ ook linksaf, zelfs als dat nergens op slaat. Het is een licht spottende kwalificatie voor iemand die met alle winden meewaait.

“Tu vai ver o sol nascer quadrado”

Letterlijke betekenis: ‘je zal de zon vierkant zien opkomen’. De werkelijke betekenis is dat iemand achter de tralies verdwijnt of de gevangenis in gaat. Je gebruikt deze uitdrukking als een hele directe waarschuwing of dreigement wanneer iemand criminele feiten pleegt of zware overtredingen begaat. Het vierkante beeld slaat natuurlijk op het uitzicht vanuit de cel: door het traliewerk voor het raam lijkt de ronde zon die buiten opkomt ineens een vierkante vorm te hebben. Als iemand dit tegen je zegt, is het dus foute boel en hangt er een celstraf boven je hoofd.

“Tirou o cu da reta”

Dit is een erg platte en informele, maar zeer veelgebruikte uitdrukking. Letterlijk vertaald betekent het ‘je achterste uit de vuurlinie halen’. De werkelijke betekenis is dat iemand zich heel snel uit een gevaarlijke of riskante situatie terugtrekt om de eigen huid te redden, vaak net op het moment dat het mis dreigt te gaan.

Je gebruikt dit wanneer er problemen ontstaan — bijvoorbeeld op het werk of in een juridische kwestie — en iemand heel behendig zijn eigen verantwoordelijkheid ontwijkt of de schuld op anderen afschuift. Diegene zorgt er simpelweg voor dat hij zelf buiten schot blijft en geen klappen opvangt.

“Só falam abobrinhas”

Letterlijke betekenis: ‘ze praten alleen maar over kleine courgettes’. De echte betekenis is dat men louter onzin, wartaal of volstrekt onbelangrijke dingen uitkraamt. Je gebruikt deze uitdrukking wanneer een gesprek nergens over gaat, of wanneer mensen popiejopie-praatjes houden zonder enige inhoud. Als iemand abobrinhas verkoopt, verspilt hij je tijd met triviale zaken of dom geklets waar je helemaal niets aan hebt. Het is de Braziliaanse manier om te zeggen: “Ze kletsen maar wat uit hun nek.”

“Rir a bandeiras despregadas”

Dit betekent letterlijk ‘lachen met losgekoppelde of wapperende vlaggen’. De werkelijke betekenis is onbedaarlijk hard lachen, oftewel lachen gieren brullen of in een deuk liggen. Je gebruikt deze uitdrukking wanneer iets zo ongelooflijk grappig is dat je je lach absoluut niet meer kunt inhouden. De beeldspraak komt uit de scheepvaart: wanneer een schip na een grote overwinning de haven binnenvoer, werden alle vlaggen volledig losgegooid zodat ze maximaal in de wind wapperden om de feestvreugde te tonen. Als je dus lacht a bandeiras despregadas, dan geef je je helemaal over aan de vrolijkheid.

“Quebra-galho”

Dit betekent letterlijk ‘takkenbreker’. De werkelijke betekenis is een snelle, tijdelijke noodoplossing voor een probleem, of een handige klusjesman die zo’n probleem vlot voor je fixt.

Je gebruikt deze uitdrukking wanneer er iets kapotgaat of misloopt en je niet meteen de officiële, dure weg kunt bewandelen. Je verzint dan een slimme list om de situatie te redden — een typisch voorbeeld van het Braziliaanse improvisatietalent. Het hulpmiddel of de noodoplossing zelf noem je een quebra-galho, maar je kunt het ook gebruiken voor de persoon die je uit de brand helpt met een gunst of een snelle reparatie.

“Pimenta no cu dos outros é refresco”

Dit is een erg platte, maar ontzettend populaire en rake Braziliaanse uitdrukking. Letterlijk betekent het ‘peper in het achterste van een ander is als een verfrissing’. De werkelijke betekenis is dat het heel gemakkelijk is om laconiek te doen over de problemen of de pijn van iemand anders, zolang je er zelf maar geen last van hebt.

Je gebruikt deze uitdrukking wanneer iemand heel nuchter of ongevoelig reageert op de ellende, het harde werk of de tegenslag van een ander, of wanneer iemand heel makkelijk advies geeft vanaf de zijlijn. Het is de Braziliaanse variant van ‘leedvermaak’ of ‘gemakkelijk praten hebben’. Het herinnert de luisteraar er fijntjes aan dat een probleem pas echt pijn doet als het je eigen hachje raakt.

“Pagou pela própria língua”

Letterlijk vertaald: ‘hij betaalde met zijn eigen tong’. De werkelijke betekenis is dat iemand de nadelige gevolgen ondervindt van zijn eigen praatjes, of dat de werkelijkheid hem hardhandig ongelijk heeft gegeven. Het is de Braziliaanse variant van ‘je eigen woorden moeten opeten’.

Je gebruikt deze uitdrukking wanneer iemand eerst heel hoog van de toren blies, een ander belachelijk maakte of heel hard beweerde dat iets hem nóóit zou overkomen, om vervolgens precies in diezelfde situatie te belanden. Wie zijn tong te veel de vrije loop laat, krijgt de rekening later dus vanzelf gepresenteerd.

Met deze reeks uitdrukkingen sluit ik de reeks voor nu af, al moet ik tegelijkertijd denken aan die bekende James Bond-film: Never Say Never Again. Je weet immers maar nooit wanneer er weer nieuwe inspiratie oppopt. In het Portugees: “Nunca diga: desta água não beberei”. Ik laat het aan de lezers over om dit gezegde te interpreteren.