Wie de Braziliaanse politiek van de afgelopen jaren heeft gevolgd, kan niet om de naam Luiz Inácio Lula da Silva heen. De oud-vakbondsleider, die Brazilië van 2003 tot 2010 als linkse president leidde en grote populariteit verwierf met zijn sociale programma’s, raakte na zijn ambtstermijn verstrikt in Operação Lava Jato (Operatie Autowasstraat), het grootste corruptieonderzoek uit de geschiedenis van het land. In 2017 werd hij veroordeeld voor corruptie en witwassen rondom een luxe appartement aan de kust — een vonnis dat door zijn tegenstanders werd gezien als een historische overwinning op straffeloosheid, maar door zijn aanhangers als een politiek gemotiveerde poging om hem uit te schakelen voor de verkiezingen van 2018.
Nadat ook in hoger beroep zijn straf werd bevestigd, komt de zaak in een stroomversnelling. Op 5 april 2018 vaardigt rechter Sérgio Moro een arrestatiebevel uit, maar Lula geeft zich niet zomaar over.
Twee dagen lang verschanst hij zich in het gebouw van de metaalbewerkersvakbond in São Bernardo do Campo, de plek waar zijn politieke carrière ooit begon, omringd door duizenden emotionele aanhangers die een menselijke muur om het pand vormen. Na een laatste, strijdlustige toespraak op de schouders van de menigte stapt hij op de avond van 7 april 2018 alsnog vrijwillig in een wagen van de federale politie. Hij wordt overgevlogen naar Curitiba, waar hij in een speciale cel van vijftien vierkante meter op het politiebureau belandt, waardoor hij niet zelf aan de verkiezingscampagne van 2018 kan deelnemen.
Pas na 580 dagen, op 8 november 2019, komt hij vrij nadat het Hooggerechtshof oordeelt dat verdachten pas vastgezet mogen worden als al hun beroepsmogelijkheden zijn uitgeput. In 2021 worden zijn veroordelingen zelfs volledig nietig verklaard wegens partijdigheid van rechter Moro.
Het verblijf in een cel van de federale politie kreeg veel aandacht, door de vele bezoeken van partij- en andere bondgenoten. Verder zijn minder details bekend van het dagelijkse leven van Lula, toen nog ex-president na twee ambtstermijnen, en eigenlijk van plan om opnieuw verkozen te worden in de verkiezingen van 2018.
Ondanks die opsluiting stond hij nog steeds bovenaan in de peilingen. Zijn Arbeiderspartij (PT) weigerde aanvankelijk op te geven en registreerde hem alsnog als presidentskandidaat, met voormalig minister van Onderwijs en ex-burgemeester van São Paulo Fernando Haddad als zijn kandidaat-vicepresident. Het kiestribunaal trok hier een streep door. Op minder dan vier weken voor de eerste kiesronde gaf Lula zich gewonnen en wees hij Haddad aan als zijn opvolger.
Haddad voerde campagne onder de slogan “Haddad is Lula” en bezocht zijn mentor regelmatig in de gevangenis om strategieën door te spreken. Uiteindelijk bleek het anti-PT-sentiment in Brazilië echter te sterk. Haddad verloor van de rechtse kandidaat Jair Bolsonaro (PSL), die ruim 55 procent van de stemmen behaalde tegenover minder dan 45 procent voor Haddad.
Terug naar zijn verblijf achter de tralies, nu beschreven in het boek Banho de Sol, os 580 dias de Lula na prisão (Zonnebad: Lula’s 580 dagen in de gevangenis), geschreven door federale politieagent uit Paraná, Jorge Chastalo Filho.
Het was Jorge die gedurende een jaar en zeven maanden de meeste tijd met Lula doorbracht. Chastalo leidde het team van agenten dat verantwoordelijk was voor alle dagelijkse gang van zaken in het detentiecentrum van de federale politie van Paraná, het gebouw waar Lula gedurende die periode werd vastgehouden. Volgens de uitgeverij benutte de agent, die geïnteresseerd was in politiek en cultuur, de tijd die hij met hem doorbracht om honderden uren met hem te praten over uiteenlopende onderwerpen. Nog voordat Lula de kleine cel inging, begon Chastalo een dagboek van die 580 dagen bij te houden. In de officiële beschrijving van het boek staat dat hij vaak verzoeken van Lula moest afwijzen om de regels te volgen, maar er tegelijkertijd voor zorgde dat de oud-president zijn gevangenschap veilig en rustig kon doorstaan, tot hij de gevangenis zonder enkelband verliet.
Het boek (dat ik nog niet las) bevat volgens de Braziliaanse pers verscheidene onthullingen over hoe Lula in die periode dacht en sprak. Een groot deel gaat over zijn harde kritiek op rechters van het Hooggerechtshof (STF). Zo zou Lula in oktober 2018 tegen zijn advocaten hebben gezegd dat alle rechters van het hof zouden moeten opstappen, zodat een nieuwe president een heel nieuw hof kon samenstellen. Hij uitte zijn teleurstelling over rechter Cármen Lúcia, die hij zelf had benoemd, maar door wie hij zich verraden voelde en die hij als vals bescheiden zag. Ook over de rechters Edson Fachin en Luiz Fux sprak hij negatief; hij zei dat hij hen nooit had vertrouwd en hen daarom zelf niet had willen benoemen tijdens zijn eerdere ambtstermijnen. Daartegenover staat dat hij wel lovend was over de rechters Gilmar Mendes en Celso de Mello (deze laatste inmiddels met pensioen), omdat zij volgens hem wel de moed hadden om onpopulaire beslissingen te nemen.
Naast de rechtspraak komen er ook andere onderwerpen aan bod. Zo zou Lula in november 2018 hebben gezegd dat hij niet meer geloofde in de mesaanval op Jair Bolsonaro tijdens de verkiezingscampagne van dat jaar. Verder geeft het boek een inkijkje in het begin van de relatie tussen Lula en zijn huidige vrouw Janja. De agent beschrijft hoe zij hem in het geheim bezocht in de gevangenis, hoe hij hielp om die ontmoetingen te regelen en hoe Lula toen al aangaf dat hij met haar wilde trouwen. Volgens mensen uit de omgeving van Lula zijn de verhalen in het boek op zich niet nieuw en vertelt Lula ze zelf ook vaak in kleine kring, maar vinden zij dat de agent het niet goed heeft opgeschreven.
Een andere onthulling omschrijft bepaalde minachtende uitspraken tijdens de helikoptervlucht naar de gevangenis. Via de interne communicatie werd er zeer vijandig over de oud-president gesproken. Enkele aanwezigen lieten zich denigrerend over hem uit en suggereerden zelfs dat hij tijdens de vlucht uit het toestel gezet zou moeten worden, en dat hij nooit meer op vrije voeten mocht komen. De piloot en de luchtverkeersleiding moesten uiteindelijk ingrijpen om de rust op het radiokanaal te herstellen, waarbij erop werd gewezen dat alle gesprekken werden opgenomen en later tegen de sprekers gebruikt konden worden.
Ten slotte maakt het boek melding van een voorval in september 2018 rondom de Braziliaanse zangeres Ana Cañas, die destijds een naaktfoto had gepubliceerd als onderdeel van een protestactie tegen seksisme. Volgens het verslag van de agent zou Lula een van zijn advocaten hebben gevraagd een afdruk van die foto voor hem te regelen. Drie dagen later zou hij de foto aan de bewakers hebben laten zien, waarbij hij een opmerking maakte over het uiterlijk van de zangeres en gekscherend sprak over de wens om vrouwelijke artiesten op bezoek te krijgen. Aansluitend zou hij zijn juridische team hebben verzocht om zowel Cañas als een andere zangeres uit te nodigen voor een bezoek aan het detentiecentrum.
De uitgeverij besloot destijds om de publicatie van het boek uit te stellen tot na de verkiezingen, om te voorkomen dat de inhoud zou worden gebruikt voor politieke doeleinden. Inmiddels kreeg de uitgave overigens een staartje: de interne onderzoeksdienst van de federale politie (Corregedoria) is een onderzoek gestart naar auteur Jorge Chastalo Filho. Men bekijkt of de agent zijn beroepsgeheim heeft geschonden door privégesprekken en gedragingen van een gevangene die onder zijn toezicht stond, openbaar te maken.
Bronnen: Dit overzicht is samengesteld op basis van de officiële boekbeschrijving van uitgeverij WMF Martins Fontes, berichtgeving in diverse Braziliaanse media (waaronder Metrópoles, UOL en Jornal Correio) en op sociale media.
Metrópoles 1 - Metrópoles 2 - Metrópoles 3 - UOL 1 - UOL 2