Data-Toalha: Brazilië peilt in badhandoeken
Hoe een straatverkoper, drie kandidaten en een handdoekpeiling het verkiezingsjaar kleur geven — met humor, chaos en onverwachte verschuivingen.
Wie Brazilië een beetje kent, weet dat politiek hier nooit alleen politiek is. Het is theater, handel, folklore, improvisatie en soms pure slapstick. En nergens wordt dat mooier geïllustreerd dan aan de kraam van Osvaldo Pires Valentim, alias Osvaldo das Toalhas, die in São Paulo al jaren handdoeken verkoopt maar dit verkiezingsjaar besloot om er een soort sociologisch project van te maken. Geen Datafolha, maar Data-Toalha: een peiling in badstof, rechtstreeks van de straat, waarbij elke verkochte handdoek telt als stem. Democratie met een zoomrand.
Osvaldo legt het allemaal zelf uit op zijn Instagram, in video’s die tegelijk aandoenlijk en briljant zijn. In één ervan — deze hier bijvoorbeeld:
— vertelt hij hoe hij op het idee kwam om van zijn kraam een soort mini-instituut te maken. Hij doet dat met de vanzelfsprekende ernst van iemand die weet dat hij iets belangrijks heeft uitgevonden, maar tegelijk met de glimlach van een man die vooral hoopt dat de voorraad snel opraakt. Zijn kraam is een kruising tussen een marktkraam, een opiniepeiling en een performancekunstwerk, en het mooiste is dat hij dat zelf niet eens lijkt te beseffen.
Zijn selectie van kandidaten is even strategisch als poëtisch. Lula, omdat Lula overal is. Flávio Bolsonaro - tegenwoordig bekend als Tariflávio of Flavitcho - omdat er altijd minstens één Bolsonaro in de race moet zitten, al is het maar om de familie-eer te redden. En dan, verrassend genoeg, Renan Santos, die de laatste weken een merkwaardige sprong maakt in de peilingen. Osvaldo zag het eerder dan menig analist: “Die naam verkoopt,” zei hij, en in zijn universum betekent dat meer dan welke grafiek ook. De vierde handdoek toont Neymar, die niets met politiek te maken heeft maar wel met het komende WK, en dus met omzet. Osvaldo is tenslotte geen ideoloog maar een ondernemer, en in Brazilië is voetbal nog altijd de meest stabiele valuta.
Dat handdoeken met politieke gezichten geen nieuw fenomeen zijn, bewijzen de talloze filmpjes die al jaren circuleren op sociale media. Vooral kappers hebben er een zwak voor. Het klassieke scenario: een klant komt binnen, duidelijk anti-Lula, en de kapper knikt begrijpend, zet hem in de stoel, legt een kap om — met een gigantisch Lula-gezicht erop. De klant merkt het niet meteen, maar omdat hij voor een spiegel zit, komt het moment van ontdekking onvermijdelijk. Soms volgt er een vloek, soms een schaterlach, soms een theatrale worp van de kap op de vloer. Het is slapstick op z’n Braziliaans, een genre op zich, en het bewijst dat de creativiteit van de Brazilianen geen grenzen kent, zeker niet wanneer politiek en humor elkaar kruisen.
Maar terug naar Osvaldo, die zijn Data-Toalha plots nationale bekendheid zag krijgen toen Renan Santos zelf opdook aan zijn kraam. Niet om een handdoek te kopen, maar om het fenomeen te omarmen. Osvaldo liet een video maken — uiteraard — en Renan verscheen erin alsof hij een veldbezoek bracht aan een belangrijke campagnepost. De beelden belandden prompt op Instagram, waar Renan met een glimlach verklaarde dat zijn groei in de peilingen niets te maken heeft met de implosie van Flávio Bolsonaro, maar met zijn eigen werk. Dat is een elegante manier om te zeggen dat hij liever niet geassocieerd wordt met de recente soap rond Flávio.
En die soap verdient wel enige toelichting, want de bijnamen Tariflávio en Flavitcho komen niet uit de lucht vallen. Tariflávio verwijst naar de beschuldiging dat Flávio geld vroeg — een soort “tarief” — aan Daniel Vorcaro om de film over zijn vader te financieren. De gelekte audio waarin hij bijna smekend om steun vraagt, deed de rest. Flavitcho is dan weer een speelse verwijzing naar de manier waarop hij in diezelfde audio klonk: klein, onzeker, bijna jongensachtig, alsof hij zichzelf had verkleind tot een soort verkleinwoord van zijn eigen politieke persona. Het internet had er geen seconde voor nodig om dat te verzilveren.
Renans vooruitgang in de peilingen is reëel, maar of hij er iets mee kan, blijft voorlopig even onzeker als de vraag of Neymar straks fit genoeg is om in de VS te spelen. De peilingen tonen beweging, maar beweging is nog geen bestemming. In het noordoosten, traditioneel Lula-territorium, duiken volgens recente analyses zelfs waarschuwingssignalen op voor de oud-president: erosie bij jongere kiezers, vermoeidheid bij een deel van zijn basis, en een groeiende openheid voor alternatieven — al zijn die alternatieven nog fragiel en wisselvallig. Het politieke landschap lijkt op een zandstrand waar de golven elke dag een nieuwe tekening achterlaten, en niemand weet welke vorm morgen blijft liggen.
En dat brengt ons bij de bredere campagne, die dit jaar aanvoelt als een mengeling van déjà-vu en totale onvoorspelbaarheid. Lula blijft de zwaartekracht van de Braziliaanse politiek, maar zelfs zwaartekracht kent turbulentie. Flávio probeert zich staande te houden in een storm die hij deels zelf heeft veroorzaakt, terwijl zijn achterban zich afvraagt of hij nog wel de juiste drager is van de familievlag. En Renan, die tot voor kort vooral bekend stond in digitale kringen, probeert zijn virtuele momentum om te zetten in iets tastbaars, iets dat verder gaat dan likes en shares — al is een handdoek met zijn gezicht erop misschien een goed begin.
De campagne is nog lang, en zoals altijd in Brazilië kan alles morgen anders zijn. Maar één ding staat vast: zolang er mensen zoals Osvaldo bestaan, zal de politiek nooit saai worden. Zijn Data-Toalha is niet representatief, niet wetenschappelijk en niet serieus — maar ze vertelt wel iets over het land. Soms is een handdoek gewoon een handdoek, maar soms is het een spiegel waarin een heel volk zichzelf even ziet, al is het maar tussen twee strandbezoeken door.