Nog drie dagen scheiden Brazilië van de tweede kiesronde van zondag 25 oktober. Als niet-Braziliaan heb ik soms het gevoel naar een belangrijke voetbalmatch te kijken zonder partij te kiezen. Supporters van beide zijden volgen alles op de voet en tussen hen bevinden zich meer dan genoeg hooligans. Ik beperk me daarom tot observeren, zonder een oordeel uit te spreken.
Ondanks mijn vele jaren in Brazilië, en hoewel de Braziliaanse passie mij al lang niet meer verbaast, kan ik me moeilijk een verkiezing herinneren die zo gepolariseerd was als deze. Uiteraard is het land al veel langer verdeeld. Dat is op zich niets nieuws. Maar de intensiteit waarmee beide kampen vandaag tegenover elkaar staan, lijkt alle eerdere records te breken.
Wie de voorbije weken de sociale media volgde, kon vaststellen hoe de strijd allang niet meer uitsluitend op televisie, in debatten of tijdens campagnebijeenkomsten wordt uitgevochten. Facebook, Instagram, TikTok, X en WhatsApp zijn uitgegroeid tot de belangrijkste slagvelden van deze verkiezingen. Elke uitspraak, elk filmpje en elke verspreking wordt binnen enkele minuten verwerkt tot politieke munitie.
Het debat van vorige zondag tussen Lula en Flávio Bolsonaro vormde daarvan een illustratie. Het niveau van de discussie tussen beide kandidaten liet geregeld te wensen over. Het schandelijke einde, waarbij het publiek, bestaande uit aanhangers van beide kampen, meer weg had van een groep hooligans dan van politiek geïnteresseerde burgers, maakte dat alleen maar duidelijker. Lula oogde bovendien zichtbaar nerveus. Of dat electorale gevolgen zal hebben, blijft voorlopig onduidelijk. Vast staat wel dat beide kandidaten onder enorme druk staan.
Ook achter de schermen eist de campagne haar tol. André Janones, een van de belangrijkste architecten van Lula’s digitale strategie, belandde kort na het debat zelfs in het ziekenhuis wegens hartritmestoornissen. Het voorval zegt misschien evenveel over de spanning van de campagne als over zijn persoonlijke gezondheid.
Nikolas Ferreira als politiek fenomeen
Interessanter dan de traditionele protagonisten vind ik echter de figuren die buiten de klassieke partijstructuren opereren. Eén van hen is zonder twijfel Nikolas Ferreira.
Ik schreef eerder al uitgebreid over dit fenomeen in mijn artikel “De beul, het biertje en de megagevangenis”. Wat mij toen al trof, wordt vandaag alleen maar duidelijker: Nikolas is niet zomaar een politicus. Hij begrijpt beter dan de meeste gevestigde namen hoe de hedendaagse aandachtseconomie werkt.
Een recent voorbeeld was zijn video vanuit de sertão van Bahia. Daarin komen bewoners aan het woord uit een regio die traditioneel sterk voor Lula stemt. Zij vertellen dat hun dagelijkse realiteit niet overeenkomt met het optimistische verhaal dat vaak over de economische situatie wordt verteld. Of men het met hun analyse eens is of niet, is eigenlijk niet de essentie. Het filmpje slaagde erin een gevoel te vatten dat bij veel kiezers leeft: de overtuiging dat politieke beloften zich niet automatisch vertalen in een betere levenskwaliteit.
De video werd miljoenen keren bekeken en bereikte ook mensen buiten de traditionele rechtse achterban. Dat illustreert opnieuw hoe sterk politieke communicatie vandaag draait rond emoties, persoonlijke ervaringen en identificatie.
Voor een uitgebreidere analyse van dit filmpje verwijs ik graag naar een bijdrage van een lid van het vernieuwde Braziliëforum (dat ik met genoegen aanbeveel voor alle lezers van Link2Brazil en voor iedereen die wil deelnemen aan een gezonde discussie).
Eén land, twee verhalen
Wat mij vooral treft in deze campagne, is dat beide kampen steeds meer lijken te leven in een andere werkelijkheid.
Voor de aanhang van Lula staat deze verkiezing in het teken van de verdediging van de democratische instellingen, sociale programma’s en economische stabiliteit.
Voor de aanhang van Bolsonaro gaat het eerder over onveiligheid, stijgende levensduurte, wantrouwen tegenover de politieke elite en het gevoel dat de zorgen van gewone burgers onvoldoende worden gehoord.
Beide verhalen bestaan tegelijk en worden dagelijks versterkt door hun eigen media-ecosysteem. Beide kampen beschikken over een leger digitale activisten die onafgebroken proberen het publieke debat naar hun hand te zetten.
De nieuwe politiek wordt online gemaakt
Wie deze verkiezingen probeert te begrijpen door alleen naar de kandidaten te kijken, mist mogelijk de belangrijkste ontwikkeling. De echte verandering speelt zich af in de digitale arena.
Mensen zoals Nikolas Ferreira zijn niet zomaar ondersteunende figuren. Ze zijn uitgegroeid tot politieke krachten op zichzelf. Ze bepalen mee welke thema’s besproken worden, welke emoties worden versterkt en welke beelden miljoenen Brazilianen te zien krijgen.
Ik waag me niet aan een voorspelling van de uitslag. Eén ding is wel duidelijk: deze verkiezing vertelt meer over het Brazilië van morgen dan over dat van gisteren.
Ongeacht wie uiteindelijk wint, lijkt één conclusie onvermijdelijk. De politieke macht wordt steeds minder bepaald door partijhoofdkwartieren en steeds meer door wie erin slaagt de digitale publieke ruimte te domineren.
En op dat terrein wordt momenteel een strijd uitgevochten die minstens even belangrijk is als de verkiezing zelf.