Om te beginnen: de afbeelding hierboven toont een bewust overdreven visuele voorstelling van de stereotypen waarmee inwoners van het Braziliaanse Noordoosten al decennialang worden geassocieerd in delen van de Braziliaanse samenleving. Het gaat niet om een realistische weergave van de regio of haar bevolking, maar om een illustratie van de vooroordelen die centraal staan in de controverse rond de Globo-novela Lá na Minha Terra. Dit artikel onderzoekt hoe dergelijke beelden blijven doorwerken in het publieke debat en bijdragen aan de maatschappelijke breuklijnen binnen Brazilië.
In een vorige bijdrage legde ik de Braziliaanse breuklijnen uit, in verband met de – toen nog aankomende – verkiezingen. De weerstand van de oppositie, zowel die van de voorbije jaren als de huidige, is grotendeels gebaseerd op vooroordelen. Noordoostelingen stemmen heus niet alleen op Lula omdat hij hun Papai Noel (Kerstman) zou zijn. Ze stemmen op hem omdat hij hen het gevoel geeft dat ze evenveel waard zijn als hun landgenoten elders. Deze oppositie stelt hen zich nog steeds voor als mensen uit een vorige generatie.
De nieuwe novela Lá na Minha Terra (Daar waar ik vandaan kom) zorgde vanaf het begin voor een felle discussie, niet zozeer omwille van het verhaal zelf, maar door de manier waarop dat deel van Brazilië wordt afgebeeld. Hoewel niet iedereen de kritiek deelt – lokale artiesten wezen er bijvoorbeeld terecht op dat de traditionele vaqueiro-cultuur wel degelijk een waardevol en levend onderdeel van hun erfgoed is – vinden veel kijkers en journalisten dat de soap een beeld toont dat eerder bij de jaren 1940 of 1950 past dan bij het huidige Noordoosten. Er wordt gewezen op elementen als pau-de-arara-vervoer (een eenvoudige open vrachtwagen waarmee arme migranten vroeger naar andere delen van het land reisden), overdreven accenten, extreme droogte, primitieve infrastructuur, het drinken uit kalebassen en het eeuwige cliché van de noordoosteling die zijn geluk in het zuidoosten moet gaan zoeken.
Het contrast viel nog meer op omdat het verhaal zich afspeelt in de jaren 2020, met scènes die volgens critici een bijna tijdloze, folkloristische versie van de regio tonen. Men ging zelfs zover om het te omschrijven als karikaturale stereotypering, waarbij opnieuw een scherp contrast wordt neergezet tussen een “achtergebleven” Nordeste en een “modern” São Paulo. Tegenstanders vinden dat dit onvoldoende recht doet aan de enorme economische, culturele en sociale veranderingen die de regio de afgelopen decennia heeft doorgemaakt.
Hoe leven die mensen dan nu in werkelijkheid?
Denk niet alleen aan droogte, armoede en sertão (binnenland). Dat bestaat nog allemaal, maar is vandaag enkel een deel van de werkelijkheid. De hoofdsteden zoals Salvador, Recife, Fortaleza en Natal zijn welbekend, zeker bij toeristen. Maar ook buiten die hoofdsteden vind je vandaag middelgrote steden met universiteiten, shoppingcentra en moderne ziekenhuizen. De landbouw is uitgegroeid tot een bijzonder moderne agribusiness, vooral in Bahia, Pernambuco, Ceará en Piauí. Zonne- en windenergieparken groeien als kool. Internet en smartphones zijn vrijwel overal aanwezig, en families bestaan uit leden die zowel lokaal werken als in São Paulo, Brasília of zelfs in het buitenland.
De sertão is nog altijd droger en gemiddeld armer dan de kuststreken. Er zijn zeker plaatsen waar watertekorten een reëel probleem blijven. Maar het beeld van hele bevolkingen die nog leven zoals in de eerste helft van de twintigste eeuw, klopt grotendeels niet meer.
Hedendaagse dorpen in het binnenland van Ceará, Paraíba of Pernambuco hebben mobiele telefonie, motorfietsen als een van de belangrijkste vervoermiddelen, satelliet-tv en internet, 4WD-voertuigen, gemeentelijke scholen en sociale overheidsprogramma’s. De inwoners zijn via WhatsApp, het digitale betaalsysteem Pix en online handel volledig verbonden met de rest van Brazilië. Het dagelijkse leven lijkt nu veel meer op dat van andere regio’s in het land dan de klassieke televisiestereotypen doen vermoeden.
Folklore versus moderniteit
De huidige discussie rond deze novela van TV Globo komt eigenlijk neer op één vraag: mag een serie een folkloristische, bijna mythische versie van het Nordeste tonen, of versterkt ze daarmee een verouderd beeld van een regio die inmiddels sterk veranderd is?
Ja, je komt ze nog tegen: oudere mensen die traditionele kledij dragen, cowboys (vaqueiros), lokale feesten en regionale gebruiken. Maar de jongeren volgen precies dezelfde mode en kapsels als elders in Brazilië, met een smartphone in de hand of in hun broekzak. De kleding is modern, zowel van nationale als internationale merken. Overal zijn er kapsalons, fitnesscentra (academias) en winkelcentra. Universiteitsstudenten zien er nauwelijks anders uit dan hun leeftijdsgenoten in het zuiden.
Wat mij in de serie wel opvalt, zijn de fantastisch mooie beelden van de Chapada Diamantina, een van de prachtigste Braziliaanse regio’s. Maar wie daar vandaag rondreist, komt niet meer terecht in een wereld die vijftig jaar achterloopt. Je vindt er toerisme, gezellige pousadas, 4x4’s, snel internet, ondernemers, gidsen, kunstenaars en een bevolking die volledig deel uitmaakt van het hedendaagse Brazilië. Lokale gidsen kunnen je er nog steeds een traditionele manier van leven tonen die hier en daar voortbestaat, maar dat is slechts één facet van het verhaal.
Als er toch een realistisch contrast gemaakt moet worden, dan mag dat al lang niet meer “achterlijk Nordeste versus modern São Paulo” zijn, maar eerder het verschil tussen welvarende en armere gebieden binnen heel Brazilië. Ook in São Paulo of Rio de Janeiro bestaan er immers bijzonder arme periferieën – om het nog niet meteen te hebben over de favela’s – terwijl je in delen van Bahia, Ceará en Pernambuco verrassend moderne en dynamische steden aantreft. Dat is precies de nuance die veel kijkers in de novela lijken te missen. Op deze pagina vindt je alles over Lá na Minha Terra, inclusief foto’s en video’s zodat je zelf kan oordelen.


