STF: De Braziliaanse rechtspraak als politieke thriller
Waarom peilingen over het Hooggerechtshof in Brazilië nooit alleen over de wet gaan.
🇬🇧 🇧🇷 🇫🇷 🇩🇪 🇪🇸 🌐 → Use your browser’s translation tool
Als buitenstaander in dit land is het een bevreemdende vaststelling: het fenomeen waarbij de populariteit van het hoogste gerechtshof — of het gebrek daaraan — via peilingen wordt gemeten alsof het om een politieke partij gaat. Dat hof, dat in Brazilië uit elf ministers bestaat, heeft immers de taak om toe te zien op de correcte toepassing van de grondwet. Het vormt de laatste instantie in een proces, de plek waar het recht het laatste woord spreekt. Tegelijkertijd is het de plek waar een specifieke groep, zoals de verkozenen van het volk, geniet van een geprivilegieerd forum, het zogenaamde foro privilegiado. Men kijkt er als gast met enige verbazing naar hoe dit privilege er in de praktijk toe leidt dat verantwoording afleggen een proces van de zeer lange adem is geworden.
De weg naar die indrukwekkende zwarte toga, die zoveel autoriteit uitstraalt, loopt via het bureau van de zittende president van de republiek. Hoewel de voorkeur uitgaat naar ervaren juristen, volgt er na de voordracht een Sabatina in de Senaat. In theorie een streng verhoor, maar in de praktijk vaak een vooraf beklonken formaliteit tussen de president en de senatoren. Het systeem kan hierdoor moeilijk verhinderen dat ideologie een rol speelt, zowel bij de keuze als nadien, eenmaal de rechter heeft plaatsgenomen in de zetel van het STF (Supremo Tribunal Federal).
De benoeming is in principe definitief tot het 75ste levensjaar, maar de geschiedenis leert dat ministers soms voortijdig de gordijnen dichttrekken. We zagen dat in 2014 bij Joaquim Barbosa, de enige zwarte rechter die het hof gekend heeft. Hij vertrok officieel vanwege rugklachten, al vermoedden velen dat politieke voorzichtigheid na zijn botsingen met collega Gilmar Mendes de echte reden was. Recent, eind 2025, zagen we het vertrek van Luís Roberto Barroso. Het gerucht gaat dat de druk van de Amerikaanse Magnitsky-wet op hem en zijn familie hem deed besluiten de rust van het pensioen op te zoeken. Sindsdien zwaait Edson Fachin de voorzittershamer.
Vandaag de dag is de elfde zetel echter een speelbal van de politiek. President Lula schoof Jorge Messias (dezelfde Messias die in 2016 door Dilma Rousseff naar Lula gestuurd werd met een benoemingsdocument voor noodgevallen, dit met de bedoeling om Lula nog snel te benoemen als stafchef, wat hem onschendbaar zou maken voor lagere gerechtshoven. Messias is nu avocaat-generaal bij het AGU - Advocacia-Geral da União) naar voren, maar hij stuit op de onverzettelijkheid van senaatsvoorzitter Davi Alcolumbre. Er wordt gefluisterd dat Alcolumbre liever zijn voorganger Rodrigo Pacheco in de toga ziet, terwijl die laatste wellicht droomt van het gouverneurschap in Minas Gerais in 2026. Door deze patstelling, een klassieke “voor wat hoort wat”-situatie, telt het hof momenteel slechts tien rechters: negen mannen en één vrouw, Cármen Lúcia.
Korte toelichting over de procureur generaal, eveneens op de foto: In de Braziliaanse juridische hiërarchie speelt de PGR (Paulo Gonet) een cruciale rol omdat hij de enige is die strafrechtelijke onderzoeken tegen politici met een foro privilegiado kan starten of seponeren. De interactie tussen hem en rechters als Alexandre de Moraes of Gilmar Mendes bepaalt vaak de politieke temperatuur in Brasília.
De peiling
De recente peiling van AtlasIntel, uitgevoerd voor de krant Estadão, bevestigt het beeld van een diepe kloof. De meerderheid van de rechters wordt door de Braziliaan negatief beoordeeld. De enige uitzondering is André Mendonça, de door Bolsonaro benoemde “verschrikkelijk evangelische” rechter. Met 43% positieve stemmen lijkt hij gewaardeerd te worden om zijn afstand tot het oververhitte politieke debat. Hij is daarmee op dit moment een van de populairste publieke figuren, wat de vraag oproept of hij in de voetsporen van een figuur als Sérgio Moro zal treden. Een andere figuur die opvallend veel steun genoot, was minister Flávio Dino. Hij wist de sympathie van 72% van de bevolking te winnen met zijn besluit om een einde te maken aan de zogenaamde penduricalhas. Deze extra toelagen en privileges bovenop de al riante salarissen worden door de gewone Braziliaan simpelweg beschouwd als gesjoemel, wat het in feite ook is.
Aan de andere kant van het spectrum vinden we minister Dias Toffoli, die door maar liefst 81% van de ondervraagden negatief wordt beoordeeld. Zijn bemoeienis met het onderzoek naar Banco Master, waarbij hij het werk van de federale politie hinderde, heeft zijn imago geen goed gedaan. Zelfs de tranen die bij “decaan” Gilmar Mendes in de ogen stonden op het moment dat hij zijn strijdvaardige collega Alexandre de Moraes hartstochtelijk verdedigde tijdens een zitting, lijken de publieke opinie niet te vermurwen.
Men moet hierbij wel een kanttekening plaatsen: populariteit is niet het doel van de rechtspraak. In theorie dient een rechter enkel de wet te handhaven. Maar daar wringt de schoen voor de toekijkende burger. Er leeft een breed gedragen gevoel dat de Grondwet niet wordt bewaakt, maar dat eigen belangen — of erger, banden met het criminele circuit — de boventoon voeren. Hoewel instituten als het Parlement of de strijdkrachten er in de peilingen soms nog slechter vanaf komen, blijft de vertrouwensbreuk met het hoogste hof pijnlijk zichtbaar.
Wie dieper graaft, ontdekt echter dat het STF niet zomaar een rechtbank is. Het is het epicentrum van een voortdurend politiek schaakspel waarin de inzet soms letterlijk van levensbelang lijkt te zijn. De geschiedenis van dat hof leest als een reeks spannende hoofdstukken. Neem Joaquim Barbosa: ten tijde van het enorme Mensalão-corruptieschandaal was hij de onverbiddelijke aanklager die de machtigen op de knieën dwong. Hoewel hij officieel wegens rugklachten ontslag nam, gelooft in de wandelgangen van Brasília bijna niemand dat. Werd hij te machtig, werd hij bedreigd, of stapte hij op uit pure voorzichtigheid na zijn felle aanvaringen met Gilmar Mendes? Hij gaf nooit duidelijkheid, wat de mythe alleen maar groter maakte.
Dat de dood nooit ver weg lijkt in de top van de macht, bleek pijnlijk tijdens het Lava Jato-onderzoek. Rechter Teori Zavascki, destijds de spil in het onderzoek naar grootschalige corruptie, kwam om het leven bij een mysterieus vliegtuigongeluk. Tot op de dag van vandaag zijn veel Brazilianen ervan overtuigd dat hij doelbewust uit de weg werd geruimd.
Tegen deze achtergrond van intriges moeten we de huidige peilingen zien. De populariteit van André Mendonça is daar een perfect voorbeeld van. Na zijn geslaagde sabatina in de Senaat was de ontlading zo groot dat Michelle Bolsonaro een vreugdedans maakte en in tongen begon te spreken — een tafereel dat de diepe religieuze en ideologische verdeeldheid van het land markeerde. Vandaag de dag wordt Mendonça door rechts Brazilië gezien als de enige die nog kan ingrijpen in actuele schandalen en als tegengewicht voor rechters als Toffoli en Moraes.
Dat de achterdocht altijd onder de oppervlakte suddert, bleek deze week opnieuw. Een vlucht van Brasília naar Rio de Janeiro met aan boord André Mendonça en zijn collega Luiz Fux werd op het laatste moment geannuleerd na de ontdekking van verdachte schade aan het toestel. Hoewel de luchtvaartmaatschappij spreekt over een mogelijke aanvaring met een vogel, sloegen de sociale media meteen op hol. In een land waar rechters in het verleden uit de lucht vielen, wordt een technisch mankement aan een vliegtuig met twee STF-ministers onmiddellijk vertaald naar een mogelijke aanslag.
Het slotakkoord: Tussen Recht en Vergelding
Het zijn dit soort verhalen die blootleggen waarom Brazilianen zo obsessief bezig zijn met de populariteit van hun rechters. Het gaat niet om sympathie, maar om wie men vertrouwt in een systeem dat voortdurend onder hoogspanning staat. Dat wantrouwen wordt gevoed door recente, bijna surrealistische gebeurtenissen. Zo raakte deze week bekend dat een boekhouder in Rio de Janeiro al meer dan een week in alle stilte vastzit. De opdracht tot zijn arrestatie kwam van niemand minder dan Alexandre de Moraes zelf, in een onderzoek naar het lekken van fiscale gegevens van nota bene de familie van de minister.
Voor de kritische burger is dit het toppunt van de Braziliaanse knoop: een magistraat die tegelijkertijd slachtoffer, onderzoeker en rechter is. Terwijl de verdediging klaagt over een gebrek aan toegang tot het geheime dossier, wordt de hetze in de samenleving alleen maar verder opgehitst. Het versterkt het beeld van een hof dat niet boven de partijen staat, maar zelf een strijdende macht is geworden.
In de marmeren gangen van het STF, waar de toga’s autoriteit uitstralen en de politieke belangen door de wandelgangen dwalen, is één ding zeker: in Brazilië is een rechterlijke uitspraak nooit zomaar een vonnis. Het is een volgend hoofdstuk in een verhaal vol macht en de voortdurende dreiging van het noodlot. Of het nu gaat om verdachte schade aan een vliegtuig of een geheime arrestatie in de vroege uurtjes; de grens tussen rechtspraak en een politieke thriller is in Brazilië definitief vervaagd.
Wordt (zeker) vervolgd.
Foto’s: Felipe Sampaio - Nelson Jr. - SCO/STF - Agência Brasil - Wikimedia Commons