Van opstandige kapitein tot ‘Mythe’: De onwaarschijnlijke vlucht van Jair Bolsonaro
Hoe een marginale politicus de Braziliaanse macht greep, ten onder ging aan chaos, en nu de weg vrijmaakt voor een nieuwe generatie.
🇬🇧 🇧🇷 🇫🇷 🇩🇪 🇪🇸 🌐 → Use your browser’s translation tool
Het meest recente nieuws over ex-president Bolsonaro
Het Braziliaanse Openbaar Ministerie is voorstander van huisarrest. In een zes pagina's tellende verklaring stelde Paulo Gonet, hoofd van het Federaal Openbaar Ministerie, dat "huisarrest noodzakelijk is, omdat dit de onmisbare zorg en continue monitoring van de gezondheidstoestand van de voormalige president mogelijk maakt, die aantoonbaar onderhevig is aan plotselinge en onvoorspelbare schadelijke veranderingen van het ene moment op het andere." Het ziet er naar uit dat de ex-president, nog steeds in het hospitaal, niet meer moet terugkeren naar de gevangenis.
Voormalig first lady Michelle Bolsonaro had gisteren een afspraak met Moraes om de gezondheid van haar man te bespreken en haar argumenten voor huisarrest kracht bij te zetten. De beslissing over het lot van Bolsonaro na zijn ontslag uit het ziekenhuis ligt bij de Eerste Kamer van het Federale Hooggerechtshof (STF). De rapporteur in de zaak waarin Bolsonaro werd veroordeeld, rechter Alexandre de Moraes, zal naar verwachting een eerste beslissing nemen en de zaak vervolgens voorleggen aan de voltallige kamer, waartoe ook de rechters Flávio Dino, Cármen Lúcia en Cristiano Zanin behoren.
Hoe het allemaal begon
Voor dit verhaal duiken we even terug in het verleden. Jair Messias Bolsonaro was 9 jaar toen de militairen het bestuur van Brazilië overnamen door een coup, op 31 maart 1964. In 1973 trad hij toe tot de militaire voorbereidingsschool, en in 1974 ging hij naar de prestigieuze Academia Militar das Agulhas Negras (AMAN). Hij studeerde af in 1977 als artillerie-officier. Dit was nog volop dictatuur-tijd: de “anos de chumbo” (jaren van lood) onder presidenten als Médici en Geisel, met zware repressie, censuur en martelingen. ABBA had in dat jaar een reuzehit met Dancing Queen en Bolsonaro’s leeftijdsgenoten in de lage landen dansten zich te pletter in de discotheken op de tonen van de Bee Gees hits “Stayin’ Alive” en “Night Fever”. Wie weet het nog?
Bolsonaro in het verre Brazilië moest toen naar de pijpen dansen van zijn oversten en dat verliep niet altijd even vlot. Hij klom op tot kapitein, maar bleef steken op dat niveau. Hij had wel bewondering voor de dictatuur: hij zag het als een “glorieuze” periode die Brazilië redde van het communisme.
De breuk met de legerleiding kwam er in 1985, nog net onder het laatste dictatuur-regime van Figueiredo, maar al in de overgangsfase naar democratie. Hij gaf een interview aan het weekblad Veja waarin hij zijn beklag deed over lage salarissen voor lagere officieren. Zijn superieuren zagen dat als ongehoorzaamheid en hij vloog 15 dagen achter de tralies voor insubordinatie. In 1986 escaleerde het: Veja publiceerde een verhaal dat Bolsonaro en een collega een plan zouden hebben om bommen te plaatsen bij militaire installaties in Rio om te protesteren tegen lage lonen. Hij werd berecht door een militaire rechtbank, schuldig bevonden en in eerste instantie ontheven van zijn rang. In 1988 werd hij door het militaire hof vrijgesproken, maar de schade was aangericht. Jair ging met pensioen. Hij was toen 35 (!) en begon een politieke carrière, erg opvallend omdat hij zijn imago bouwde op nostalgie naar het militaire regime, terwijl hij er zelf werd buitengesloten. Hij was meer rechts dan de dictatuur op zich.
Hij werd voor het eerst verkozen in dat jaar (1988), voor een zetel in de gemeenteraad van Rio de Janeiro voor de partij Democrata Cristão (PDC). Bij de nationale verkiezingen van 1990 slaagde hij erin om zich te laten verkiezen als federaal afgevaardigde. Nadien werd hij telkens weer opnieuw verkozen, in zes opvolgende verkiezingen. Ondanks deze vrij lange periode, bleef hij een marginale figuur met weinig wetgevende successen. Maar dat veranderde in 2018, grotendeels te danken aan de politieke context van dat verkiezingsjaar.
Brazilië was toen totaal klaar met de linkse PT-partij na jaren van schandalen. Eerst het Mensalão in 2005, daarna het veel grotere Lava Jato vanaf 2014: miljarden corruptie bij Petrobras, waarbij PT-leiders betrokken bleken. De economie lag plat, werkloosheid explodeerde en de kiezers waren moe van al die leugens en diefstal. In 2016 werd president Dilma Rousseff afgezet (velen noemden het een coup), en vice-president Michel Temer nam over. Temer was extreem impopulair en had zelf schandalen, maar voerde wel een ingrijpende arbeidshervorming door die werkgevers meer vrijheid gaf – wat links haatte, maar de economie iets hielp.
Lula, nog steeds populair bij veel armen, zat sinds 2018 in de gevangenis wegens corruptie en mocht niet meedoen aan de verkiezingen. Hij wees Fernando Haddad aan als zijn vervanger, die al snel “de poste van Lula” werd genoemd: een soort plaatsvervanger, een pop aan een touwtje, die gewoon Lula’s lijn moest doortrekken. Dat voelde voor veel kiezers als een truc om de PT aan de macht te houden.
Precies op dat moment van totale afkeer van het oude systeem, corruptie en linkse politiek, steeg Jair Bolsonaro razendsnel. Als rechtse outsider beloofde hij hard op te treden tegen misdaad en corruptie, de economie op te krikken en een breuk met het verleden. Hij won overtuigend van Haddad, omdat de Brazilianen simpelweg verandering wilden – wat het ook kostte.
Zijn aanpak als president ligt nog vers in het geheugen. De grootste smet is de coronapandemie: Bolsonaro bagatelliseerde covid als “gripezinha”, verzette zich tegen lockdowns en vaccins, promootte onwerkzame middeltjes en leidde tot bijna 700.000 doden – een van de hoogste aantallen ter wereld per capita, door nalatigheid en desinformatie.
Andere blijvende negatieve herinneringen zijn: record ontbossing in de Amazone door verzwakte milieubescherming en steun aan illegale activiteiten; een land dat internationaal geïsoleerd raakte door anti-klimaatstandpunten en agressieve diplomatie; stijgende armoede en honger (ondanks een herstel in 2022 door hoge grondstofprijzen); en een diep verdeeld land door constante aanvallen op instituten, het STF, de verkiezingen en minderheden (LGBTQ+, inheemse volkeren, vrouwen).
Bolsonaro verheerlijkte de militaire dictatuur (1964-1985), omringde zich in zijn regering door generaals, pushte wapens voor burgers en ondermijnde de democratie – wat leidde tot de bestorming van overheidsgebouwen op 8 januari 2023 door zijn aanhangers. Positieve punten zoals de pensioenherziening, lagere criminaliteit in sommige jaren of economische flexibilisering wegen voor de meeste critici niet op tegen dit alles. Bolsonaro’s nalatenschap is vooral chaos, polarisatie en een beschadigde reputatie van Brazilië in de wereld.
Terugkomend op de gebeurtenissen van 8 januari 2023, zou men kunnen besluiten dat hij het wel zag zitten om de uitslag van de verkiezingen te negeren d.m.v. een coup, maar hij had nooit de moed om dit openlijk uit te voeren en liet het allemaal over aan anderen, toekijkend in Miami waar hij in december 2022 een tijdelijke toevlucht zocht. Uiteindelijk kwam er allemaal niets van in huis en bleef het beperkt tot de aanhoudende protesten van zijn aanhangers aan de poorten van de kazernes. De militairen waren verdeeld, en buiten sommige generaals kwam er ook geen steun vanuit die hoek. De bestorming van de overheidsgebouwen kan beschouwd worden als een couppoging, maar het bleef beperkt tot een weliswaar grootschalig vandalisme. De daders werden opgepakt en kregen erg zware straffen opgelegd. Bolsonaro hield zich koest maar moest uiteindelijk verantwoording afleggen bij het hooggerechtshof. Hij is momenteel onverkiesbaar verklaard tot 2030 en kreeg een celstraf van 27 jaar en 3 maanden opgelegd voor zijn rol bij de couppoging en de bestorming van de overheidsgebouwen in Brasília op 8 januari 2023.
En nu?
In september 2018 werd hij neergestoken tijdens een campagne (bijna dood), wat hem nog meer sympathie gaf: “Zie je, het systeem probeert hem kapot te maken.” De gevolgen van die aanslag hielpen zijn gezondheid naar de vaantjes waardoor hij nu mogelijk zelfs in aanmerking komt voor een huisarrest. Hoe dan ook, de carrière van de nu 71-jarige “mythe” (een eretitel van zijn aanhangers) is afgelopen, voorgoed.
Hij besloot om zijn zoon Flávio (44), advocaat en senator, aan te duiden als kandidaat-president voor rechts Brazilië. Zijn beslissing werd gerespecteerd door de PL (zijn partij) omdat hij nog steeds van een erg grote populariteit geniet. Wat de verwachtingen zijn mocht hij Lula verslaan, legde ik al eerder uit. Hij is wat gematigder in zijn optreden dan zijn vader en beschikt over een vlotte omgang. Hierdoor stijgen zijn kansen aanzienlijk, en dat veroorzaakt zenuwachtigheid aan de overzijde van de politieke arena.
De vermoeidheid van een president
Een artikel in de Braziliaanse pers (Estadão) beschrijft hoe mensen binnen de directe omgeving van president Lula erkennen dat er sprake is van een natuurlijke politieke slijtage bij de bevolking. Omdat Lula al sinds 1989 onafgebroken deelneemt aan verkiezingen, ervaart een deel van de kiezers een zekere vermoeidheid bij zijn imago, wat ook zichtbaar is in dalende populariteitscijfers.
Om dit tij te keren, zet de regering nu volop in op de uitvoering en opening van publieke werken. Lula reist hiervoor het hele land door, maar hij heeft te maken met een strakke deadline: volgens de kieswet mag hij na 4 juli geen officiële openingen meer verrichten. De komende verkiezingen worden door het Planalto-paleis dan ook gezien als een soort volksraadpleging over het voortbestaan van zijn politieke cyclus.
Een ander artikel (Folha de São Paulo) beschrijft zijn inspanningen om de Arbeiderspartij (PT) te verjongen. Uit recente gegevens blijkt namelijk dat de partij moeite heeft om aansluiting te vinden bij jonge kiezers; in peilingen onder jongeren tussen de 16 en 24 jaar scoort Lula inmiddels zelfs iets lager dan oppositiekandidaat Flávio Bolsonaro. Om dit probleem aan te pakken, grijpt Lula persoonlijk in bij de selectie van kandidaten voor de komende verkiezingen. Hij stimuleert jonge talenten om zich verkiesbaar te stellen voor het parlement, omdat de huidige fractie gemiddeld vrij oud is. Deze vernieuwing verloopt echter niet zonder slag of stoot, omdat gevestigde politici binnen de partij hun eigen posities willen beschermen. Mijn indruk is echter dat dit plan tot verjonging in schril contrast staat met zijn eigen houding. Tot op de dag van vandaag weigert hij een duidelijke opvolger aan te wijzen, en het lijkt er zelfs op dat hij elke serieuze poging daartoe belemmert om zijn eigen centrale machtspositie te behouden.
Het verhaal van Lula nadert de eindstreep. Maar hij is er nog steeds, met zijn vertrouwde gewoonte om anderen steevast aan te spreken als “companheiro” (kameraad). Het is een term die bij velen wrange herinneringen oproept aan communistische dictaturen. Dat beeld wordt versterkt door zijn openlijke geflirt met regimes die allesbehalve democratisch zijn, zoals die in Venezuela, Nicaragua, Rusland en Iran.
De kansen dat een nieuwe generatie het gaat overnemen van beide mannen en hun verleden, stijgen met de dag. De vraag is: welke kleur?
Foto’s: Julio Cesar Guimarães - Palácio do Planalto - Sâmia Bomfim / Wikimedia Commons - Valter Campanato / Agência Brasil