Verbonden, maar niet beschermd
Over de generatie die Brazilië hielp opbouwen, maar nu dreigt te verdwalen in een digitale wereld die sneller verandert dan zij kunnen volgen.
In een eerdere bijdrage over de kiesintenties van de Brazilianen verwees ik naar de vier generaties die volgens recente analyses het politieke landschap vormgeven: Bossa Nova, Ordem e Progresso, Redemocratização en Geração.com. Vooral die laatste groep, goed voor ongeveer twaalf procent van de bevolking, verdient bijzondere aandacht. Het gaat om jongeren geboren tussen 2000 en 2009, net oud genoeg om te stemmen, en tegelijk de eerste generatie die volledig is opgegroeid in een digitale wereld. Toch is het opvallend dat deze groep, hoewel klein in demografische zin, veel groter is wanneer men kijkt naar het aantal mensen dat werkelijk als digital native kan worden beschouwd. Er bestaan verschillende benamingen voor deze categorie: early adopters, digivaardigen, en soms zelfs de digitale elite — een groep die niet alleen toegang heeft tot de nieuwste technologie, maar ook de intellectuele bagage bezit om complexe digitale systemen te begrijpen en te benutten.
Wanneer we de meest recente cijfers van 2025 en begin 2026 bekijken, valt op hoe hoog de internetpenetratie in Brazilië inmiddels is. Ongeveer 88% van de bevolking — tussen de 163 en 185 miljoen mensen — gebruikt het internet. Het bezit van mobiele telefoons is bijna universeel, met een percentage van 97%. Maar deze cijfers verhullen een belangrijke nuance: toegang tot technologie betekent nog niet dat men ze begrijpt, laat staan dat men ze veilig en efficiënt gebruikt. De digitale elite bevindt zich vooral in de hogere sociale klasse A, waar vrijwel iedereen toegang heeft tot meerdere apparaten — zowel computers als smartphones — en daardoor in staat is om complexe digitale taken uit te voeren, van bankzaken tot belastingaangiftes en professionele softwaretoepassingen. In de lagere sociale klassen D en E is de situatie anders. Daar heeft 87% van de mensen uitsluitend via de mobiele telefoon toegang tot het internet, wat de mogelijkheden voor geavanceerd digitaal gebruik aanzienlijk beperkt.
Regionaal gezien blijven het Zuidoosten en het Centrum-Westen vooroplopen in connectiviteit, maar de grootste groei vindt de laatste jaren plaats in het Noorden en Noordoosten. De digitale kloof wordt kleiner, maar blijft voelbaar. Slechts een deel van de bevolking beschikt over wat onderzoekers “betekenisvolle connectiviteit” noemen: een combinatie van snelheid, stabiliteit en geschikte apparatuur die het mogelijk maakt om werkelijk alle digitale mogelijkheden te benutten. Voor miljoenen Brazilianen blijft die drempel hoog.
Deze kloof heeft verstrekkende gevolgen, vooral voor de Bossa Nova-generatie. Volgens gegevens van het IBGE telt Brazilië meer dan vijftien miljoen 70-plussers. Een aanzienlijk deel van hen beschikt niet over betekenisvolle connectiviteit, en de gevolgen daarvan zijn dramatisch. Van de ouderen die geen internet gebruiken, geeft 66% aan dat ze simpelweg niet weten hoe het moet. Het gaat dus niet om onwil, maar om onvermogen — een generatie die de digitale revolutie niet heeft meegemaakt en nu geconfronteerd wordt met een samenleving die sneller digitaliseert dan zij kunnen bijbenen.
Daarbovenop komt het probleem van analfabetisme. In 2024 was ongeveer 14,9% van de Brazilianen ouder dan zestig analfabeet, goed voor ruim vijf miljoen mensen. In het Noordoosten liggen deze percentages nog hoger. Voor de groep die wel kan lezen maar de “digitale codes” niet begrijpt, zijn de barrières minstens even groot. Het gebruik van computers onder ouderen is de laatste jaren sterk gedaald, van 63% naar slechts 33%, ten gunste van de smartphone. Maar een smartphone is geen volwaardig instrument voor complexe taken. Het scherm is klein, de interface is vluchtig, en de veiligheid is moeilijk te overzien. Het gevolg is dat veel ouderen wel een toestel bezitten, maar het slechts gebruiken voor basisfuncties: bellen, berichten ontvangen, foto’s bekijken en — vooral — eindeloos scrollen door sociale media.
Daar komt nog iets bij dat vaak over het hoofd wordt gezien: de hardnekkige gewoonte van veel ouderen om hun volledige inkomen cash af te halen bij een Casa Lotérica of bij hun bankagentschap. Niet zelden staan ze in lange rijen, soms onder de brandende zon, om geld op te nemen dat ze vervolgens thuis bewaren. Sommigen zijn zelfs bang om een ATM te gebruiken, uit angst voor fouten, fraude of simpelweg omdat ze het toestel niet begrijpen. Het tijdsverlies is enorm, maar voor hen is het de enige manier om controle te voelen over hun eigen geld. Tegelijkertijd sluiten banken in snel tempo filialen, vooral in het binnenland. Dorpen die ooit een agentschap hadden, moeten nu uitwijken naar naburige steden, vaak kilometers verderop, waar de internetverbinding bovendien onbetrouwbaar is. Mensen worden gedwongen om te digitaliseren, maar niet iedereen slaagt daarin. Voor ouderen die slecht te been zijn, wordt een eenvoudige bankverrichting plots een halve dagreis. De samenleving verandert sneller dan zij kunnen volgen, en de gevolgen zijn soms schrijnend.
In mijn eigen vrienden- en kennissenkring zie ik dit regelmatig gebeuren. Mensen die goed opgevoed zijn, een respectabele loopbaan achter de rug hebben, en toch volledig afhankelijk zijn van anderen wanneer het gaat om digitale veiligheid. Dat op zich is al zorgwekkend, maar het wordt ronduit gevaarlijk wanneer men beseft dat deze kwetsbaarheid een directe voedingsbodem vormt voor criminaliteit. Meer dan 80% van de ouderen in stedelijke gebieden zoals São Paulo geeft aan slachtoffer te zijn geweest van pogingen tot digitale oplichting. De meest voorkomende vormen van succesvolle fraude zijn het ongeoorloofd afsluiten van leningen en identiteitsfraude via bankapps. Ongeveer 68% van de Braziliaanse ouderen gelooft dat het nagenoeg onmogelijk is om zichzelf volledig te beschermen tegen online fraude. Dat gevoel van machteloosheid is misschien nog verontrustender dan de fraude zelf.
Een voorbeeld uit het dagelijks leven illustreert dit treffend. Een 70-plusser roept de diensten in van een klusjesman die R$ 150 aanrekent, een relatief laag bedrag. De afspraak is dat de dienstverlener het geld persoonlijk komt ophalen, op verzoek van zijn oudere klant. Op de dag van de afspraak loopt de klusjesman vertraging op en verschijnt pas enkele uren later. De klant, een stipt man, blijft de hele dag thuis om het geld persoonlijk te overhandigen. Hij bezit wel een smartphone, maar weet niet hoe hij een Pix moet uitvoeren. Bovendien vertrouwt hij het systeem niet. Wanneer de man eindelijk arriveert, blijkt dat de klant hem een biljet van R$ 200 wil geven. “Sorry, ik heb geen wisselgeld,” is het antwoord. En daar sta je dan. Twee volle dagen verspild aan iets dat in enkele seconden opgelost had kunnen worden.
Een andere kennis nam contact op nadat hij een WhatsApp-bericht ontving, zogenaamd afkomstig van de Receita Federal. Volgens het bericht stond hij op het punt zijn CPF te verliezen omdat hij achterliep met een betaling. De man beefde letterlijk van angst. Een ongeldig verklaarde CPF is in Brazilië een ernstige zaak. Ik rook meteen onraad, stelde enkele vragen en het werd snel duidelijk dat het om een poging tot oplichting ging. Ik slaagde erin hem gerust te stellen, maar het had evengoed anders kunnen aflopen. En dit soort berichten zijn legio: valse investeringspagina’s die gouden bergen beloven, nepnieuws dat angst zaait over pensioenen die zouden worden geblokkeerd, waarschuwingen voor fictieve maatregelen van de regering. Door de gewoonte van veel ouderen om werkelijk alles door te sturen naar hun volledige contactenlijst, verspreidt deze onzin zich als een lopend vuur. Angst wint het van voorzichtigheid, emotie van nuchterheid, reflex van reflectie.
De verkiezingen komen eraan. In oktober wordt een nieuwe president gekozen, en in de deelstaten nieuwe gouverneurs. Officieel beginnen de campagnes in augustus, maar in werkelijkheid is de digitale strijd al lang begonnen. Sociale media worden overspoeld met commentaren, filmpjes, cartoons en “nieuwsberichten” die vaak volledig verzonnen zijn. Kunstmatige intelligentie doet de rest. Het is niet overdreven om te stellen dat velen zich laten misleiden, vooral jongeren en ouderen. De snelheid waarmee dergelijke berichten zich verspreiden is verbijsterend, en telkens opnieuw sta ik paf van het geloof dat eraan gehecht wordt. Het is dan ook geen wonder dat de politieke polarisatie in Brazilië zo hardnekkig is.
Dit alles vormt een gigantisch probleem in de Braziliaanse samenleving, een probleem dat alleen kan worden opgelost door betere opvoeding en digitale vorming. Wat de Bossa Nova-generatie betreft, zal de tijd het verschil vanzelf uitvlakken. Maar niemand weet wat de toekomst in petto heeft voor de generatie .com. Zij zijn digitaal vaardig, maar leven in een wereld waarin de grens tussen echt en vals steeds dunner wordt. De vraag is niet of zij de technologie zullen beheersen, maar of zij de technologie zullen doorzien.
Daarom geloof ik dat er voor de Bossa Nova-generatie, en voor velen uit de daaropvolgende generaties, een duidelijke taak ligt voor de overheid. Niet als luxe, maar als sociale plicht. Digitale voorlichting is geen bijkomstigheid meer, maar een basisbehoefte in een samenleving die razendsnel verandert. Het moet mogelijk zijn om, net zoals men gezondheidsposten en UPA’s inzet voor medische zorg, ook fysieke plaatsen te voorzien waar mensen terechtkunnen voor digitale begeleiding. Velen zouden die hulp met open armen ontvangen, zonder schaamte, als men hen maar duidelijk maakt dat onwetendheid geen fout is, maar een gevolg van ongelijke kansen. De digitalisering kan niet worden teruggedraaid, maar het is evenmin correct om mensen uit te sluiten omdat ze het tempo niet kunnen volgen. Campagnes, pamfletten, televisieprogramma’s, lokale initiatieven — alles wat maar helpt om de kloof te verkleinen — zou vandaag al moeten bestaan. Banken zullen dit niet oplossen; zij sluiten filialen en laten precies die klanten achter die het meest ondersteuning nodig hebben. Wie het wel kan oplossen, moet het niet alleen zeggen, maar ook doen. Voor mij is dit geen politieke voorkeur, maar een eenvoudige oproep tot verantwoordelijkheid: een samenleving die haar ouderen beschermt, beschermt zichzelf.
De afbeeldingen bij deze bijdrage werden gegenereerd door kunstmatige intelligentie. Ze tonen geen echte mensen en dienen uitsluitend om de inhoud van deze tekst visueel te ondersteunen. Houd er rekening mee dat veel beelden die op sociale media circuleren eveneens niet echt zijn — met dit verschil dat men u daar zelden waarschuwt. Blijf dus altijd kritisch kijken.