Misverstanden
🇬🇧 🇧🇷 🇫🇷 🇩🇪 🇪🇸 🌐 → Use your browser’s translation tool
Tien jaar geleden schreef ik in mijn boek Braziliaanse Horizonten al dat misverstanden moeten worden opgeruimd. Vandaag, in een wereld die nog sneller en digitaler is geworden, lijken die clichés alleen maar hardnekkiger. Men verwart vrolijkheid met luiheid, of een complexe bureaucratie met een gebrek aan technologie. Deze pagina is bedoeld als een gids voor wie verder wil kijken dan de ansichtkaart. We pellen de lagen van de Braziliaanse ui af, cliché voor cliché, tot we bij de kern komen van wat dit land werkelijk beweegt
Hieronder een reeks bestaande misverstanden over Brazilië:
De mythe van de 'vrolijke luiaard'
Het meest hardnekkige cliché is dat de Braziliaan relaxed leeft, altijd vrolijk is en niets serieus neemt. Wie met die instelling zaken probeert te doen of een bedrijf start, loopt onherroepelijk tegen de lamp. Men verwart een hartelijke inborst of een flexibele houding vaak met een gebrek aan ernst of werklust.
Niets is minder waar. Brazilië is een land van overlevers. Wat de buitenlander “relaxed” noemt, is vaak een noodzakelijke vorm van improvisatie (ginga) om in een verstikkende bureaucratie en een complex systeem staande te blijven. Terwijl de gringo klaagt over een vertraging, is de Braziliaan al lang bezig met het zoeken naar een creatieve omweg. De enorme economische motor van steden als São Paulo draait niet op luiheid, maar op een werkethiek die velen in Europa zou doen duizelen.
Het uniform van de gringo: Voetbal en Samba
Nee, niet alle Brazilianen houden van voetbal en nee, samba is niet de enige muziek. Voetbal is weliswaar de populairste sport, maar de onvoorwaardelijke liefde is bekoeld. De tijd van de romantische straatvoetballer heeft plaatsgemaakt voor een miljardenindustrie. Jongeren kijken nu vaak meer naar de uiterlijke status van idolen als Neymar dan naar het spel zelf. Bovendien zijn sporten als volleybal en de autosport in veel regio’s net zo heilig.
Wat de muziek betreft: samba is slechts één kleur in een gigantisch palet. Van de Sertanejo (country) in het binnenland tot de Forró in het noordoosten en de verfijnde MPB (Música Popular Brasileira); de lijst is haast eindeloos. Wie denkt dat alles op een sambaritme beweegt, negeert 500 jaar aan rijke, diverse cultuurgeschiedenis. Wil je er meer over weten, lees dan:
De taalbarrière en de 'Bananenrepubliek'
De vraag op de afbeelding bovenaan deze pagina — “Hablas español?” — is de snelste manier om een Braziliaan te beledigen. Hoewel de talen op elkaar lijken, is Portugees de ziel van dit land. Wie weigert dat te erkennen, blijft altijd een buitenstaander.
Daarnaast bestaat het hardnekkige beeld van een technologisch achterop lopende ‘bananenrepubliek’. De werkelijkheid? Terwijl men in Europa soms nog dagen wacht op een bankoverschrijving, betaalt de Braziliaan alles — van de kokosnoot op het strand tot de belasting — met een onmiddellijke PIX-betaling op zijn smartphone. De technologische adoptie in de financiële sector en de overheid is op veel vlakken moderner en efficiënter dan wat we in het Noorden gewend zijn.
De ‘exotische’ vrouw en de ‘passionele’ man: De seksuele mythes
Brazilië wordt in het buitenland vaak gereduceerd tot een soort erotisch speelveld. Jaarlijks voeden beelden van schaars geklede danseressen tijdens het carnaval de natte droom van de wereld. Maar wie met die bril naar de Braziliaanse mens kijkt, stapt in een sociaal en emotioneel mijnenveld.
De Braziliaanse vrouw: Matriarchaat in een sensuele outfit
Het cliché wil dat elke Braziliaanse vrouw een slank, gebruind en meegaand “exotisch type” is. De werkelijkheid is dat Brazilië een van de meest diverse bevolkingen ter wereld heeft. Je vindt er alles: van blonde, blauwoogige vrouwen in het zuiden tot de diepzwarte schoonheid in Bahia en de Aziatische invloeden in São Paulo.
Ja, er is een enorme lichaamscultuur. Uiterlijk wordt vaak ingezet als kapitaal in een harde maatschappij. Wekelijkse bezoeken aan de manicure en de kapster zijn geen luxe, maar een prioriteit. Maar verwar die uiterlijke verzorging niet met onderdanigheid. De Braziliaanse vrouw is vaak de spil van de familie — een matriarch die met ijzeren hand regeert over het huishouden en de opvoeding. De familie komt op de eerste, tweede en derde plaats.
Wie als buitenlander een relatie begint, moet rekening houden met een enorme emotionele intensiteit. Jaloezie is hier geen taboe, maar een teken van betrokkenheid. De Braziliaanse vrouw is bezitterig; ze beschermt haar domein tegen de buitenwereld en tegen de “zwakte van het vlees” die zij bij de man vaak als een gegeven beschouwt.
De Braziliaanse man: Charme, passie en de “Eu te amo”
De Braziliaanse man is de kampioen van de eerste indruk. Hij is verbaal zeer sterk, gul met complimenten en fysiek aanwezig. Voor een nuchtere Europeaan klinkt een uitspraak als “Ik wil met je rond de wereld zeilen” na twee uur praten als een belofte. In Brazilië is het vaak niet meer dan een momentopname van de passie van dat moment.
Het cliché van de gepassioneerde minnaar maskeert vaak een gebrek aan echte emotionele onafhankelijkheid. Veel mannen blijven tot ver na hun dertigste bij hun ouders wonen, wat zorgt voor een hechte, maar soms verstikkende band met de moeder (de beruchte sogra). In een relatie kan de man zeer jaloers zijn — hij vindt het vaak onbegrijpelijk dat een vrouw alleen op stap gaat — terwijl hij voor zichzelf vaak een grotere vrijheid opeist.
De realiteit van het koppel
In Brazilië ben je als koppel een eenheid. Man en vrouw gaan samen uit, of ze gaan niet. Het idee dat de man gaat voetballen en de vrouw daarna alleen met vriendinnen op stap gaat tot diep in de nacht, is in veel kringen nog steeds ondenkbaar en een recept voor een knallende ruzie.
De les voor de gringo: De seksuele aantrekkingskracht is er, maar ze komt met een gebruiksaanwijzing van sociale regels, diepe familieloyaliteit en emotionele claims. Wie de Braziliaanse vrouw of man enkel als een “exotisch avontuurtje” ziet, onderschat de kracht en de complexiteit van de mens achter de mythe.
Wat is er veranderd in 10 jaar?
Digitale jaloersheid: Tien jaar geleden was Facebook de boosdoener; nu is het Instagram en WhatsApp. Het is heel normaal dat koppels elkaars telefoon controleren of elkaars wachtwoorden eisen. De controle is digitaal geworden.
Onafhankelijkheid: Hoewel de familie heilig blijft, groeit er een klasse van financieel onafhankelijke vrouwen die minder pikken van de traditionele “macho” cultuur.
De ‘Sogra’ (schoonmoeder): Die is nog steeds even invloedrijk, maar woont nu vaker in bij het gezin vanwege de stijgende vastgoedprijzen, wat de dynamiek in huis (zeker met een buitenlandse partner) nog complexer maakt.
De schaduwzijde van de esthetiek: Het beeld van de perfecte, gebronsde lichamen moet enigszins gerelativeerd worden. Hoewel de fitnesscultus in de steden en aan de stranden alomtegenwoordig is, wordt Brazilië geconfronteerd met een veel minder fotogenieke realiteit: een exploderend cijfer voor overgewicht en obesitas. De agressieve opmars van de fastfoodcultuur en ultra-bewerkte voeding heeft diepe sporen nagelaten. Voor veel Brazilianen is de strijd tegen de kilo’s de dagelijkse realiteit, ver weg van de strakke buiken op de covers van de tijdschriften. Het “tropische paradijs” kampt met een zeer westers welvaartsziekte-probleem.
De vrouw als werkelijke spil
Brazilië wordt vaak afgeschilderd als een bolwerk van machismo. Op het eerste gezicht klopt dat: mannen voeren het woord, eisen de publieke ruimte op en vertonen vaak een haantjesgedrag dat we in Europa als gedateerd beschouwen. Maar wie de drempel van de Braziliaanse woning overstapt, ziet een totaal andere werkelijkheid.
Brazilië is in essentie een matriarchale maatschappij. De vrouw is niet alleen de spil van het gezin, ze is de motor van de hele sociale structuur. Terwijl de man vaak als een “passant” of een “groot kind” wordt beschouwd — charmant maar onbetrouwbaar — is de vrouw de rots. Zij beheert de financiën, regelt de opvoeding en houdt de complexe familiebanden strak in de hand.
De heilige moeder en de onvermijdelijke ‘Sogra’
De moederfiguur is in Brazilië heilig. Dat heeft diepe katholieke wortels, maar ook een praktische kant: door de vele alleenstaande moeders en de traditie van mannen die “zwak van vlees” zijn, is de moeder vaak de enige constante factor in een kinderleven.
Dit heeft grote gevolgen voor de niet-Braziliaan die hier een relatie aangaat:
De loyaliteit: De band tussen een kind (ook een volwassen man van 40) en de moeder is vrijwel onbreekbaar. Bij een conflict zal de familie bijna altijd de zijde van de moeder of de dochter kiezen.
De schoonmoeder (sogra): De invloed van de schoonmoeder op het huishouden van haar kinderen is enorm. Ze moeit zich met de opvoeding, de keuken en de dagelijkse gang van zaken. In Brazilië trouw je niet met een vrouw, je trouwt met haar hele familie-ecosysteem, met de sogra als onofficiële CEO.
De huishoudelijke hiërarchie
Een ander misverstand is dat vrouwen uit de midden- en hogere klasse de hele dag “vrouwelijk zitten te wezen”. Hoewel ze vaak niet weten hoe ze een lamp moeten vervangen of een lekke band moeten repareren — handenarbeid wordt nog steeds als iets voor de “lagere klasse” beschouwd — managen ze een heel leger aan personeel. De huismeid (empregada), de oppas (babá) en de tuinman worden aangestuurd met een efficiëntie waar een Europese manager nog wat van kan leren.
Wie dit matriarchaat negeert of probeert te doorbreken met een autoritaire Europese houding, zal merken dat hij heel snel buiten de familie-eenheid komt te staan. In Brazilië is de vrouw de baas, ook al laat ze haar man in het openbaar graag geloven dat hij het is.
De bananenrepubliek voorbij: De onverwachte technologische voorsprong van Brazilië.
Het is een van de meest hardnekkige misverstanden: het idee dat Brazilië een technologisch achtergebleven land is waar alles nog met pen en papier gaat. Wie met dat beeld uit het vliegtuig stapt, krijgt binnen het uur een digitale reality check.
Dat dit land allesbehalve een technologische achterhoedespeler is, blijkt wel uit de cijfers: met ruim 260 miljoen actieve toestellen zijn er in Brazilië inmiddels meer smartphones dan inwoners. Deze enorme dichtheid heeft de smartphone tot het onbetwiste centrale zenuwstelsel van de samenleving gemaakt. De grootste schok voor de nieuwkomer is dan ook de financiële digitalisering. Sinds de invoering van PIX — het nationale systeem voor directe betalingen — is contant geld in veel steden bijna een relict uit het verleden geworden. Je betaalt je kokosnoot bij een karretje op het strand, je parkeergeld aan een zwerver met een QR-code om zijn nek, of je belasting aan de overheid met één scan op je smartphone. Het is gratis, onmiddellijk en 24/7 beschikbaar. Veel Europese banken kunnen hier alleen maar van dromen.
Een digitale overheid en de “mobile-only” paradox
Brazilië heeft een van de meest geavanceerde systemen voor internetbankieren ter wereld, een gevolg van de noodzaak om tijdens de jaren van hyperinflatie razendsnel te kunnen schakelen. Ook de bureaucratie is grotendeels gedigitaliseerd. De Gov.br app centraliseert alles: van je identiteitskaart en rijbewijs tot je belastingaangifte. Alles is gekoppeld aan je CPF (het burgerservicenummer). Zonder CPF besta je niet, maar mét CPF heb je toegang tot een digitale efficiëntie waar menig Europees gemeentehuis bij verbleekt.
Toch heeft deze razendsnelle adoptie een keerzijde. Omdat velen de stap naar de klassieke computer volledig hebben overgeslagen, ontbreekt het vaak aan de digitale vaardigheden voor complexere softwaretoepassingen (zoals Excel of tekstverwerking) die zich op een klein scherm niet laten beheersen. Er is een generatie ontstaan die meesterlijk is in het typen met twee duimen, vaak in een eigen digitale taal die grof afwijkt van het correcte Portugees.
De keerzijde: De digitale kloof en de supermarkt-tunnel
Natuurlijk is er een schaduwzijde. Deze technologische voorsprong vergroot de kloof tussen degenen die conectado (verbonden) zijn en degenen die dat niet zijn. In rurale gebieden is de wirwar aan de elektriciteitspaal nog steeds de realiteit, maar zelfs in de armste favela is de smartphone het belangrijkste bezit. Men is er misschien arm aan bezittingen, maar men is rijk aan data.
Deze totale absorptie door het kleine scherm heeft ook het publieke leven veranderd. Je kunt tegenwoordig nauwelijks nog rustig winkelen in een supermarkt zonder dat de gangen versperd worden door iemand die, gebogen over zijn karretje, verbonden is met het internet maar compleet losgekoppeld van de werkelijkheid, driftig staat te typen op zijn celular. Het is een bevreemdend beeld: mensen die zo diep in een digitale boodschap verzonken zijn, dat ze het verkeer in de echte wereld om hen heen stomweg blokkeren.
De les voor de niet-Braziliaan: Kom niet aan met het idee dat je de Brazilianen wel even zult leren hoe ze een computer moeten gebruiken. De kans is groot dat de ober die je bedient sneller is met zijn digitale tools dan jij. Brazilië is geen bananenrepubliek; het is een digitaal laboratorium dat de rest van de wereld vaak een stap voor is, al is men daarbij ook een beetje de gevangene geworden van het eigen scherm.
Veiligheid en armoede: Het grote verschil tussen het sensationele nieuws en de dagelijkse realiteit.
Wie de internationale media volgt, krijgt het beeld van een land in een constante staat van burgeroorlog. De focus ligt altijd op de uitersten: de gewelddadige overvallen in de favela’s van Rio of de drugsoorlogen in de grenssteden.
De realiteit is echter veel diffuser. Ja, Brazilië heeft een veiligheidsprobleem, maar het is situationeel en geografisch. Veiligheid in Brazilië is een kwestie van codes begrijpen (zie de pagina ‘Codes’). Het gaat om weten waar je wel en niet kunt zijn, en op welk tijdstip. De meeste Brazilianen leiden een heel gewoon leven, gaan naar hun werk en bezoeken het park zonder ooit met direct geweld geconfronteerd te worden.
Daarnaast is er het misverstand over armoede. De gringo ziet vaak alleen de ‘romantische’ armoede van de favela of de bittere noodzaak op straat. Men vergeet de enorme, werkende middenklasse die de ruggengraat van het land vormt. Brazilië is geen land van (enkel) ‘bedelaars en miljonairs’; het is een complexe maatschappij met een gigantische groep mensen die keihard werkt om hun status te behouden.
Het klimaat-misverstand: Waarom het tropisch paradijs in het zuiden ijskoud kan zijn.
Het beeld van de “eeuwige zomer” is een van de meest misleidende clichés over Brazilië. Voor de gemiddelde buitenlander is het land synoniem aan een tropisch paradijs waar de zon altijd schijnt en de temperatuur nooit onder de 25 graden zakt. Hoewel dat voor het noorden en noordoosten grotendeels klopt, is de realiteit in het zuiden en op de hoogvlaktes totaal anders.
Brazilië is een continent. Wanneer het in het noorden snikheet is, kan het in de staten Paraná, Santa Catarina en Rio Grande do Sul vriezen. In steden als Curitiba of Gramado is sneeuw geen zeldzaamheid en daalt het kwik in de wintermaanden (juni tot augustus) regelmatig tot rond het vriespunt.
De verraderlijke koude
Wat dit misverstand extra pijnlijk maakt voor de gringo, is de aard van de kou. In Europa zijn we gewend aan centrale verwarming en dubbel glas; in Brazilië is de infrastructuur daar simpelweg niet op gebouwd. De huizen zijn ontworpen om warmte af te voeren, niet om ze vast te houden. Een temperatuur van 10 graden binnenshuis voelt in Brazilië vaak kouder aan dan het vriespunt in de Ardennen of de Alpen.
Wie in de winter naar het zuiden reist zonder een degelijke trui en goede sokken, ontdekt snel dat het “tropisch paradijs” een heel scherp randje kan hebben. Het klimaat in Brazilië is niet universeel; het is een lappendeken van extremen, van de verzengende hitte in de Sertão tot de ijzige winden in de zuidelijke pampa’s.
De Jungle-illusie: Waarom de meeste Brazilianen nog nooit een regenwoud hebben gezien.
Wanneer een buitenlander aan Brazilië denkt, ziet hij vaak een muur van groen. Het cliché wil dat de jungle letterlijk in de achtertuin van elke Braziliaan begint en dat exotische dieren zoals apen en jaguars deel uitmaken van het dagelijkse straatbeeld. De werkelijkheid is dat Brazilië een van de meest verstedelijkte landen ter wereld is.
De overgrote meerderheid van de Brazilianen woont in gigantische betonwoestijnen zoals São Paulo, Rio de Janeiro of Belo Horizonte. Deze steden liggen in het gebied van de Mata Atlântica (het Atlantisch Regenwoud). Voor de meerderheid van de Brazilianen is het Amazoneregenwoud net zo ver weg en exotisch als voor een inwoner van Brussel of Amsterdam. Sterker nog: een vlucht van São Paulo naar Manaus duurt langer dan een vlucht van Brussel naar Moskou. De gemiddelde Braziliaan kent de jungle enkel van de prachtige natuurdocumentaires op Rede Globo of uit de schoolboeken.
Een land van steden, niet van lianen
Het idee dat men “in de natuur” leeft, is voor de meeste inwoners een illusie. De kuststrook, waar de meeste mensen wonen, is al decennia (en soms eeuwen) geleden ontgonnen. Wat daar overblijft is het Atlantische regenwoud (Mata Atlântica), maar ook dat is in de meeste gevallen gereduceerd tot versnipperde parken tussen de wolkenkrabbers, ofwel bepaalde (al dan niet beschermde) gebieden tussen de grote steden. Oorspronkelijk bedekte dit woud maar liefst 1,3 miljoen vierkante kilometer, oftewel 15% van het totale Braziliaanse grondgebied. Het was een gigantische groene gordel langs de kust, maar daar is vandaag de dag een schokkende 88% van verdwenen. Van die oorspronkelijke rijkdom rest nu nog slechts een schamele 12%, vaak versnipperd in kleine groene eilandjes tussen de wolkenkrabbers en snelwegen.
De aapjes en slangen die op de toeristische ansichtkaarten staan, kom je in de stad enkel tegen in de dierentuin of, als je geluk hebt, in een beboste buitenwijk. Brazilië is een land van files, shoppingcentra en appartementencomplexen. Wie aankomt met een expeditie-outfit en een kapmes in de hoop de jungle te verkennen, zal in de meeste deelstaten niet verder komen dan het gazon van zijn hotel.
De ‘goedkope’ gringo-blik: Waarom Brazilië voor de bewoner allesbehalve spotgoedkoop is.
Buitenlanders die met euro’s of dollars in hun zak landen, wanen zich in het begin vaak in een luilekkerland. Een koud biertje op het strand voor een paar euro, een uitgebreide lunch voor een fractie van de prijs in Europa; het voelt allemaal erg voordelig. Maar dit is de grootste optische illusie van het Braziliaanse leven.
Voor de “nativo”, de gemiddelde Braziliaan die zijn loon in Reais verdient, is het leven allesbehalve goedkoop. Sterker nog, Brazilië is op veel vlakken een peperduur land. We noemen dit de Custo Brasil (de ‘Brazilië-kost’): een verstikkende cocktail van hoge belastingen, een complexe bureaucratie, gebrekkige infrastructuur en hoge rentes die de prijzen van alles — van een eenvoudige auto tot een smartphone of de huur — kunstmatig hoog houdt.
De gringo-paradox
Wat voor de toerist een koopje is, is voor de lokale bevolking een luxe. Terwijl jij geniet van die goedkope caipirinha, worstelt de Braziliaanse middenklasse met prijzen voor elektronica, kleding en importproducten die vaak twee tot drie keer hoger liggen dan in de Verenigde Staten of Europa. In Brazilië betaal je vaak de hoofdprijs voor een kwaliteit die we elders als ‘basis’ zouden beschouwen.
Wie hier niet alleen komt om te consumeren maar om te leven of te ondernemen, ontdekt snel dat de euro-blik een gevaarlijke raadgever is. De lokale economie is hard en de koopkracht staat voortdurend onder druk.
Lees hier meer over de koopkracht in Brazilië:
Religie en folklore: De spirituele smeltkroes
Het is een klassiek cijfer in de statistieken: Brazilië is het grootste katholieke land ter wereld. Wie daaruit concludeert dat de Braziliaanse spiritualiteit zich beperkt tot de zondagsmis en de paus, slaat de plank volledig mis. In Brazilië is religie geen statisch instituut, maar een levendig, vloeibaar en soms explosief onderdeel van het dagelijkse leven.
De opkomst van het evangelische geloof
De afgelopen decennia is het religieuze landschap drastisch veranderd. De traditionele katholieke kerk verliest terrein aan de razendsnel groeiende evangelische kerken (Igrejas Evangélicas). In elke achterbuurt, van de kleinste dorpen tot de grootste favela’s, vind je gebouwen — soms niet meer dan een garage met plastic stoeltjes — waar met enorme passie en overgave (luid) wordt gepredikt. Deze kerken zijn niet alleen spirituele centra, maar ook krachtige politieke en sociale netwerken die een enorme stempel drukken op de Braziliaanse moraal en politiek.
Het magisch realisme van de Afro-religies
Wat Brazilië echter uniek maakt, is het syncretisme: de vermenging van het christendom met Afro-Braziliaanse tradities zoals Candomblé en Umbanda. Het is de normaalste zaak van de wereld dat een Braziliaan die zichzelf katholiek noemt, op oudejaarsavond witte kleren aantrekt en bloemen in de zee gooit voor Iemanjá, de godin van de wateren.
Voor de buitenlander lijkt dit vaak op folklore of bijgeloof, maar voor de Braziliaan is de spirituele wereld tastbaar aanwezig. Men zoekt hulp bij heiligen, maar net zo goed bij orixás of spirituele gidsen. Het is een magisch realisme dat diep in de haarvaten van de samenleving zit.
De les voor de niet-Braziliaan: Lach nooit om de uitingen van dit geloof, hoe vreemd ze je ook voorkomen. Of het nu een luidruchtige evangelische dienst is of een altaartje op een straathoek met een kaars en een fles cachaça; toon respect. In Brazilië is de lijn tussen het aardse en het spirituele flinterdun. Wie dat niet begrijpt, zal de drijfveren van de bevolking nooit volledig doorgronden.
De 'voodoo-valstrik': Zie je op een straathoek een bord met wat voedsel, kaarsen of cachaça? Geloof niet het cliché dat dit een 'vloek' is voor een rivaal; in de meeste gevallen is het een offer (oferenda) om bescherming te vragen of spirituele wegen te openen. Raak het niet aan, maar zie het als het tastbare bewijs van de magisch-realistische ziel van Brazilië.
De valstrik van de eenvoud: Waarom Brazilië nooit 'even snel' te begrijpen valt
De grootste fout die een buitenlander kan maken, is de gedachte dat Brazilië “eenvoudig” is. Omdat we de mensen vrolijk zien dansen, omdat ze hartelijk zijn in de omgang en omdat de zon vaak schijnt, denken we dat we de code gekraakt hebben. We projecteren onze eigen logica op een land dat volgens totaal andere wetten functioneert.
Brazilië is geen land; het is een spiegelpaleis. Zodra je denkt dat je de werkelijkheid te pakken hebt, verandert het perspectief. Het is een land van diepe paradoxen: hypermodern én archaïsch, gastvrij én bureaucratisch, religieus én liberaal. Tom Jobim, de grote componist van de Bossa Nova, zei het al treffend: “Brazil is not for beginners.”
De noodzaak van de lange adem
Wie hier komt met een snelle Europese oplossing voor een lokaal probleem, zal bijna altijd falen. De misverstanden die we op deze pagina hebben ontleed, zijn slechts de buitenste schillen van een ui. Echte kennis van Brazilië komt niet uit een boek of een snelle zakenreis; het komt voort uit observatie, geduld en vooral het durven loslaten van je eigen gelijk.
De “valstrik van de eenvoud” is te denken dat je het land na een paar maanden of zelfs jaren wel begrijpt. In werkelijkheid is Brazilië een levenslange studie. Maar het is een studie die je beloont met een rijkdom aan ervaringen, kleuren en menselijke warmte die je nergens anders ter wereld zult vinden.
Een goede raad: Gebruik deze pagina als je kompas. Telkens wanneer je denkt: “Waarom doen ze dit zo?” of “Dat is toch onlogisch?”, kom dan even terug naar deze lijst met misverstanden. De kans is groot dat je naar een cliché kijkt in plaats van naar de realiteit.